Në diskutimin tonë të fundit1 në , ne u përpoqëm ta kuptojmë këtë moment me dy zëra që e njohin realitetin nga brenda. Një analist politik nga Hungaria dhe gazetarja nga Kievi, , na dhanë një tablo që është më pak e qartë sesa mund të duket në sipërfaqe.

“Ndryshimi është strategjik, por jo një shkëputje totale ideologjike”, u tha gjatë bisedës.

Kjo fjali përmbledh thelbin e dilemës hungareze. Një sistem i ndërtuar për 16 vite nuk zhbëhet me një votim. Institucionet, media, ekonomia, lidhjet ndërkombëtare, të gjitha mbajnë ende gjurmët e një orientimi që e afroi Budapestin me Rusinë dhe e distancoi atë nga Bashkimi Evropian dhe NATO.

Për Ukrainën, ndryshimi është i mirëpritur, por jo i mjaftueshëm.

“Ne jemi lodhur nga qëndrimet e Orbanit”, u shpreh Olena. “Ai shpesh punonte kundër nesh në Evropë”. Megjithatë, ajo shtoi me kujdes se lideri i ri nuk duhet parë si një zgjidhje automatike. “Ai vjen nga i njëjti sistem”, u theksua në diskutim, duke nënvizuar një pasiguri që shtrihet përtej kufijve të Hungarisë.

Kjo pasiguri është edhe më e thellë kur bëhet fjalë për energjinë. Hungaria mbetet e lidhur fort me gazin dhe naftën ruse.

“Do të duhet kohë e gjatë për t’u shkëputur”, i tregoi të mërkurën mbrëma analisti hungarez . Kjo nuk është thjesht çështje ekonomike, por strategjike. “Një vend që varet nga energjia e Moskës, mbetet i ekspozuar ndaj ndikimit të saj”.

Por nëse kjo histori do të ishte vetëm për Hungarinë, do të kishte më pak rëndësi për ne. Problemi është se kjo histori kalon përmes Ballkanit.

Kosova ndodhet në një vijë të hollë ku përplasen interesat e mëdha. Serbia, e cila kishte nënshkruar një marrëveshje të qartë të politikës së jashtme me Rusinë në shtator të vitit 2022, mbetet një kanal i hapur për ndikimin rus në rajon. Ngjarjet në veri të Kosovës në vitin 2023, të cilat pasuan modelin e njohur të operacioneve hibride ruse në Ukrainën e vitit 2014, nuk mund të kuptohen jashtë këtij konteksti.

Në këtë kuadër, roli i Hungarisë nën Orbanin ka qenë i paqartë dhe shpesh problematik. Si anëtare e NATO, me trupa në misionin paqeruajtës në Kosovë, por njëkohësisht e afërt me Moskën dhe Beogradin, ajo ka përfaqësuar një kontradiktë të rrezikshme.

“Ka pasur një rrjet interesash që lidhnin Moskën, Budapestin dhe Serbinë”, tha Peter Dosa gjatë bisedës, një vlerësim që kërkon vëmendje serioze.

Për Kosovën, pyetja është e drejtpërdrejtë.

A do të ndryshojë kjo, dhe nëse po, çfarë?

Nëse Hungaria lëviz drejt një pozicioni më të qartë pro-evropian, kjo mund ta forcojë kohezionin e brendshëm të BE-së dhe t’i zvogëlojë hapësirat për bllokime politike që kanë penguar vendime të rëndësishme, përfshirë ato që lidhen me sigurinë dhe zgjerimin. Por nëse ndryshimi mbetet i pjesshëm, atëherë rajoni vazhdon të mbetet i ekspozuar.

Nga perspektiva ukrainase, një mesazh ishte i qartë dhe i fortë.

“Vetëm ushtarët e vetë shtetit mund ta mbrojnë vendin e tyre realisht”, tha Olena.

Ky nuk është vetëm një reflektim mbi luftën në Ukrainë, por një paralajmërim për të gjithë rajonin.

Kosova nuk mund të mbështetet vetëm në arkitektura ndërkombëtare që në momente kritike mund të jenë të paqarta në vendimmarrje. Përvoja e dekadave të fundit në Ballkan, nga masakrat e Srebrenicës tek përpjekjet gjenocidale të Serbisë në Kosovë dhe deri tek zhvillimet më të fundit në veri të vendit, e kanë treguar këtë me qartësi të dhimbshme.

Në fund, ndryshimi në Hungari është një zhvillim që duhet ndjekur me kujdes, jo me iluzione. Ai hap një dritare mundësie për Evropën që t’i rregullojë një nga dobësitë e saj të brendshme. Por për Kosovën, kjo mbetet një histori që duhet parë përmes një këndi më të ftohtë.

Sepse në këtë rajon, historia nuk ndryshon me deklarata. Ajo ndryshon vetëm kur balanca e fuqisë dhe interesave ndryshon në mënyrë të dukshme dhe të qëndrueshme.

Në këtë lojë të rrezikshme ku fati i Kosovës varet në një fill të hollë, ndryshimi në Hungari nuk mund të lexohet si një triumf i lirisë për ne, për sa kohë që paraliza vjen nga brenda vetë shtëpisë sonë. Është hipokrizi e kulluar të presësh që Budapesti të zgjohet nga gjumi i interesave ruse, ndërkohë që në Prishtinë, një kastë politike e kalbur zgjedh sabotimin e mbrojtjes kombëtare për hir të karriges.

Bllokimi i Fondit të Sigurisë nga LDK-së dhe PDK-së, vetëm 82 ditë pas gjakut të derdhur në Bajë të veriut të vendit, nuk është procedurë ligjore, është një thikë pas shpine për shtetin në çastin e tij më kritik. Ndërsa Serbia armatoset dhe Hungaria bën akrobaci gjeopolitike, sabotatorët tanë të brendshëm, ata që dje vodhën lirinë dhe sot ngrijnë armatimin e ushtrisë, janë aleatët më efektivë të Beogradit. Historia do t'i mbajë mend jo si opozitë, por si arkitektë të dobësisë sonë, që në vend të pushkës për ushtarin, zgjodhën prangat ligjore për shtetin, duke e lënë Kosovën të ekspozuar para çdo ujku që ulërin matanë kufirit.

Gunpowder Chronicles

Hungary After Orban: What Comes Next for Europe?

In this live discussion for Gunpowder Chronicles and our Eastern Front coverage, I examined Hungary’s political transition after the defeat of Viktor Orban and asked what it may mean for Europe, Ukraine and the Western Balkans…

Listen now

12 hours ago · 19 likes · Vudi Xhymshiti, Péter Dósa, and Olena Solodovnikova

Read more

Read more

Read more

Read more

Read more

Në vitet ’60, ai u angazhua me rritje në lëvizje opozitare kundër Shahut Mohammad Reza Pahlavi4, duke u rritur në radhët e mullahëve që kundërshtonin modernizimin autoritar dhe sistemin shtypës të Shahut, bashkë me figura të tjera që do të bëheshin të shquara, përfshirë Ruhollah Khomeinin.

Pas revolucionit islamik të vitit 1979, që e rrëzoi monarkinë, Khamenei u bë një figurë e njohur politike dhe fetare. Ai shërbeu si ministër i Mbrojtjes dhe më pas deputet në parlamentin e ri islamik. Në keto role ai fitoi reputacion si një konzervator i bindur, i fokusuar në pushtetin e klerit dhe në mbajtjen e strukturave revolucionare të reja të Republikës Islamike.

Në vitin 1989, pas vdekjes së udhëheqësit të parë suprem, Ruhollah Khomeini5, struktura e pushtetit në Iran pësoi një transformim. Kushtetuta u ndryshua për t’i lehtësuar problemet shëndetësore të Khomeinit dhe, në një proces të diskutueshëm brenda elitës politike, Ali Khamenei u zgjedh Udhëheqës Suprem i Republikës Islamike të Iranit më 4 qershor 1989. Kjo pozitë i jepte fuqinë më të madhe në shtet: kontroll të forcave të armatosura, mediat kryesore, shërbimet e sigurisë, gjyqësorin dhe drejtimin e jashtëm të politikës së vendit.

Për shumë prej kritikëve të tij, periudha e sundimit të Khameneit u shoqërua me disa nga çështjet më të diskutueshme dhe tragjike në historinë e Iranit modern:

• Shtypja protestave të vitit 1999 kur studentët protestuan për liri të shprehjes dhe hapje kulturore; forcat e sigurisë goditën universitetet, arrestuan dhe dënuan aktivistë.

• Zgjedhja e diskutueshme presidenciale në vitin 2009, ku protestat masive të njohura si “Lëvizja e Gjelbër” u shuan me dhunë, me arrestime masive dhe pretendime për shkelje të të drejtave njerëzore, nën mbështetjen apo urdhrat e lartë politikë.

• Sistemi i gjyqësisë dhe dënimet e të rinjve për akuza politike, përfshirë ekzekutimet dhe dënimet me burg të gjatë për shprehje politike, që kanë sjellë kritika serioze nga organizatat ndërkombëtare për të drejtat e njeriut.

Në politikën e jashtme, Khamenei ishte një aktor kyç i strategjive rajonale të Iranit që shpesh janë interpretuar si destabilizuese nga vendet perëndimore dhe aleatët e tyre:

• Mbështetja për grupe si Hizbullah6 në Liban dhe disa milici në Siri e Irak, që i kishte financuar dhe furnizuar si pjesë e politikës së Iranit për ndikim rajonal.

• Programi bërthamor iranian, i cili për vite u bllokua nga sanksione ndërkombëtare dhe tensionoi marrëdhëniet me SHBA-të dhe aleatët e saj në rajon, duke çuar në vite negociatash, marrëveshje të ndërruara dhe sanksione që më vonë zbatoheshin apo lehtësoheshin në baza periodike.

• Raporti konfliktual me Izraelin, i cili ka rezultuar në kërcënime të ndërsjella, sulme ajrore të përshkallëzuara në vitet e fundit ndaj strukturave ushtarake iraniane dhe grupeve proxy, dhe një klimë të vazhdueshme tensioni në Lindjen e Mesme.

Si udhëheqës suprem, Khamenei nuk ka qenë kryesisht një figurë ekzekutive e dukshme për publikun perëndimor, por ka qenë arkitekti i vendimeve kyçe pas skenës, duke formësuar politikë të brendshme dhe të jashtme për gati katër dekada.

Interpretimet historike e politike të veprimeve të tij ndryshojnë shumë sipas perspektivave: për shumë iranianë kritikë, sundimi i tij shoqërohet me mbyllje politike, ndalim të hapjes kulturore, dhunë kundër protestave, dhe një gjyqësor të pavarur që shpesh është perceptuar si vegël e shtetit autoritar. Për mbështetësit brenda Iranit, ai përfaqëson stabilitetin dhe sovranitetin në një kohë të presioneve të jashtme dhe sfidave rajonale.

Më 28 shkurt 2026, në orët e vona të pasdites, ai u vra gjatë një operacioni të përbashkët ajror izraelito-amerikan7, i përshkruar nga zyrtarë të përfshirë si pjesë e një faze të re përshkallëzimi që synonte ndryshim regjimi në Iran. Gjatë ditës, informacioni për fatin e tij qarkulloi në mënyrë të paqartë dhe shpesh kontradiktore nga burime të ndryshme rajonale dhe ndërkombëtare. Më 1 mars, autoritetet iraniane konfirmuan zyrtarisht vdekjen e tij, duke nxjerrë mbështetës në rrugët e qyteteve kryesore për të mbajtur zi për udhëheqësin suprem dhe duke premtuar hakmarrje ndaj atyre që i konsideruan përgjegjës për sulmin.

Ekzekutimet nën hijen e pushtetit absolut të Ali Khameneit »Litari i Republikës«

Në historinë e gjatë të sundimit të Ali Khameneit, një nga shifrat më të errëta, më të ftohta, më të vështira për t’u përballuar, është ajo e dënimeve me vdekje. Në një republikë ku shteti dhe feja janë bërë një, litari i varjeve ka qenë jo vetëm mjet ndëshkimi, por edhe instrument frike.

Ali Khamenei u bë Udhëheqës Suprem më 4 qershor 1989. Që nga ajo ditë, çdo ekzekutim në Republikën Islamike është kryer brenda arkitekturës së pushtetit që ai e kontrollonte: gjyqësorin, forcat e sigurisë, gardën revolucionare8 dhe sistemin e prokurorisë. Edhe kur vendimet formalisht shpalleshin nga gjykatës, ato buronin nga një rend juridik që ishte i varur nga autoriteti i tij.

Sipas të dhënave të mbledhura nga organizata si Amnesty International9 dhe Human Rights Watch10, Irani ka qenë ndër vendet me numrin më të lartë të ekzekutimeve për frymë në botë gjatë gjithë periudhës së sundimit të tij. Shifrat ndryshojnë nga viti në vit, por tabloja e përgjithshme është tronditëse.

Nga viti 1989 deri në mesin e viteve 2000, numri i ekzekutimeve të raportuara zyrtarisht shpesh luhatej midis 100 dhe 300 në vit. Në disa vite të caktuara, veçanërisht gjatë fushatave kundër trafikut të drogës, shifrat u rritën ndjeshëm. Midis viteve 2010 dhe 2015, Irani regjistroi kulme alarmante, me mbi 700 ekzekutime në vit në disa raste. Viti 2015, për shembull, u konsiderua nga vëzhguesit ndërkombëtarë si një nga vitet me numrin më të lartë të ekzekutimeve në dekada.

Në vitet e fundit, ritmi nuk u zbeh. Në 2022 dhe sidomos në 2023, pas protestave të mëdha që shpërthyen në mbarë vendin, ekzekutimet u shtuan sërish. Në 2023, organizatat e të drejtave të njeriut raportuan mbi 800 ekzekutime brenda një viti të vetëm, shumë prej tyre të lidhura me akuza për drogë, por edhe me vepra që lidhen me sigurinë kombëtare dhe, në disa raste, me pjesëmarrje në protesta.

Sa është totali gjatë gjithë sundimit të tij?

Kjo është pyetja që rëndon si një gur mbi ndërgjegjen historike. Duke mbledhur të dhënat e dokumentuara nga 1989 deri në vitet e fundit, vlerësimet e organizatave ndërkombëtare sugjerojnë se numri i ekzekutimeve të regjistruara zyrtarisht kalon 10.000. Disa studiues dhe aktivistë iranianë argumentojnë se, duke përfshirë rastet e paraportuara, ekzekutimet sekrete dhe dënimet e zbatuara në burgje pa transparencë publike, shifra reale mund të jetë dukshëm më e lartë, ndoshta 15.000 apo më shumë gjatë tre dekadave e gjysmë të sundimit të tij.

Duhet theksuar se Irani nuk publikon gjithmonë të dhëna të plota. Shumë ekzekutime kryhen pa njoftim paraprak, disa raportohen vetëm nga burime lokale, familjarë apo rrjete aktivistësh. Ka pasur raste të dokumentuara të dënimeve për krime të kryera nga të mitur, të cilat kanë ngjallur reagime të forta ndërkombëtare. Ka pasur gjithashtu ekzekutime publike, të realizuara në sheshe qytetesh, si një shfaqje paralajmëruese për shoqërinë.

Një pjesë e madhe e dënimeve me vdekje lidhen me ligjet e ashpra kundër trafikut të drogës. Megjithatë, një numër i konsiderueshëm ka prekur kundërshtarë politikë, aktivistë etnikë, minoritete fetare dhe individë të akuzuar për “armiqësi ndaj Zotit” apo “korrupsion në tokë”, terma të gjera juridike që lejojnë interpretim të gjerë dhe që kritikët i konsiderojnë mjete për ta heshtur disidencën.

Në këtë kuptim, numri i të varurve gjatë sundimit të Ali Khameneit nuk eshte thjesht statistikë. Është pasqyra e një shteti që e ka përdorur dënimin kapital si instrument kontrolli social dhe politik. Është një tregues i mënyrës se si pushteti në Iran ka zgjedhur të përballet me krimin, me sfidën politike dhe me frikën nga destabilizimi.

Për shqiptarët, që e njohin historinë e diktaturës dhe gjyqeve politike, këto shifra nuk janë abstrakte. Ato flasin për një sistem ku vendimi për jetën dhe vdekjen kalon nëpër një aparat shtetëror të centralizuar, ku autoriteti suprem nuk është simbolik, por real dhe i pakufizuar. Dhe në këtë realitet, mbi tre dekada, mijëra jetë kanë përfunduar në litar, në heshtje, në mëngjese pa dëshmitarë.

Read more

Për lexuesin në Washington, ishte një histori për luftëra fraksionesh në botën e Trump. Për lexuesin në Ballkan, ku Grenell ka luajtur një rol të prekshëm dhe shpesh të trazuar, ishte diçka më shumë. Ishte një sinjal.

Sipas Daily Mail, Grenell, i cili u ngjit me shpejtësi në hierarkinë e lëvizjes së Trump dhe në vitin 2020 mori përkohësisht drejtimin e komunitetit amerikan të inteligjencës, ai sot gjendet në krye të Qendrës Kennedy, në një moment kur institucioni përgatitet për një mbyllje dyvjeçare dhe rindërtim të thellë. Gazeta raporton se Presidenti Trump njoftoi planet për ta mbyllur qendrën për një ristrukturim masiv, duke e lënë Grenellin në krye të një institucioni që, sipas një burimi të cituar, është në shembje. Një person që ka punuar me të në Qendrën Kennedy i tha Daily Mail se stafi ishte befasuar me sjelljet e tij dhe se ekzistonte frika se institucioni mund të shkatërrohej krejtësisht.

Daily Mail e paraqet këtë lëvizje jo si ngritje, por si mërgim për të. Ajo citon katër burime diplomatike që pretendojnë se Grenell është përjashtuar nga vendimmarrjet më të ndjeshme të politikës së jashtme dhe është larguar nga ndikimi i nivelit të lartë siç edhe e kemi konfirmuar në raportin tonë2 të shkurtit 2025. Portreti që ndërtohet është ai i një brendësi luftarak, stilin e të cilit ish kolegë e përshkruajnë si të pamëshirshëm dhe të ashpër, dhe që më në fund i ka kushtuar me hyrje në qendër të pushtetit të Administratës së dytë të Presidentit Trump.

Grenell nuk ka dhënë një përgjigje të detajuar publike ndaj përmbajtjes së artikullit, megjithëse ai ka mohuar një përplasje të raportuar me shefen e stafit të Shtëpisë së Bardhë, Susie Wiles, duke këmbëngulur se mban marrëdhënie miqësore me të. Daily Mail thekson se Wiles nuk e konfirmoi mohimin e tij.

Portreti që ndërton tabloidi është i gjallë dhe personal. Ai përshkruan një debat në Konventën Kombëtare Republikane në vitin 2024, ku Grenell dyshohet se i bërtiti Wiles për kohën e fjalës në podium. Një burim pretendon se ai i tha asaj se ajo ishte arsyeja pse zgjedhjet do të humbeshin. Sipas gazetës, kjo përplasje ndër të tjera e përjashtoi atë nga çdo mundësi për t’u konsideruar për postin e Sekretarit të Shtetit në një mandat të dytë të Presidentit Trump. Grenell dhe ish pjesëtarë të tjerë të fushatës e mohojnë se një shpërthim i tillë ka ndodhur.

Si reporter që kam ndjekur për vite aktivitetin e Grenellit në Ballkan, unë e lexoj këtë shkrim jo për dramatikën, por për nëntekstin.

Çështja nuk është nëse brenda Washingtonit shkëmbehen fjalë të rënda. Çështja është nëse autoriteti joformal që Grenell dikur e ushtronte në demokraci të brishta vazhdon të ketë peshë.

Daily Mail raporton se Grenell u përjashtua nga bisedimet për Venezuelën pas përplasjes me Sekretarin e Shtetit Marco Rubio. Sipas gazetës, mosmarrëveshja kishte të bënte me mënyrën e trajtimit të Nicolás Maduro. Rubio, thuhet, kërkonte presion maksimal, ndërsa Grenell mbështeste një qasje më pragmatike, të ndërtuar mbi negociata. Dy burime diplomatike dhe një burim në Departamentin e Shtetit i thanë Daily Mail se Rubio, i mbështetur nga Wiles, e nxori përfundimisht Grenellin nga portofoli i Venezuelës.

Nëse kjo është e saktë, kemi të bëjmë me një ngushtim të mandatit formal. Do të thotë se aftësia e tij për të vepruar si i dërguar lëvizës është kufizuar.

Por artikulli nuk ndalet këtu. Ai e zhvendos vëmendjen në Serbi.

Sipas Daily Mail, Grenell tentoi të organizonte në maj 2025 një takim të qetë në Florida midis Presidentit të Serbisë, Aleksandar Vuçiq, dhe Donald Trump. Takimi nuk ndodhi. Burime i thanë gazetës se Wiles e bllokoi personalisht këtë përpjekje, duke e lënë Vuçiqin në një situatë të sikletshme. Shpjegimi zyrtar nga Beogradi në atë kohë ishte se Vuçiq ndërpreu vizitën për shkak të një episodi shëndetësor.

Në maj 2025, raportoi3 se kthimi i papritur i Vuçiqit funksionoi si perde diplomatike. Burime me njohuri të drejtpërdrejta na thanë se takimi ishte kërkuar dhe ishte refuzuar. Daily Mail tani e pasqyron një verzion të ngjashëm përmes burimeve të veta.

Tabloidi shton edhe një shtresë tjetër. Ai pretendon se interesimi i Grenellit për takimin në Florida nuk lidhej vetëm me marrëdhëniet Serbi-SHBA, por edhe me projekte biznesi që përfshinin firmën e investimeve të Jared Kushner, Affinity Partners. Gazeta raporton se Grenell kishte luajtur rol në ndërmjetësimin e një projekti prej 500 milion dollarësh për një hotel luksoz dhe kompleks memorial në qendër të Beogradit, nën një qira 99 vjeçare me qeverinë serbe. Sipas gazetës, marrëveshja mund të ketë dështuar. Affinity Partners nuk iu përgjigj kërkesës për koment.

Megjithatë, hulumtimi i zhvilluar nga ekipi i tregon se projekti në fjalë në fakt është tërhequr zyrtarisht. Siç raportoi4 Radio Evropa e Lirë më 16 dhjetor 2025, Affinity Partners hoqi dorë nga rizhvillimi i planifikuar prej 500 milion dollarësh i kompleksit të ish Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Jugosllave në Beograd, mes polemikave kontestuese në rritje të lidhura me problemet ligjore dhe politike. Sipas gjetjeve tona hulumtuese, tërheqja pasoi aktakuzat e ngritura nga Prokuroria për Krim të Organizuar në Serbi ndaj zyrtarëve të lartë lidhur me heqjen e statusit të mbrojtur të trashëgimisë kulturore të objektit.

Një zëdhënës i Affinity Partners i tha REL-së se firma po “tërhiqte aplikimin tonë dhe po tërhiqemi në këtë moment”, duke shtuar se “projektet me kuptim duhet të bashkojnë e jo të ndajnë”.

Raporti i REL-së thekson më tej se qeveria serbe kishte nënshkruar një qira 99 vjeçare që i jepte firmës së Kushnerit të drejta zhvillimi mbi ndërtesën e bombarduar nga NATO, e cila ishte shpallur monument historik. Projekti ishte përballur me kundërshtim të vazhdueshëm nga grupe të shoqërisë civile, arkitektë dhe figura të opozitës përpara se të braktisej zyrtarisht.

Në Ballkan, ndërthurja e politikës me biznesin është gjithmonë e ndjeshme. Kur qasja diplomatike përzihet me ambicie tregtare, shtetet e vogla kthehen në terrene ndikimi.

Daily Mail raporton gjithashtu se Grenell vazhdoi ta mbante firmën e tij private, Capitol Media Partners, edhe gjatë kohës që shërbente si i dërguar presidencial. Ajo citon vlerësime publike për pasurinë e tij dhe përfitime nga kontrata private.

Asgjë nga kjo nuk është në vetvete e paligjshme. Por në Kosovë dhe Serbi, ku korrupsioni dhe ndikimi i jashtëm janë plagë të hapura, këto detaje ushqejnë perceptimin se ndërhyrja politike rrallë është neutrale.

Për ta kuptuar domethënien rajonale, duhet të kthehemi në vitin 2020.

Si i dërguar i posaçëm për dialogun Kosovë Serbi, Grenell luajti rol në manovra politike që çuan në rrëzimin e qeverisë së parë të Kryeministrit Albin Kurti. Një raport5 i Parlamentit Evropian, i publikuar në shkurt 2021, dokumentoi se si deklaratat për mundësinë e tërheqjes së trupave amerikane u shumëfishuan në një moment të brishtë politik. Koalicioni i Kurtit ra pas një mocioni mosbesimi.

Diplomatë francezë dhe gjermanë kritikuan publikisht ndërhyrjen. Grenell e mohoi se kishte inxhinieruar rezultatin.

Pesë vite më vonë, në shkurt 2025, Grenell ndërhyri sërish në peizazhin politik të Kosovës. Në rrjetet sociale pretendoi se bashkësia ndërkombëtare ishte e bashkuar kundër Kurtit. Pretendimi nuk mbështetej në ndonjë deklaratë zyrtare. Ai u mbështet edhe nga Donald Trump Jr dhe u përsërit në segmente të medias kosovare6. Kurti u përgjigj se marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara mbeteshin të forta.

Më pas dolën mesazhe WhatsAppi që tregonin koordinim midis Grenellit dhe Berat Buzhalës një figure mediatike në Kosovë rreth interpretimit të rezultateve zgjedhore. Grenell nuk e mohoi përfshirjen e Buzhalës, por kundërshtoi interpretimin si ndërhyrje.

Modeli ishte i njohur. Mesazh publik i paraqitur si shqetësim diplomatik. Shumëfishim i shpejtë. Destabilizim i brendshëm i arsyetuar si konsensus ndërkombëtar.

Në këtë sfond, portreti i Daily Mail për një Grenell të izoluar në Washington merr kuptim tjetër.

Nëse autoriteti i tij formal është ngushtuar siç kemi raportuar edhe ne, ndërhyrjet e tij joformale në Ballkan bëhen më të paqarta. Kur ai flet, a flet në emër të qeverisë amerikane, apo si aktor privat që mbështetet në tituj të së kaluarës.

Daily Mail citon një diplomat veteran që e përshkruan Grenellin si tejet ambicioz dhe shpesh të ashpër. Ai raporton për nofka dhe tallje brenda orbitës së Trump. Këto janë fjalët e burimeve të gazetës, jo fakte të gjykuara.

Grenell ka mohuar të paktën një nga akuzat kryesore. Një operator republikan i afërt me Shtëpinë e Bardhë i tha gazetës se drejtimi i Qendrës Kennedy është ende një post i rëndësishëm.

Për vëzhguesit e Ballkanit, simbolika është e fortë. Një njeri që dikur kishte qasje në informacione të ndjeshme dhe në tavolina negociatash, sot drejton një teatër në rikonstruksion. Nëse kjo situatë është mërgim apo ripozicionim, varet nga këndvështrimi. Por është një ndryshim.

Megjithatë, pushteti joformal nuk zhduket menjëherë.

Në Ballkan kam parë se si një postim i vetëm nga një ish i dërguar amerikan mund t’i ndryshojë llogaritjet politike. Kam parë media që e paraqesin opinionin personal si politikë zyrtare. Kam dokumentuar se si lufta e narrativës, jo tanket, po e formësojnë shkatërrimin demokratik.

Profili i Daily Mail mund të jetë dramë washingtonase. Në Prishtinë dhe Beograd ai funksionon si tregues. Ai sugjeron se kanali përmes të cilit projektohej presioni amerikan mund të jetë duke u mbyllur, ose të paktën duke u ngushtuar.

Kjo nuk e zgjidh çështjen themelore.

Richard Grenell mbetet aktor politik me rrjete në Evropë dhe në Shtetet e Bashkuara. Ai përpiqet t’i ruaj marrëdhëniet me liderë nacionalistë dhe ndërmjetës ndikimi. Edhe nëse mandati formal i është tkurrur, marka e tij vazhdon.

Historia e trajektores së tij nuk është vetëm personale. Ajo tregon se si qasja në pushtet mund të mbijetojë përtej zyrës dhe si demokracitë e brishta bëhen terrene testimi për ndikim joformal.

Nëse Daily Mail ka të drejtë se ambicia e tij për Sekretar Shteti është e largët, kjo ka pasoja që shkojnë përtej karrierës. Do të thotë se epoka në të cilën ai mund të paraqitej si zëri vendimtar amerikan në çështjet e Ballkanit mund të jetë duke përfunduar, nëse nuk ka përfunduar tash e shumë kohë.

Për Kosovën, që vazhdon të përballet me presion dhe me ndërhyrje të strukturuara përmes dezinformimit, ky ndryshim ka rëndësi. Për Serbinë, ku Vuçiq balancon midis Moskës dhe Washingtonit, ai mund të ndryshojë llogaritjen e legjitimitetit.

Unë nuk e trajtoj raportimin e një tabloidi si të vërtetë përfundimtare. Por e trajtoj si të dhënë.

Kur burime të shumta i thonë Daily Mail se hapësira e veprimit të Grenellit është kufizuar, dhe kur kjo përputhet me atë që ne e kemi dokumentuar në mënyrë të pavarur në Ballkan, ajo bëhet pjesë e një tabloje më të gjerë analitike.

Rënia e një operativi politik rrallë ka të bëjë vetëm me temperamentin. Ka të bëjë me rrjete, me qasje dhe me rishpërndarje ndikimi.

Për vite me radhë, ndërhyrjet e Grenellit në Ballkan u përputhën me momente tensioni institucional. Qoftë në krizën e koalicionit në Kosovë, qoftë në kërkimin e Serbisë për miratim perëndimor, ai veproi në kryqëzimin e narrativës me pushtetin.

Nëse ky kryqëzim sot është më i ngushtë, rajoni do të përshtatet.

Pyetja më e qëndrueshme nuk është nëse Richard Grenell është dërguar në një teatër. Pyetja është nëse sistemet që e lejuan pushtetin joformal të tejkalojë procesin demokratik janë dobësuar, apo thjesht po presin ndërmjetësin e radhës.

Në Ballkan, historia tregon se boshllëqet nuk mbeten bosh për shumë gjatë.

Roki Tuneli2 nuk është thjesht një kalim malor. Është një gyp i errët që lidh dy botë me një damar të vetëm. Nga njëra anë është Osetia e Jugut brenda Gjeorgjisë, nga ana tjetër është Osetia në Federatën Ruse. Mbi të dyja anët, majat e Kaukazit rrinë si kocka të bardha mbi një trup që nuk fle kurrë. Atje, rebelët kishin vite që luftonin për t’u ndarë nga Gjeorgjia3 dhe për t’u bashkuar me të afërmit e tyre etnikë në anën ruse. Pas rënies së Bashkimit Sovjetik, kufijtë u vizatuan si me laps të lirë mbi mish të gjallë. Dhe çdo vijë lapsi u bë plagë.

Rusia nuk hyri papritur në këtë histori. Ajo e kishte zier këtë kazan për vite. Ndarja nuk ishte vetëm ndjenjë identitare, ishte projekt. Moska e kishte ushqyer separatizmin në Osetinë e Jugut, e kishte mbajtur gjallë me para, me armë, me njerëz, me premtime. Në fillim të gushtit 2008, luftëtarë (shamitë e bardha osete4) të mbështetur nga Kremlini nisën të bombardojnë fshatra gjeorgjiane pranë Osetisë së Jugut. Në Tbilisi, qeveria e presidentit Mikheil Saakashvili u përball me një dilemë që duket gjithmonë e thjeshtë në letër dhe gjithmonë e përgjakshme në terren. Nëse nuk reagon, humb territorin dhe nderin. Nëse reagon, i jep armikut arsyen që ai e ka kërkuar prej kohësh.

Saakashvili dërgoi ushtrinë për të “rivendosur rendin”. Në atë moment askush, ose pothuaj askush, nuk e imagjinonte sa e egër do të ishte përgjigjja ruse. Pastaj erdhën tanket. Tanket dolën nga Roki Tuneli si një gjarpër metalik, duke u zgjatur mes maleve dhe duke marrë me vete një mesazh të ftohtë. Ne vendosim kufijtë. Ne vendosim kur fillon lufta. Dhe ne vendosim sa larg shkon.

Kremlini urdhëroi një pushtim të plotë të Gjeorgjisë në të gjitha frontet, tokë, ajër, det, dhe kibernetikë. Ishte një fjalë e re për shumë njerëz atëherë, sulm kibernetik, por Gjeorgjia e mësoi si e ndjeu në trup kur i mbyllen sytë. Webfaqet qeveritare u goditën nga një valë sulmesh. Shteti u detyrua të komunikonte me gjysmë zë. Në qiell, avionët luftarakë hodhën bomba nëpër vend. Në bregdet, anijet luftarake ruse mbikëqyrnin si roje të zeza. Në tokë, trupat ruse kaluan kufirin dhe pushtuan Osetinë e Jugut dhe një tjetër rajon kryengritës, Abkhazinë. Një e pesta e territorit të njohur ndërkombëtarisht të Gjeorgjisë u bë një copë e rrëmbyer.

Ishte hera e parë që Rusia pushtonte një shtet sovran që nga rënia e Bashkimit Sovjetik. Konflikti i parë evropian i shekullit të njëzet e një, kështu u quajt më vonë, por në rrugët e Tbilisit nuk ishte shekull, ishte natë. Dhe në atë natë u pa diçka edhe më e rëndë se tanket. U pa prova se Perëndimi mund të shohë dhe të mos ndërhyjë.

Gjeorgjia ishte aleate e Shteteve të Bashkuara dhe po ecte drejt anëtarësimit në NATO. Amerika e kishte modernizuar ushtrinë gjeorgjiane gjatë viteve kur Saakashvili e kishte orientuar vendin drejt aleancës. Vetëm disa javë para pushtimit, rreth një mijë trupa amerikane kishin qenë në një stërvitje pranë Tbilisit. Një muaj më parë, Sekretarja amerikane e Shtetit, Condoleezza Rice, kishte vizituar Gjeorgjinë dhe kishte premtuar publikisht mbështetje për rrugën e saj drejt NATO. “Ne gjithmonë luftojmë për miqtë tanë”, kishte thënë ajo.

Por kur erdhi koha, Amerika nuk luftoi për mikun e saj. Në fund të administratës Bush, tensionet me Moskën ishin rritur për shkak të planeve amerikane për një sistem mbrojtjeje kundër raketave në Poloni dhe Çeki. Putini kishte reaguar me zemërim, duke paralajmëruar se ky sistem do ta kthente Evropën në një fuçi baruti. Pastaj kishte shkuar në Iran dhe kishte shfaqur miqësi publike me udhëheqjen atje, duke mbështetur të drejtën e Iranit për program bërthamor civil. Washingtoni nuk donte një përplasje të madhe me një superfuqi bërthamore. Bashkëpunimi rus shihej si i nevojshëm për ta frenuar Iranin dhe ushtria amerikane kishte nevojë për linja furnizimi që kalonin nga Rusia për Afganistanin. Kështu, Gjeorgjia u bë një mësim i dhimbshëm. Kur interesi i madh kërkon qetësi, mikut të vogël i kërkohet të gëlltisë.

Në fund të gushtit, Kremlini njoftoi se e kishte “çliruar” Osetinë e Jugut dhe Abkhazinë nga Gjeorgjia dhe se tani i njihte ato si republika të pavarura. Rusia i largoi monitoruesit e OKB-së dhe BE-së, e mbylli derën, dhe nënshkroi traktate me qeveritë de facto të dy rajoneve, duke rënë dakord për integrimin e tyre në Rusi. Putini kishte bërë bast se Perëndimi nuk do të luftonte. Dhe kishte fituar.

Pastaj erdhi një skenë që do të ishte qesharake po të mos thënë se ishte tragjike.

Mars 2009, Gjenevë.

Hillary Clinton mbërriti me një kuti të vogël, të lidhur me fjongo, dhe brenda saj mbante një buton të kuq. Obama kishte hyrë në Shtëpinë e Bardhë dhe donte t’i “ngrohte” marrëdhëniet me Kremlinin. Në Rusi, Medvedev ishte bërë president në letër dhe Putini kryeministër në realitet. Në Washington u ushqye shpresa se mund të bëhej biznes me fytyrën e re. Në një konferencë për shtyp, Clinton e nxori butonin, si një dhuratë simbolike. Ideja ishte “reset”. Por fjala ruse në pllakëz nuk ishte “reset”. Ishte “overload”. Lavrov e pa, buzëqeshi, dhe e tha. Ju e keni gabim. Dhoma qeshi. Lavrov e shtypi butonin gjithsesi.

Në atë të qeshur kishte një parandjenjë. Sepse kur e trajton një regjim si shaka, ai regjim e trajton botën si lojë. Megjithatë, dy palët dolën me deklaratë të përbashkët. Rusia lejonte përdorimin e hapësirës ajrore për Afganistanin. Amerika hoqi dorë nga mburoja e planifikuar raketore. Në 2010 Rusia pranoi sanksione kundër Iranit dhe SHBA hoqi disa sanksione ndaj Rusisë. Duket si stinë e butë, por si në Kaukaz, pranvera të mashtron. Ajo mund të jetë thjesht një pauzë para ngricës.

Ngrica tjetër erdhi në një vend krejt tjetër, në Manhattan, qershor dhe korrik 2010. Anna Chapman, një agjente ruse me pamje të paharrueshme, jetonte nën një operacion thellësisht të fshehtë në Nju Jork. Ajo ishte pjesë e një rrjeti prej dhjetë agjentësh rusë që operonin ilegalisht në Shtetet e Bashkuara5. Shumica shtireshin si çifte të martuara, me punë të zakonshme, me lagje të qeta, me fëmijë, duke e bërë spiunazhin të dukej si kopsht. Chapman kishte zgjedhur një rrugë tjetër. Ajo kishte marrë një mbiemër britanik përmes një martese të shkurtër me një anglez të paditur, Alex Chapman6, dhe pasaporta britanike i kishte shërbyer si maskë perfekte. Në Manhattan ajo luante rolin e një biznesmeneje të suksesshme në prona. Qëllimi ishte i vjetër sa vetë shërbimet sekrete. Të afrohesh me njerëz me ndikim, të mbledhësh informacion, t’i kalosh me takime të shpejta, kode, sinjale, dhe “dead drops”. Kishin lidhje me një ish zyrtar inteligjence dhe me një shkencëtar të përfshirë në zhvillimin e armëve të rënda. Dhe po përpiqeshin të kultivonin edhe një zyrtar të lartë.

Një mëngjes të shtunë në korrik, Chapman mori një thirrje nga drejtuesi i saj i njohur si “Roman”, operator që Chapman e njihte vetëm nga kodi. Ai i kërkoi ta takonte atë në një kafene në qendër të Manhatanit. Kjo ishte e pazakontë sepse rregullat e tyre ishin të arta. Komunikim vetëm të mërkurave. Asnjëherë ballë për ballë. Zakonisht ajo merrte laptopin dhe shkonte në një vend publik, ndërsa ai afrohej me një furgon të bardhë dhe dërgonin mesazhe përmes një rrjeti të koduar. Kësaj here ai erdhi vetë dhe i dha një detyrë, t’ia dorëzonte një pasaportë të rreme një agjenti tjetër të nesërmen. Chapman e nuhati kurthin. E telefonoi babanë, ish agjent i KGB-së, në Moskë, duke i thënë se mbulimi i saj ishte djegur. Por FBI-ja po e dëgjonte thirrjen. Të nesërmen e arrestuan. I arrestuan edhe nëntë të tjerë në Washington, Nju Jork dhe Boston. Operacioni i FBI-së quhej “Ghost Stories”, sepse agjentët merrnin identitete të të vdekurve7.

Dy javë më vonë, agjentët u deklaruan fajtorë dhe u bë gati një shkëmbim spiunësh, më i madhi që nga Lufta e Ftohtë. Historia u bë globale8, më vonë frymëzoi edhe serialin “The Americans”. Media u ushqye me figurën e Chapman. Në Britani, ish burri i saj shiti historinë e tyre intime te një gazetë. Pesë vjet më vonë ai do të gjendej i vdekur në një shtëpi bosh në Southampton, nga një mbidozë e dyshuar.

Shkëmbimi u bë shpejt, për të mos e prishur “resetin” e Obamës. Më 9 korrik 2010, dhjetë agjentët u dërguan në Vjenë dhe u shkëmbyen për katër të burgosur rusë që Perëndimi i donte. Në Moskë, agjentët u pritën si heronj, me dekorata nga Medvedev. Chapman u përshëndet personalisht nga Putini dhe mori një rol publik në strukturat rinore të qeverisë, ndërsa ndërtonte karrierë si figurë mediatike.

Mes të liruarve në anën tjetër ishte Sergei Skripal, një ish oficer i inteligjencës ushtarake ruse i dënuar për shitje sekretesh për Britaninë9. Ai u vendos në Salisbury. Në pamje të parë, gjithçka përfundoi “pastër”. Por Putini bëri një deklaratë që e mbaj mend sepse kishte një shije të rëndë, të ngjashme me pluhurin e barutit. Ai tha se tradhtarët e dinë si përfundojnë. Si rregull, nga pija ose droga, në një kanal. Ishte një paralajmërim i thënë si ligj natyre.

“Tradhtari” që Kremlini identifikoi ishte Alexander Potayev10, kolonel i dekoruar, pjesë e shërbimit të jashtëm, njeri me qasje në departamentin që mbikëqyrte rrjetin e fjetur në Amerikë. Ai u gjykua në mungesë dhe u dënua me 25 vjet burgim. Por ai kishte ikur. Nga Moska në Minsk me tren, pastaj në Ukrainë ku mori një pasaportë të rreme, pastaj në një strehë të CIA-s në Frankfurt, e më pas në SHBA. Ai i shkroi gruas një mesazh që prokurorët e lexuan në gjyq. Po iki përgjithmonë. Nuk doja, por duhej.

Në Langley, në selinë e CIA-s, erdhi një alarm i ri. Inteligjenca amerikane po merrte sinjale se Rusia po planifikonte atentate ndaj dezertorëve rusë në SHBA. Në krye të listës ishte Potayev. Dhe ai nuk donte të fshihej. CIA zakonisht u jep dezertorëve identitete të reja, punë, shkolla për fëmijët, trajtim psikologjik, ndonjëherë edhe kirurgji plastike. Potayev donte të jetonte me emrin e tij. Nëse vijnë, le të vijnë. Një qëndrim që është edhe sfidë edhe dëshirë për fatin.

Media ruse nxori lajme se ishte dërguar një vrasës me pagesë për ta eliminuar. Pastaj, papritur, u shpërnda një lajm se Potayev kishte vdekur11. Një kanal i madh rus e përdori si moral. Ja si e ndëshkon jeta tradhtinë. Por tre muaj pas “vdekjes” së tij televizive, Potayev hyri në një Walmart në Florida dhe bleu leje peshkimi me ujë të kripur, me emrin e tij. Më pas u regjistrua për të votuar. Ai ishte gjallë. Dhe CIA vendosi të mos e përgënjeshtrojë publikisht vdekjen e rreme. Ishte më e sigurt që bota të besonte se ai ishte i vdekur, sepse e vërteta mund të kthehej në ftesë për një vrasje të vërtetë.

Kur i lexon këto histori të shpërndara, një tunel, një buton, një spiunazh, një vdekje e rreme, ato duken si fragmente romani. Por ato lidhen nga një fill që e njeh çdo vend i vogël pranë një fuqie të madhe. Fillin e quaj “provë e reagimit”. Si e teston një shtet autokrat vullnetin e Perëndimit. Nga presioni i vogël te shkelja e madhe. Nga “incidenti” te “operacioni”. Nga frika te normaliteti i frikës.

LONDËR

Në Londër, në verën e vitit 2010, ky normalitet u bë edhe më i vrazhdë. Një njeri hyri në Down Street dhe tha se kishte një dhuratë për Boris Berezovskyn. Dhurata ishte një bluzë e zezë e CSKA Moskës12. Në logo, topi i futbollit ishte zëvendësuar me shenjën ndërkombëtare të rrezikut nga rrezatimi. “Polonium 210” ishte shkruar rreth e rrotull. Në shpinë, fjalia ishte si trokitje në derë.

“Nuclear death is knocking at your door.”

Berezovsky13 e dërgoi bluzën në Scotland Yard. Ai besonte se ishte i pathyeshëm. Dhe ndoshta nuk ishte vetëm vetëbesim. Ishte edhe llogari. Ai e dinte se Kremlini nuk do t’ia dorëzonte kurrë njerëzit e vet dhe se Britania, kur të vinte puna te marrëdhëniet, do ta zbuste zërin.

Në atë kohë David Cameron kishte ardhur në pushtet dhe kërkonte t’i kthente marrëdhëniet me Moskën në “normale”. Energji, para, Londra si magnet për kapitalin rus. Kur takoi Medvedevin në G8, fjalët ishin të ngrohta. Askush nuk e përmendi Litvinenkon14. Askush nuk e përmendi kërcënimin. Ministrat luftuan për ta mbajtur kapakun mbi “biznesin e pistë të vrasjeve”. Dhe kjo, për mua, është një nga mësimet më të errëta. Jo vetëm që autokracia vret. Por demokracia ndonjëherë e menaxhon vrasjen si siklet diplomatik.

Unë u ktheva në Gjeorgji për herë të parë pas shumë vitesh në 2024 për të mbuluar zgjedhjet15. Tbilisi më dukej një qytet që e mbante kujtesën në gurë dhe frikën në ajër. Rrugët vazhdonin të gumëzhinin, por nën zhurmën e zakonshme kishte një tension. Si një violinë e mbajtur shumë gjatë në një notë të lartë. Në fshatrat pranë territoreve të okupuara nga Rusia, frika kishte formë tjetër. Njerëzit flisnin me zë të ulët për trupat ruse vetëm pak kilometra larg, për rrëmbime, për ankthin se qeveria e tyre po i braktiste. Gjeorgjia që dikur dukej si një histori shprese post sovjetike drejt Evropës, tani dukej si një vend ku demokracia po shkurtohej pak nga pak, si një pemë që e presin në errësirë.

Dy ditë para zgjedhjeve parlamentare, shtëpitë e dy studiuesve të njohur u bastisën nga Policia Financiare. U morën pajisje. U bastisën edhe zyra të një kompanie amerikane. Akuzat ishin të rënda, pastrim parash, mashtrim, evazion fiskal. Por koha ishte edhe më e rëndë. Kur shteti troket në derën tënde dy ditë para votës, nuk është vetëm hetim. Është mesazh.

Zyrtarë të lartë bënë komente të mjegullta, “prisni se mund të jetë shumë interesante.” E gjithë kjo, e kombinuar me retorikën e oligarkut Bidzina Ivanishvili, e krijonte atmosferën e një vendi ku pushteti e kishte kthyer frikën në instrument. Ai fliste për “ndëshkim të rreptë” ndaj kundërshtarëve dhe përdorte gjuhë përçarëse, duke e paraqitur liberalizmin si rrezik për identitetin. Kur politikanët fillojnë të flasin për “shpëtim” dhe “armiq të brendshëm”, unë mendoj për Kaukazin dhe për Ballkanin njësoj. Sepse kjo gjuhë është shoqëruesja e dhunës.

Ministri i Brendshëm njoftoi me krenari blerjen e topave të ujit, si të fliste për dekor të qytetit, jo për shtypje protestash. Një grup i djathtë i lidhur me qeverinë shpalli planin për një “Anti Maidan” që do të kundërshtonte protestat dhe kërcënoi me dhunë. Këto janë skena që i njeh kushdo që ka parë si ndërtohet autoritarizmi. Në fillim, shteti thotë “stabilitet”. Pastaj sjell instrumentet e “stabilitetit”. Pastaj sjell njerëzit që e bëjnë “stabilitetin” me grusht.

Në një konferencë shtypi, presidentja Salome Zourabichvili thoshte se “plani i vërtetë” është që njerëzit të dalin të votojnë dhe të mos kenë frikë. Ishte një fjali e bukur dhe e drejtë. Por unë, duke ecur më pas nëpër Tbilisi, ndjeja se problemi nuk ishte vetëm guximi i njerëzve. Problemi ishte se frika kishte nisur të bëhej sistem.

Dhe tani vjen pjesa që nuk mund ta shmang, sidomos kur flas me shqiptarë të Kosovës. Sepse shumë prej nesh mund të mos e dinë mirë çfarë ndodhi në Gjeorgji dhe mund ta shohin si një ngjarje të largët. Por ajo që ndodhi atje nuk ishte thjesht luftë. Ishte model.

Modeli është ky. Një shtet i madh e krijon një konflikt të ngrirë pranë kufirit të tij. E ushqen me propagandë, me milici, me “mbrojtje të pakicës”, me pasaporta, me infiltrime. Pastaj e përdor si levë politike. Kur vendi i vogël lëviz drejt Perëndimit, levën e kthen në thikë. Fillimisht me provokime, pastaj me dhunë, pastaj me “ndërhyrje për paqe”. Dhe në fund, e shpall një realitet të ri. “Ne i çliruam.” “Ne i njohëm.” “Ne nënshkruam traktate.” Pastaj Perëndimi bën deklarata, nxjerr shqetësime, dhe shpesh kërkon “përmbajtje” nga viktima.

Kosova e njeh fjalën “përmbajtje”. E njeh si një urdhër që tingëllon gjithmonë i arsyeshëm dhe gjithmonë i njëanshëm. Kur Serbia bën grumbullim ushtarak, kur ndodh një sulm i organizuar, kur shfaqen struktura paramilitare, reagimi ndërkombëtar shpesh e vendos presionin te Prishtina. Mos e rrit tensionin. Mos e provoko. Mos e bëj situatën më keq. Si të ishte sovraniteti një gjest emocional, jo një e drejtë.

Në veri të Kosovës, sulmet në Bajë ishin një shenjë paralajmëruese. Jo vetëm për atë që ndodhi atë ditë, por për mënyrën si mund të ndodhë përsëri, me një formë tjetër, me një emër tjetër, me një “arsyetim” tjetër. Kur një operacion i armatosur ndodh dhe më pas figurat kryesore mbrohen në Serbi, kur nuk ka ekstradim, kur nuk ka përgjegjësi reale, mesazhi që del është i rrezikshëm. Mesazhi është se provat mund të mblidhen, por pasojat mund të shmangen.

Dhe kur një shtet sikur Serbia që kërkon të jetë kandidat për BE mban lidhje të hapura me strukturat ruse, kur shfaqen qendra rekrutimi, kur blehen armë nga Rusia, Kina, Irani, kur ekzistojnë “qendra humanitare” që dyshohen si mbulesa inteligjence, atëherë nuk kemi vetëm një problem lokal. Kemi një nyje gjeopolitike ku Serbia shërben si kanal i ndikimit autoritar në zemër të Evropës.

Shenjat paralajmëruese që duhet t’i shohim në Kosovë nuk janë vetëm tanket, sepse tanket vijnë zakonisht pasi politika e ka përgatitur terrenin. Shenjat janë këto, rrëfime të përsëritura për “mbrojtjen” e serbëve, demonizim i institucioneve të Kosovës, përpjekje për të krijuar struktura paralele, presion për zgjidhje që e copëtojnë funksionimin e shtetit, përdorim i bandave kriminale si instrument politik, dhe një diplomaci perëndimore që kërkon qetësi të menjëhershme në vend të drejtësisë afatgjatë.

Kur Perëndimi i jep shpërblime një regjimi që luan me Moskën, kur i jep kontrata ushtarake, kur i jep para, kur i jep status dhe fotografi me liderë, ndërsa Kosovën e trajton si nxënës që duhet të sillet mirë, atëherë rreziku i eskalimit rritet. Sepse autokracia mëson nga lëshimet. Ajo i lexon ato si dobësi.

Unë e kam parë këtë në Gjeorgji. E kam parë si provokimi i vogël u bë pushtim i madh. E kam parë si një aleat i SHBA-së u la të humbë territor. E kam parë si pas pushtimit, bota u përpoq të kthehej te “reseti”, sikur thuajse plagët mbyllen me buton. E kam parë si paralajmërimet e Putinit për tradhtarët u kthyen në një kulturë frike që shtrihej përtej kufijve të Rusisë. Dhe e kam parë se si Britania, vendi i ligjit në imagjinatën e vet, shpesh e menaxhoi rrezikun si problem marrëdhëniesh.

Kosova nuk e ka luksin të presë që historia të shkruhet pas një dekade. Sepse në Ballkan, dekadat janë thjesht një lloj tjetër i orës. Serbia vazhdon ta mbajë pretendimin ndaj Kosovës në kushtetutë. Vazhdon të flasë me gjuhë që e përgatit audiencën për konflikt. Vazhdon të testojë. Dhe sa herë që teston, ajo sheh jo vetëm reagimin e Prishtinës, por edhe reagimin e Brukselit dhe Washingtonit.

Kjo është arsyeja pse Gjeorgjia duhet t’u tregohet shqiptarëve me detaje. Jo për tu trembur kot, por për ta kuptuar mekanizmin. Sepse rreziku më i madh është kur njerëzit mendojnë se lufta vjen vetëm kur nisin të shtënat. Në fakt, lufta vjen kur normalizohet gjuha e saj. Kur normalizohet ideja se “ka dy palë”. Kur normalizohet barazia morale mes agresorit dhe viktimës. Kur normalizohet kërkesa që viktima të jetë gjithmonë “e matur”.

Nëse në Kosovë duam ta shmangim një përshkallëzim serioz, duhet të shohim shenjat herët dhe t’i quajmë me emër. Jo “tension”. Jo “incident”. Por strategji. Jo “keqkuptim”. Por test. Dhe mbi të gjitha, duhet t’u kërkohet aleatëve një gjë që tingëllon e thjeshtë dhe është e vështirë. Konsistencë. Sepse pa konsistencë, edhe premtimi më i madh bëhet si fjongo mbi një kuti me buton të kuq, një shfaqje që bota e harron, ndërsa autokracia e mban mend si ftesë.

Kur e mendoj Roki Tunelin, më duket si një metaforë që udhëton. Tuneli është vendi ku e padukshmja bëhet e dukshme, ku një plan i gjatë del në dritë në formë tankesh. Në Ballkan, tuneli nuk është domosdoshmërisht një gropë në mal. Mund të jetë një rrjet kriminal, një propagandë e përditshme, një marrëveshje e shtyrë, një raport i papublikuar, një heshtje diplomatike. Dhe nëse nuk e ndalojmë idenë se gjithçka mund të “menaxhohet” pa drejtësi, atëherë një ditë do të zgjohemi dhe do të pyesim si gjithmonë.

Si ndodhi kaq shpejt?

Nuk ndodhi shpejt. Vetëm se ne e pamë vonë.

Ligji autorizon rreth 901 miliardë dollarë për mbrojtjen dhe, përmes një seksioni të dedikuar për Ballkanin Perëndimor2, e përshkruan rajonin si pjesë të interesit afatgjatë të sigurisë së SHBA-së. Brenda këtij kuadri, Kosova trajtohet si një faktor i drejtpërdrejtë i stabilitetit rajonal. Teksti afirmon mbështetjen për zhvillimin demokratik, sundimin e ligjit dhe integrimin euroatlantik të vendeve të rajonit, duke përfshirë perspektivën e anëtarësimit në NATO dhe Bashkimin Evropian. Nuk bëhet fjalë për një premtim formal apo një afat të përcaktuar, por për një orientim strategjik të shkruar tashmë në ligj federal amerikan.

Një element tjetër kyç është riafirmimi i mbështetjes amerikane për procesin e normalizimit të marrëdhënieve Kosovë-Serbi. Ligji e përkufizon këtë proces si të bazuar në njohjen reciproke dhe e lidh atë drejtpërdrejt me stabilitetin e qëndrueshëm në rajon. Po aq e rëndësishme është ajo që ligji refuzon. Teksti shprehimisht kundërshton ndarjen territoriale, shkëmbimin e territoreve apo ndryshimin e kufijve mbi baza etnike, duke e bërë këtë qëndrim pjesë të politikës së sigurisë kombëtare të SHBA-ve dhe jo thjesht një opinion të administratës së radhës.

Kjo gjuhë nuk është e re në thelb, por është e re në formë. Për herë të parë, kundërshtimi ndaj zgjidhjeve etnike për konfliktet në Ballkanin Perëndimor është i shkruar në një ligj që udhëzon politikën amerikane përtej cikleve zgjedhore. Kjo e bën më të vështirë çdo kthesë të ardhshme që do të legjitimonte ide të tilla si ndarja ose autonomitë etnike me kompetenca ekzekutive që do të cenonin funksionalitetin e shteteve ekzistuese.

Në këtë kontekst lind edhe debati rreth Asociacionit të Komunave me Shumicë Serbe, i parashikuar në marrëveshjet e viteve 2013 dhe 20153, të nënshkruara nga Hashim Thaçi, Aleksandar Vuçiq dhe Isa Mustafa. Këto marrëveshje, të ndërmjetësuara nga Bashkimi Evropian, synonin integrimin e komunitetit serb në sistemin juridik të Kosovës, por formulimet e tyre lanë hapësirë për interpretime të ndryshme mbi natyrën dhe kompetencat e asociacionit.

Zyrtarisht, Shtetet e Bashkuara nuk e kanë shpallur Asociacionin si të papranueshëm në vetvete. Qëndrimi amerikan ka qenë i qëndrueshëm në një pikë thelbësore. Çdo marrëveshje duhet të jetë në përputhje me Kushtetutën e Kosovës dhe të mos krijojë struktura etnike që do të minonin sovranitetin dhe funksionalitetin e shtetit. Ligji i ri i mbrojtjes nuk e përmend Asociacionin drejtpërdrejt, por kundërshtimi i tij i qartë ndaj riorganizimeve politike mbi baza etnike ka ringjallur interpretimin se Washingtoni po i mbyll përfundimisht dyert çdo modeli që do të prodhonte një entitet me logjikë territoriale ose etnike brenda Kosovës.

Ky nuk është një anulim formal i marrëveshjeve të Brukselit, por është një sinjal i fortë politik. Duke e vendosur parimin e mosndryshimit të kufijve dhe të refuzimit të zgjidhjeve etnike në zemër të politikës së tij të sigurisë, SHBA po e ngushton hapësirën për interpretime që e shohin Asociacionin si një instrument autonomie politike. Në këtë kuptim, ligji i ri sugjeron se çdo zbatim i ardhshëm duhet të jetë teknik, jo territorial, integrues, jo ndarës.

Mesazhi që del nga ky dokument është i ftohtë, i matur dhe thellësisht strategjik. Kosova mbetet pjesë e interesit amerikan jo si një projekt sentimental i pasluftës, por si një element i rendit euroatlantik. Mbështetja është reale, por e kushtëzuar me funksionalitet shtetëror dhe refuzim të modeleve etnike që historia e rajonit i ka treguar si destabilizuese. Në këtë sens, ligji nuk garanton asgjë automatike, por vendos një vijë të qartë. Pa ndarje, pa kufij etnikë, pa struktura që e dobësojnë shtetin. Për Kosovën, kjo është një mbështetje që kërkon pjekuri politike po aq sa mirënjohje.

Në një peticion të shpërndarë nga Future for Kosovo Initiative (UK)2, grupi i kërkon qeverisë së kryeministrit britanik Keir Starmer të dënojë publikisht “autokracinë në rritje” të Serbisë dhe “politikën e saj të jashtme agresive,” të kërkojë ndjekjen penale të përgjegjësve për përplasjen e armatosur në veri të Kosovës në vitin 2023 dhe të kushtëzojë përparimin e Beogradit në institucionet euroatlantike.

Peticioni gjithashtu i bën thirrje Britanisë të thellojë marrëdhëniet ushtarake dhe ekonomike me Kosovën, duke rritur praninë e trupave britanike në misionin e NATO-s, KFOR, të zgjerojë stërvitjet e përbashkëta dhe të financojë programe të reja shkëmbimi arsimor dhe ekonomik.

“Britania duhet të udhëheqë”

Për nismëtarët mbështetës të Kosovës, samiti përfaqëson një provë të vullnetit të Britanisë për ta përputhur retorikën me veprimet konkrete.

“Njëzet e pesë vjet më parë, Britania ndihmoi në parandalimin e mizorive masive në Kosovë,” thuhet në peticion. “Sot, ajo duhet të veprojë shpejt dhe vendosmërisht për të penguar një destabilizim të ri.”

Profesori Aidan Hehir nga Universiteti i Westminster, një nga zërat kryesorë pas peticionit, përmendi tre hapa të qartë që, sipas tij, Londra duhet të shpallë në samit.

“Së pari, Mbretëria e Bashkuar duhet të dënojë publikisht autoritarizmin në rritje të Serbisë dhe politikën e saj të jashtme agresive, veçanërisht përpjekjet për ta destabilizuar Kosovën dhe Bosnjë-Hercegovinën,” tha ai.
“Së dyti, duhet të kërkojë që Serbia të arrestojë përgjegjësit për sulmin në Banjska në shtator 2023 dhe të zbulojë vendndodhjen e varrezave masive nga lufta e viteve 1998–1999.”

Ai shtoi se “të paktën, qeveria e Serbisë duhet ta arrestojë Milan Radoiçiqin,” biznesmenin dhe figurën e lartë të partisë serbe të mbështetur nga Beogradi, Lista Serbe, i cili pranoi përfshirjen në sulmin në Banjë, por mbetet i lirë në Serbi.

“Së treti,” tha Hehir, “Britania duhet të kundërshtojë anëtarësimin e Serbisë në organizata ndërkombëtare derisa ajo të respektojë parimet demokratike në vend, të ndalojë nxitjen e separatizmit në rajon, të pranojë kufijtë ekzistues dhe të shpërbëjë milicinë serbe brenda Kosovës.”

Përveç masave ndëshkuese, nënshkruesit e peticionit duan që Britania të forcojë sovranitetin e Kosovës, përfshirë shtyrjen e shteteve mosnjohëse brenda NATO-s dhe BE-së ta njohin Kosovën, rritjen e bashkëpunimit ushtarak dhe mbështetjen për sipërmarrësit dhe studentët kosovarë.

Tensionet në rritje

Peticioni thekson se siguria në rajon është përkeqësuar që nga pranvera e vitit 2023.
Më 29 maj 2023, dhjetëra paqeruajtës të NATO-s u plagosën gjatë përleshjeve me protestues serbë në veri të Kosovës. Dy javë më vonë, Serbia arrestoi tre oficerë kufitar të policisë së Kosovës, duke shkaktuar një krizë diplomatike.
Në korrik, deputetja britanike Alicia Kearns akuzoi se armë po kontrabandoheshin në manastire ortodokse në veri të Kosovës, diçka që Kisha Ortodokse Serbe e mohoi.

Ngjarja më e rëndë ndodhi më 24 shtator 2023, kur militantë serbë sulmuan policinë e Kosovës pranë manastirit të Banjës. Një polic dhe tre sulmues u vranë. Milan Radoiçiq, aleat i ngushtë i presidentit serb Aleksandar Vuçiq, pranoi përfshirjen, por nuk u arrestua.

Më 29 nëntor 2024, një grup serbësh të armatosur sulmoi kanalin e ujit Ibër–Lepenac, që furnizon me ujë dhe energji pjesën veriore të Kosovës. Zyrtarët e BE-së e quajtën incidentin “akt terrorist.”
Dhe vetëm javën e kaluar, policia e Kosovës akuzoi Serbinë për shkelje të hapësirës ajrore me dronë. NATO–KFOR tha se nuk kishte konfirmuar shkelje që komprometojnë sigurinë, por po e monitoron situatën.

Sipas profesor Hehir, përshkallëzimi lidhet me ardhjen në pushtet të Partisë Progresive Serbe në vitin 2012. “Regjimi në Beograd është i lidhur ngushtë me krimin e organizuar,” tha ai. “Nuk është thjesht i ndikuar prej tij, është pjesë përbërëse e tij dhe duhet trajtuar si një regjim i padëshiruar.”

Reagimi i Serbisë

Beogradi mohon të ketë rol në dhunën në Kosovë. Zyrtarët serbë thonë se serbët në veri përballen me diskriminim dhe se Serbia po fajësohet padrejtësisht.
Pas sulmit në Banjë, autoritetet serbe e ndaluan për pak ditë Radoiçiqin, por e liruan. Qeveria serbe këmbëngul se drejtësia po vepron.

Ndërkohë, Serbia ka rritur ndjeshëm shpenzimet ushtarake, ka nënshkruar një marrëveshje miliardëshe me Francën për avionë luftarakë Rafale dhe ka vendosur sistemin kinez të mbrojtjes ajrore FK-3.
Beogradi gjithashtu ruan lidhje të thella energjetike me Rusinë.

Dilema e Londrës

Mbretëria e Bashkuar ka qenë një nga mbështetëset më të forta të Kosovës. Ajo mbështeti ndërhyrjen e NATO-s në vitin 1999, njohu pavarësinë e Kosovës në vitin 2008 dhe pas sulmit në Banjë shtoi trupat e saj në KFOR.
Zyrtarët britanikë kanë kërkuar vazhdimisht llogaridhënie, por gjithashtu kanë bërë thirrje për ulje tensionesh nga të dyja palët.

Diplomatët pranojnë, megjithatë, një dilemë thelbësore: si të inkurajojnë pjesëmarrjen e komunitetit serb në institucionet e Kosovës, ndërkohë që kufizojnë ndikimin e aktorëve të lidhur me krimin ose milicitë paramilitare.
Qeveria e Kosovës heziton t’u japë komunave me shumicë serbe kompetenca të gjera, duke frikësuar krijimin e një “shteti brenda shtetit.” Serbia kërkon të kundërtën.

“Asnjëra palë nuk do t’i marrë të gjitha kërkesat e saj në Londër,” tha një diplomat perëndimor i përfshirë në përgatitjet për samitin. “Por ka hapësirë për marrëveshje praktike mbi policinë, doganat dhe administrimin e votave që mund të zvogëlojnë tensionet.”

Përpara samitit

Për nismëtarët e peticionit, edhe rezultate modeste nga samiti mund të kenë peshë.
Një angazhim më i qartë britanik për ndjekjen penale të sulmit në Banjë, përforcimin e mbikëqyrjes kufitare dhe të hapësirës ajrore, si dhe një plan për integrimin e plotë të Kosovës në forumet euroatlantike edhe pa anëtarësim në NATO do të përbënin përparim.
Çdo gjë më pak, paralajmërojnë ata, rrezikon të inkurajojë aktorët destabilizues.

Zyra e Jashtme britanike nuk ka komentuar kërkesat e peticionit, por Future for Kosovo Initiative thotë se do të vazhdojë fushatën e saj.
“Ne nuk kemi marrë asnjë financim nga qeveria apo ambasada e Kosovës,” thuhet në deklaratën e grupit. “Kemi marrëdhënie të mira me ambasadën, por ajo nuk ka qenë pjesë e kësaj nisme.”

Ndërsa samiti afrohet, qetësia e brishtë në rajon mbetet.
Sipas Aidan Hehir, nëse Britania mund të ndihmojë në shndërrimin e saj në paqe të qëndrueshme, kjo do të varet nga gatishmëria e saj për të kaluar nga paralajmërimet private në qëndrime publike të vendosura dhe nga mënyra si Beogradi e Prishtina do t’i përgjigjen pasi kamerat të jenë fikur.

Në fillim, protestuesit u injoruan si idealistë me megafonë; sot, ata përballen me një aparat shtetëror të vendosur për t’i shterruar, jo përmes një shtypjeje të menjëhershme, por me një strategji të lodhjes së gjatë. Në terren, kjo ka marrë formën e ndërhyrjes së forcave speciale të ringritura, grupeve kriminale të afërta me pushtetin dhe figurave të akuzuara për krime lufte që rishfaqen në periferi të tubimeve. Raportime të shumta flasin për infiltrimin e protestave nga elementë provokues, me qëllim krijimin e incidenteve që të arsyetojnë shtypjen policore.

Kjo qasje nuk është e rastësishme. Vuqiç ka mësuar se mbajtja e pushtetit në Serbi nuk varet vetëm nga kontrolli i brendshëm, por edhe nga mënyra se si ai e pozicionon vendin mes interesave të Moskës dhe kryeqyteteve të BE-së. Nga njëra anë, ai kultivon lidhje të ngushta ushtarake e inteligjente me Rusinë, përfshirë qendrën e diskutueshme të spiunazhit në Nish dhe tolerimin e aktiviteteve rekrutuese të Wagner-it në Beograd. Nga ana tjetër, ai ofron qasje për projekte strategjike ekonomike, si miniera e litiumit në Jadar, e cila ka tërhequr interesin e Berlinit, dhe bën marrëveshje për blerje armësh franceze që e paraqesin atë si partner të besueshëm në sytë e Parisit.

Kjo balancë i ka dhënë Vuqiçit një status të veçantë: ai shihet si “garant stabiliteti” në Ballkan, pavarësisht se brenda vendit vepron në mënyrë autoritare dhe në rajon ndjek politika që minojnë fqinjët. BE-ja, ndonëse i bën thirrje për përmbajtje, nuk ka treguar gatishmëri për masa ndëshkuese ndaj tij, madje në disa raste është kritikuar për qëndrime të ashpra ndaj Kosovës, ndërkohë që mbyll sytë ndaj veprimeve destabilizuese e agresive të Serbisë.

Ky qëndrim i dyfishtë ka pasoja të drejtpërdrejta për Kosovën. Një Serbi e udhëhequr nga Vuqiçi, e përkëdhelur nga disa kryeqytete perëndimore për arsye ekonomike dhe gjeopolitike, mbetet një kërcënim i qëndrueshëm për sovranitetin e Kosovës. Episodet si sulmi i armatosur në Banjë1, tensionet e orkestruara në veri dhe mbështetja e hapur për strukturat paralele serbe tregojnë se Beogradi nuk ka hequr dorë nga synimet e saj për të minuar funksionimin e shtetit kosovar.

Për më tepër, lidhjet e forta me Rusinë e bëjnë Serbinë një kanal të ndikimit rus në Ballkan, në një kohë kur Moska e përdor çdo vektor të mundshëm për të destabilizuar rajonin dhe për të penguar integrimin euroatlantik të vendeve të tij. Në këtë kontekst, protestat studentore në Serbi, sado të fuqishme, nuk përbëjnë thjesht një çështje të politikës së brendshme serbe; ato janë gjithashtu një tregues i potencialit për ndryshim ose për një përshkallëzim të mëtejshëm të tensioneve në Ballkan.

Nëse Vuqiçi arrin t’i mbijetojë kësaj sfide duke ruajtur mbështetjen e një pjese të BE-së dhe të Rusisë, Kosova mund të përballet me një fqinj edhe më të fortë në pozicionin e tij dhe më të sigurt në mosndëshkimin ndërkombëtar. Nëse, përkundrazi, protesta arrin të imponojë lëshime të rëndësishme ose të krijojë hapësirë për një ndryshim politik në Beograd, mund të hapet një fazë e re në marrëdhëniet rajonale, me mundësi për dialog më të sinqertë, por edhe me rrezikun e një periudhe të paqëndrueshmërisë së brendshme në Serbi që mund të shpërndahet përtej kufijve të saj.

Për Kosovën, çelësi është të lexojë saktë sinjalet dhe të përgatitet për të dyja skenarët. Qëndrimi i BE-së ndaj Vuqiçit dhe mënyra se si reagojnë aktorët ndërkombëtarë ndaj këtyre protestave do të jenë tregues të qartë për atë se sa hapësirë reale ekziston për të avancuar interesat e saj në një mjedis ku stabiliteti shpesh matet me mungesën e ndryshimit, jo me forcimin e demokracisë.

Në fund, lëvizja studentore serbe është një sfidë për një sistem të ndërtuar mbi kompromiset mes interesave të mëdha dhe lirisë së qytetarëve. Për Kosovën, ajo është gjithashtu një test për të kuptuar nëse ky sistem mund të lëkundet dhe çfarë do të thotë kjo për sigurinë dhe të ardhmen e saj.

Në mars të vitit 2023, Hill kërkoi falje për fushatën ajrore të NATO-s në vitin 1999 kundër Serbisë. Ky ishte artikulli im i fundit i botuar në KOHA Ditore1, një shkrim ku e denoncova hapur këtë akt si një shtrembërim të qëllimshëm të historisë. Pas këtij botimi, gazeta vendosi në heshtje të mos publikojë më editoriale të miat.

Në atë shkrim, e bëra të qartë: kërkimi i faljes nuk ishte pajtim, por një shuplakë për viktimat e mizorive të forcave serbe dhe për të gjithë ata që luftuan për drejtësi në rajon. Duke u përpjekur ta shfajësojë Serbinë, Hill tregoi shpërfillje totale për të vërtetën dhe historinë e Ballkanit. Ai injoroi rolin e NATO-s në ndalimin e gjenocidit dhe spastrimit etnik, dhe përmes cicërimës së tij2, ai inkurajoi shovinizmin e fashizmin serb, duke promovuar një narrativë të sajuar kundër popullit shqiptar dhe grupeve të tjera etnike në Ballkan.

Në qershor të vitit 2024, Hill e thelloi këtë linjë. Në një intervistë për Zërin e Amerikës3, ai lavdëroi Serbinë për “qëndrimin ndaj Ukrainës” dhe “dialogun me Kosovën”. Në realitet, Serbia kishte firmosur një marrëveshje për bashkërendim të politikës së jashtme me Moskën4 vetëm pak muaj pas pushtimit të Ukrainës, kishte strehuar një qendër spiunazhi ruse në Nish, kishte lejuar rekrutimin e mercenarëve të Wagner-it në Beograd, kishte furnizuar Rusinë me armë dhe kishte refuzuar të vendoste sanksione.

Asgjë nga këto nuk u përmend nga Hill. Në vend të kësaj, Beogradi mori një mesazh të qartë: mund të shkelë vlerat e demokracisë dhe të ndihmojë agresionin rus, pa rrezikuar humbjen e përkrahjes nga diplomacia amerikane.

Dhe tani, në gusht 2025, Hill është shpallur Këshilltar i Lartë në Pupin Initiative5, një organizatë që hapur synon “të sigurojë që zëri i Serbisë të dëgjohet në Washington”. Pas retorikës për “miqësi transatlantike” e “bashkëpunim kulturor”, fshihet një mision politik: rehabilitimi i imazhit të Serbisë, ndërsa regjimi i Vuçiqit vazhdon të mohojë pavarësinë e Kosovës dhe të shërbejë si pikëmbështetje e Kremlinit në Ballkan.

Kjo nuk është një rastësi pas pensionit. Është përmbyllja logjike e asaj që ka bërë Hill gjatë gjithë mandatit: lehtësimin e kthimit të Serbisë në “imazh të pranueshëm” në Perëndim, edhe kur realiteti në terren e tregon të kundërtën.

Qytetarët e Ballkanit e njohin mirë dallimin mes pajtimit dhe fshirjes së të vërtetës. Dhe e dinë se kjo diplomaci e qetë nuk sjell paqe, vetëm e shtyn konfliktin dhe e bën më të shtrenjtë faturën që do të paguajnë ata që nuk e kanë luksin të harrojnë.

Christopher Hill nuk do të mbahet mend si njeriu që siguroi stabilitet. Do të mbahet mend si diplomati që i dha shovinizmit serb një zë më të fortë në Washington, duke tradhtuar vlerat që SHBA pretendon se mbron.

Mbështet gazetarinë e pavarur.
Abonohu te Revistën Spotlight për raportime të guximshme dhe pa kompromis.
☑ Dhuro | ☑ Abonohu | ☑ Ndaj artikullin

Dhe tani është Gaza.

Tani jeni ju, Izrael.

Nuk e them me urrejtje. Zoti më ruajt. Se ne shqiptarët, të ndershëm e të thyer, kemi mbajtur brenda shpirtit një dhembje që nuk kthehet kurrë në urrejtje, por në kujtesë. Por shikoj çfarë keni bërë, dhe më përvëlon shpirti si në ato kohë kur fëmijët tanë flinin nëpër pyje për t’u fshehur nga helikopterët serbë.

Dëgjoj që thoni: “Na goditi Irani!” Dhe, po, më vjen keq për çdo jetë të pafajshme që shuhet. Por a e dini ç’do të thotë kur spitali ku shkon për t’u shëruar kthehet në varr? Ju e dini. Keni bombarduar mbi 200 spitale në Gaza. Keni vrarë mjekë, infermierë, fëmijë që flinin me tub oksigjeni në hundë.

Dhe tani qani?

Tani që dikush iu përgjigj agresionit tuaj me forcë, e quani “tragedi”. Por tragjedia nuk nisi këtë javë. Tragjedia nisi atë ditë kur vendosët se jetët arabe nuk kanë vlerë. Kur vendosët se nënat e Gazës nuk qajnë si nënat tuaja. Kur vendosët se fëmijët atje janë “mburoja njerëzore” dhe jo njerëz.

Jo, unë nuk po e mbroj regjimin e Ajatollahëve. Zoti më ruajt. Ata janë tiranë. Por ndoshta dhe më dhemb ta them, ndonjëherë, koha edhe e sjell të keqen për t’i treguar një të keqe tjetër edhe më të madhe se çfarë ka bërë. Ndoshta vetëm një regjim aq brutal sa ai iranian mund t’ju tregojë pasqyrën ku s’e doni ta shihni veten: si shtypës, si urrejtës, si ata që dje vranë gjyshërit tuaj në Evropë.

Po ju, ju që dilni nga hija e Holokaustit, si mund të bëheni tani kujtimi i një tjetër holokausti?

Ju më kujtoni Milosheviçin. Ai që fliste për "mbrojtjen e kombit", por që dhunoi Kosovën deri në kockë. Ai që thoshte "ata na sulmuan", por që bombardoi maternitetet dhe shtëpitë e pleqve. Ju po e thoni të njëjtën gjë. Dhe bota nuk është e verbër. Sytë e saj janë të kuq nga lotët, por jo të mbyllur.

Po, ne qajmë. Ne shqiptarët dimë të qajmë. Qajmë për fëmijën që nuk u zgjua më. Për infermierin që u varros në ambulancë. Për nënën që gërmoi me duar nën betonin e ftohtë. Për gazetarët pas vrasjes së të cilëve nuk u dëgjua më zëri i civilëve në Gaza.

Qajmë për ata që u thirrën terroristë ndërsa mbanin trupin e një foshnjeje në krahë. Qajmë për heshtjen ndërkombëtare. Qajmë për mëshirën e humbur.

Dhe kur ju dilni të thoni “jemi në rrezik”, shikoni përreth. Shikoni rrënojat që i keni lënë. Shikoni hapat që ju sollën këtu. Sepse kur i bombarduat të gjithë mjekët, nënat, fëmijët, të pafajshmit në Gaza, bota do të vijë një ditë të t’ju shikojë në sy. Dhe s'do të ketë më as lot, as fjalë, as mëshirë për ju.

Ju nuk jeni viktima më. Ju jeni ajo që historia e quan shtypësi i momentit. Dhe ne, që kemi qenë të shtypur, e dimë si ndjehet. Prandaj flasim. Prandaj shkruajmë. Dhe prandaj do t’ju tregojmë:

Ju, mund të keni avionë, mund të keni bomba, por e vërteta, ajo e vërtetë e thjeshtë e nënës që qan, do t’ju ndjekë si hija e errët e atyre që më parë u ndëshkuan nga historia. Dhe një ditë, edhe ju do t’i vini emër kësaj. Do ta quani siç e meriton: turp.

Dhe ndoshta do të jeni shumë vonë.

Dhe kur të vijë ajo ditë, sepse ajo ditë do të vijë, kur fjalët do të peshojnë më shumë se raketat dhe kujtimet do të djegin më shumë se zjarret, ju do të shikoni pas dhe do ta kuptoni: nuk ishit të fortë, ishit të verbër. Nuk ishit të drejtë, ishit të zhveshur nga mëshira.

Dhe historia, ajo nënë e ftohtë e kombeve, nuk do t’ju falë ashtu si nuk i fali as Nazistët Gjermanë, as Milosheviçin, as atyre që menduan se mund ta shfarosin të vërtetën me plumba. Sepse mbi çdo varr, mbi çdo trup nëne që rri i palëvizur pranë fëmijës së saj të vdekur, mbi çdo mjek që dha frymën me dorën ende të shtrirë për të shpëtuar një jetë, është një fjali që nuk fshihet: njerëzimi ju pa.

Dhe kur njerëzimi sheh, ai nuk harron. Ndaj sot, qoftë ky shkrim dëshmi. Le të mbetet si një gur mbi ndërgjegjen e botës. Le të shpërndahet si një psherëtimë kolektive që nuk kërkon hakmarrje, por drejtësi. Sepse dritat u fikën në Spitalin e Natës, por në zemrat tona, një dritë e re, e pamëshirshme në të vërtetën e saj, sapo është ndezur.

Dhe nuk do të shuhet më.

Asnjëherë më.

Dhe le të jetë e qartë, sot e përjetë: unë nuk jam mbështetës i regjimit të Ajatollahëve. Ai është një pushtet që shtyp, mbyt, sundon me frikë dhe errësirë. Por unë nuk do të qëndroj përkrah as Izraelit, derisa ky të pranojë dhimbjen që ka shkaktuar, derisa të njohë rrënojat që i ka lënë në Gaza, dhe të përkulet përpara varreve të fëmijëve që vrau. Sepse pa pendesë nuk ka paqe, pa drejtësi nuk ka dinjitet, dhe pa të vërtetën, nuk ka dallim mes Tel Avivit dhe Teheranit, vetëm flamuj të ndryshëm mbi të njëjtin krim. Deri atëherë, politika izraelite për mua nuk është më e ndershme se ajo e Ajatollahëve. Është thjesht një pasqyrë tjetër e të njëjtës errësirë. Dhe unë, bir i një populli që ka njohur dhunën dhe heshtjen, nuk mund të rri në asnjë krah tjetër përveç atij të së vërtetës.

📢 Mbështesni Gazetarinë e Pavarur
☑ Dhuro | ☑ Abonohu | ☑ Shpërndaje Me Të Tjerë.

Read more

Në fakt nuk kishte asnjë luftë për t’u ndalur në atë kohë. Ajo që ekzistonte ishte një krizë e sajuar, e thelluar nga aktorë brenda rrethit të tij diplomatik, veçanërisht nga ish-dërguari i tij i posaçëm për dialogun Kosovë-Serbi, Richard Grenell. Ndërhyrjet e Grenell-it, taktikat e dezinformimit dhe negociatat e fshehta të raportuara pothuajse ndezën një të tillë. Dhe nëse Presidenti Trump sot beson se luajti rolin e paqebërësit, është e mundur, ndoshta edhe shumë e mundshme, që atij i është thënë një gënjeshtër. Trump është tradhëtuar nga vetë i dërguari i tij Grenell.

Grenell, siç është dokumentuar nga një numër në rritje i raportimeve hulumtuese nga gazetat si Der Spiegel, Washington Post, Pro Publica, përfshirë edhe raportimet e mia për The Frontliner Magazine dhe Gunpowder Chronicles1, luajti një rol qendror në destabilizimin e politikës së brendshme të Kosovës. Në vitin 2020, ai orkestroi rrëzimin e qeverisë së Albin Kurtit, udhëheqjes më reformiste dhe më legjitime demokratikisht që ka pasur Kosova në një gjeneratë, duke përdorur si mjet kërcënimet për tërheqje të trupave amerikane, postime të instrumentalizuara në Twitter nga aleatë të Trump-it, dhe presion të fshehtë ndaj partnerëve të koalicionit.

Qëllimi: të hapte rrugën për një marrëveshje të përshpejtuar me Serbinë, e cila do të përfshinte një shkëmbim të rrezikshëm dhe destabilizues territoresh në favor të Serbisë.

Read more

Serbia mund ta quajë këtë një incident diplomatik. Por për publikun shqiptar, ky moment është më shumë se një dështim personal i Vuçiqit, është një xham zmadhues mbi rrjetin e ndikimit të pretenduar të Richard Grenell në rajon, një rrjet që po del të jetë më shumë mashtrim se realitet. Grenell, ish-emisari i posaçëm i Trumpit për dialogun Kosovë-Serbi, po tregohet gjithnjë e më shumë si një figurë e padëshiruar në Uashington, ndërsa vazhdon të përfitojë nga struktura të dobësuara politike dhe biznesore në Prishtinë, Tiranë dhe Beograd.

Një takim që nuk ndodhi kurrë

Sipas një burimi të afërt me organizatorët e vizitës në Florida, Vuçiq kishte synuar një fotografi me Trumpin si një mesazh i qartë për Brukselin dhe një parapërgatitje për një vizitë të mundshme në Moskë. Por, sipas të njëjtit burim, “edhe nëse do të ishte gjysmë i vdekur, Vuçiq do ta kishte takuar Trumpin po t’i jepej mundësia.” Por, kjo mundësi nuk iu dha.

Donald Trump, thuhet se refuzoi kategorikisht çdo kontakt me Vuçiqin, pasi ishte informuar nga bashkëpunëtorët më të afërt për rënien e reputacionit të presidentit serb në Ballkan. Më e rëndësishmja: Trump ishte paralajmëruar nga Moska që Vuçiq nuk ishte më një partner i besueshëm.

Në qendër të këtyre përpjekjeve për ndërmjetësim ishte vetë Richard Grenell, si dhe djali i Trumpit, Donald Jr. Burime diplomatike thonë se përpjekjet e tyre për të organizuar një takim ranë në vesh të shurdhët, jo vetëm sepse Vuçiq ishte politikisht i konsumuar, por edhe sepse Grenell nuk ka më ndikim real në qendrat e vendimmarrjes në Uashington.

Një rrjet i rrënuar ndikimi

Që nga përfundimi i mandatit të parë të Trumpit, Grenell ka mbetur pa funksion zyrtar në politikën amerikane, por ka vazhduar të paraqitet si një “kingmaker” [Mbret-bërës] në Ballkan. Në Prishtinë, ai ende kultivohet nga figura politike që kërkojnë legjitimitet ndërkombëtar, ndërsa në Tiranë dhe Beograd është frekuentues i zakonshëm i qarqeve të biznesit të dyshimtë. Por dokumentet dhe mesazhet e dala në dritë së fundmi zbulojnë një realitet ndryshe.

Mesazhe të rrjedhura të WhatsApp-it ndërmjet Grenell dhe gazetarit kosovar Berat Buzhala tregojnë koordinim të drejtpërdrejtë për përhapjen e dezinformimit zgjedhor1. Ndërkohë, raportime nga The Washington Post, ProPublica dhe Der Spiegel kanë ekspozuar lidhje financiare të Grenell me figura ruse si oligarku moldav Vladimir Plahotniuc dhe rrjete ultranacionaliste hungareze, për të cilat Grenell nuk ka bërë deklarime ligjore sipas Aktit për Regjistrimin e Agjentëve të Huaj (FARA). Ekspertë të sigurisë kombëtare në SHBA thonë se këto lidhje do të duhej ta përjashtonin nga çdo funksion publik i mundshëm në të ardhmen. Dhe kjo tashmë ka ndodhur: Richard Grenell është degraduar nga posti i drejtorit të shërbimit kombëtar të inteligjencës në administratën e parë të Presidentit Trump, në një pozitë të përkohshme si drejtor i një qendre kulturore në Washington dhe menaxhues i fondeve për shuarjen e zjarreve në mandatin e dytë të Presidentit Trump.

Në këtë kontekst, udhëtimi i Vuçiqit në Florida shihet si përpjekje për të ringjallur një aleancë të diskretituar. Por ajo që ndodhi ishte krejt e kundërta: Trump nuk kishte asnjë interes për t’u fotografuar me një lider që perceptohet gjithnjë e më shumë si i pashpresë dhe i përlyer.

Nga Beogradi në Tiranë dhe Prishtinë: ndikimi i rremë i Grenell

Në Shqipëri, emri i Grenell përmendet shpesh nga politikanë të afërt me kampin Berisha-Meta, ku ai konsiderohet një “mik i madh i Shqipërisë.” Por ky “mik” nuk ka më asnjë qasje në korridoret e pushtetit amerikan dhe përdor imazhin e Trumpit për të siguruar pagesa të errëta nga aktorë lokalë. Në Kosovë, aleancat e tij të kalbura me figura të zhytura në krim të organizuar, vrasje politike dhe grabitje sistematike të parasë publike po shemben një nga një, ndërsa qeveria e Albin Kurtit vazhdon të forcojë boshtin e saj politik përmes një partneriteti të qëndrueshëm me Brukselin, Londrën dhe Uashingtonin zyrtar.

Në Beograd, Vuçiq i është kthyer retorikës së viktimës. RTS raportoi vetëm për “probleme shëndetësore,” por asnjë deklaratë zyrtare nuk është bërë mbi natyrën e saktë të këtyre problemeve. Ndërkohë, opozita në Serbi e ka quajtur këtë vizitë “një fiasko totale” dhe një “përulje publike.”

Dështimi i një strategjie dhe fundi i një miti

Vuçiq, i cili për vite të tëra ka manovruar me kujdes mes Lindjes dhe Perëndimit, sot gjendet në një pozitë të izoluar. Rusia e sheh me dyshim, Perëndimi duket se është lodhur me lojërat e tij të dyfishta, ndërsa aleatët që dikur i ofronin mbështetje si i stolisuri me ‘Urdhërin e Flamurit të Serbisë’ Richard Grenell, janë të diskredituar dhe të braktisur nga skena e vërtetë globale.

Udhëtimi në Florida nuk ishte vetëm një gabim diplomatik. Ishte një moment zbulimi. Një dritë e ashpër mbi rrjetet e rreme të ndikimit që kanë përfituar nga paqartësitë politike të Ballkanit dhe dëshirat e liderëve autoritarë për legjitimitet ndërkombëtar të shpejtë. Por në këtë epokë të transparencës së imponuar, as fotografia me Trumpin dhe as ndërhyrjet e Grenellit duket qartë se nuk janë më monedhë e vlefshme.

📢 Mbështesni Gazetarinë e Pavarur
☑ Dhuro | ☑ Abonohu | ☑ Shpërndaje Me Të Tjerë.

Read more

Gjatë një takimi në Shtëpinë e Bardhë, Trump e trajtoi Zelensky-n me përbuzje, duke e quajtur "diktator" një narrativë që përkon me propagandën e Kremlinit. Në vend që të ofronte mbështetje të palëkundur për Ukrainën, Trump kërkoi që Zelensky të nënshkruante marrëveshje që favorizonin interesat ruse, duke injoruar plotësisht sovranitetin dhe integritetin territorial të Ukrainës.​

Ky qëndrim i Trump-it ndaj Ukrainës duhet të shërbejë si një paralajmërim për Kosovën. Historia na tregon se liderët autoritarë dhe populistë shpesh veprojnë në interes të tyre personal, duke injoruar parimet demokratike dhe aleancat tradicionale. Nëse Trump është i gatshëm të braktisë një aleat si Ukraina, çfarë garancie ka që ai nuk do të bëjë të njëjtën gjë me Kosovën?​

Për më tepër, për dy dekada, partitë politike të lidhura me rrjete të krimit të organizuar kanë shfrytëzuar dhe plaçkitur Kosovën, duke forcuar ndikimin e Serbisë në rajon dhe brenda vendit tonë. Këto struktura kanë minuar përpjekjet për ndërtimin e një shteti të qëndrueshëm dhe demokratik, duke penguar zhvillimin ekonomik dhe integrimin ndërkombëtar të vendit.​

Përpjekjet e tyre për të rrëzuar qeverinë e Albin Kurtit nuk janë asgjë më pak se një përpjekje për të ruajtur status quo-në që u mundëson atyre të vazhdojnë aktivitetet e tyre korruptive dhe të mbajnë Kosovën të varur nga ndikimi serb. Këto veprime janë një tradhti ndaj interesave kombëtare dhe një pengesë serioze për të ardhmen e vendit.​

Kosovarët duhet të jenë vigjilentë dhe të mos vendosin besimin e tyre në figura politike që e kanë dëshmuar se janë të gatshëm të sakrifikojnë aleatët për përfitime personale ose politike. Është thelbësore që qytetarët dhe udhëheqësit e Kosovës të qëndrojnë të bashkuar kundër ndikimeve të jashtme dhe të brendshme që synojnë destabilizimin e vendit. Vetëm përmes një angazhimi të përbashkët për transparencë, drejtësi dhe integritet mund të ndërtohet një e ardhme e sigurt dhe e prosperuar për Kosovën.​

Në këtë kontekst, është jetike që qytetarët të jenë të informuar dhe të angazhuar në proceset demokratike, duke mbështetur udhëheqës që punojnë në interes të vendit dhe jo për përfitime personale ose agjenda të fshehta. Vetëm kështu mund të sigurohet që Kosova të ecë përpara drejt një të ardhmeje të pavarur dhe sovrane, larg ndikimeve destabilizuese dhe korrupsionit që ka penguar zhvillimin e saj për të paktën dy dekada.

I dashur lexues, nëse vlerësoni përpjekjet e mia për të mbrojtur të drejtën tuaj për informim dhe të ardhmen e vendit tonë, ju ftoj të më mbështesni me aq sa mundeni.

Mund të bëni një donacion ose të abonoheni me pagesë €5 në muaj. Çdo kontribut juaj është një gur-themeli për të vazhduar të raportoj ndershmërisht dhe të hedh dritë mbi çështjet që kanë rëndësi për të gjithë ne.

Gazetaria e pavarur ka nevojë për mbështetjen tuaj për të mbrojtur sigurinë kombëtare, etikën e gazetarit dhe cilësinë e të raportuarit dhe integritetin tonë si komb.

Faleminderit që besoni dhe përkrahni këtë kauzë!

DHURO NJË DONACION