Është një e vërtetë brutale, por e domosdoshme për t’u thënë, se asnjë vrasje e një shqiptari, asnjë atentat mbi politikanë, komandantë apo patriotë e gazetarë të këtij vendi, nuk mund të fshihet nën mbulesën e shenjtë të luftës çlirimtare. UÇK-ja nuk u formua për t’u bërë pasqyrë e regjimit të Millosheviqit, por për ta thyer atë. Prandaj, kushdo që e ka përdorur emrin e saj për të kryer krime, nuk e meriton mbrojtjen e historisë, por ballafaqimin me drejtësinë. Nuk mund të lejojmë që lavdia e një ushtrie popullore të përdoret si mburojë nga ata që gjakun e bashkëkombësve e panë si mjet për pushtet apo eliminim rivalësh.

Drejtësia për çdo të pafajshëm, shqiptar apo i minoriteteve, që u vra gabimisht apo qëllimisht në emër të luftës, është akti më i lartë i patriotizmit që mund ta bëjmë sot. Vetëm duke kërkuar llogaridhënie për “gabimet” e individëve, ne e ruajmë të pastër dhe të paprekshme idealin e lirisë. Një komb rritet vetëm kur e ka guximin t’i shohë në sy plagët e veta dhe të thotë qartë se krimi mbetet krim, pavarësisht çfarë uniforme ka veshur autori. UÇK-ja është e popullit, e jo e atyre që e përdorën atë si leje për ta vrarë të ardhmen e Kosovës.

Pse Kosova po Mbytet në Pasqyrat e Saj të Thyera?

Read more

Read more

Read more

Në Ballkan, pushteti rrallë flet vetëm me fjalë. Shpesh flet me ngjyra. Me mungesa. Me hijëzime. Me vijat që trashen kur duhet të frikës…

Read more

Read more

Read more

Read more

Read more

Read more

Read more

Read more

Read more

Qëllimi i Fondit të Sigurisë ishte i thjeshtë dhe i sinqertë. T’u jepte qytetarëve brenda dhe jashtë vendit mundësinë të kontribuonin drejtpërdrejt në forcimin e mbrojtjes së shtetit. Të ndihmonte përshpejtimin e ndërtimit të kapaciteteve ushtarake dhe të sigurisë. Me fjalë të zhveshura nga zbukurimet, Fondi i Sigurisë ishte për armatimin e Kosovës. Jo për aventurë. Jo për provokim. Por për mbijetesë

Nëse ky fond do të ishte mbrojtur politikisht dhe i qasshëm plotësisht ai do t’i kishte dhënë shtetit një mjet të rrallë. Do të kishte nënkuptuar furnizim më të shpejtë. Trajnim më të mirë. Pavarësi më të madhe nga ritmet e ngadalta të aleatëve. Do të kishte nënkuptuar një shoqëri që investon vetë në sigurinë e saj. Një shtet i vogël që nuk i kërkon historisë mëshirë por përgatitet për të.

Serbia ndërkohë nuk pushoi kurrë së treguari qëllimin e saj. Strukturat paralele në veri kanë qenë për vite të tëra instrument pushteti dhe shantazhi. Nën qeverinë Kurti ato filluan të çmontohen një nga një. Çdo hap u shoqërua me kërcënime nga Beogradi dhe rezistencë të brendshme politike. Kulmi erdhi më 24 shtator 2023 në Bajë.

Ajo që ndodhi atje nuk ishte incident. Ishte operacion paramilitar. I udhëhequr nga Milan Radoiçiq një figurë e lidhur drejtpërdrejt me strukturat e pushtetit serb në veri. Njerëz të armatosur hynë në territorin e Kosovës. U vra polici Afrim Bunjaku në detyrë. Qëllimi ishte i qartë për këdo që nuk zgjodhi verbërinë. Të merrej territor. Të destabilizohej veriu. Të testohej kufiri i durimit. Ishte një përpjekje për aneksim përmes dhunës.

Vetëm 82 ditë më pas partitë kryesore opozitare të Kosovës LDK dhe PDK vepruan jo për ta forcuar shtetin por për ta ngrirë atë4. E dërguan Fondin e Sigurisë në Gjykatën Kushtetuese. E bllokuan. Ia hoqën qeverisë një instrument që synonte mbrojtjen e vendit pikërisht pasi Serbia kishte treguar se ishte gati të vriste për ta rikthyer Kosovën nën kontroll.

Pyetja duhet bërë pa maska dhe pa frikë. Çfarë do të thotë kur parti që pretendojnë se e përfaqësojnë Kosovën bllokojnë një fond mbrojtës menjëherë pas një sulmi të armatosur. Çfarë do të thotë kur këto parti kanë rrënjë të thella në rrjete pushteti të pasluftës. Kush përfiton kur Kosovës i mohohet mundësia të forcojë mbrojtjen e saj.

Koha nuk ishte rastësi. Kur qeveria e Kosovës po i çmontonte strukturat serbe dhe po refuzonte kompromiset e sovranitetit me Serbinë, presioni u rrit nga jashtë dhe nga brenda. LDK dhe PDK nuk u mjaftuan me kundërshtim politik. Ata ndërhynë në mekanizmin e sigurisë shtetërore. Zgjodhën bllokimin ligjor në vend të përgatitjes kombëtare. Zgjodhën ta dobësonin qeverinë ndërsa Serbia rigrupohej.

Sot ky fond mbetet i ngrirë për të tretin vit me radhë. Tre vjet vonesa. Tre vjet pasiguri. Tre vjet në të cilat Serbia ka vazhduar militarizimin ndërsa Kosova është ftuar të përmbahet. Në siguri nuk ka vakuum. Çdo vonesë është dobësi. Çdo bllokadë është ftesë.

E shkruaj këtë si qytetar që refuzon heshtjen e butë. Kur veprimet politike përputhen objektivisht me interesat e një shteti agresor kjo duhet thënë qartë. Veprimi i tyre nuk ishte vetëm debat kushtetues. Ishte një akt që e dëmton mbrojtjen e vendit.

Kosova nuk përballet vetëm me rrezikun përtej kufirit por edhe me paralizën brenda vetes. Një fond sigurie i bllokuar pas një përpjekjeje për aneksim nuk është neutralitet. Është dështim kolektiv. Dhe ky dështim kërkon reagim qytetar.

Dhe kur fjala bëhet vulë, ajo nuk i shërben më kujtesës, por tregut. Në atë treg, disa shesin frikë, disa shesin shpresë, disa shesin “tradhti”, por më të shtrenjtat janë gjithmonë medaljet e rreme. Ato shiten edhe kur s’ka luftë, sepse lufta në Kosovë, si shumë gjëra këtu, u bë arsyetim, u bë perde, u bë liçencë për të mos dhënë llogari. Dhe një popull që e mban përditë në gojë një fjalë të shenjtë, rrezikon ta shndërrojë atë në thërrime.

Kështu erdhi 9 janari 2026. Një datë që s’ka asgjë ceremoniale, nuk është përvjetor, nuk është festë, nuk është ditë zie. Pikërisht për këtë e dua kronologjinë, sepse e vërteta nuk vjen gjithmonë me buqetë, shpesh vjen me një klik. Atë ditë unë bëra një postim në Facebook1 dhe një postim në X2, jo si orator që i flet turmës nga ballkoni, por si një njeri që s’e duron më atë çfarë po ndodh në dhomën ku jeton. E shkrova qartë, pa stoli, pa metafora që të shpëtojnë nga përgjegjësia e fjalës.

“HASHIM THAÇI NUK ËSHTË HERO.”

Dhe pas kësaj, si të mos mjaftonte një fjali, u detyrova ta shpjegoja pse.

Kur them “u detyrova”, nuk e them si viktimë. E them sepse në një shoqëri ku gënjeshtra është bërë e gjatë, e vërteta duhet të bëhet edhe më e gjatë për ta kapërcyer. Kur një mit ka punuar dy dekada, një fjali e vetme është vetëm çelësi, jo dera.

Unë thashë se ai e sundoi dhe e plaçkiti Kosovën për 20 vite. Dhe unë e di si tingëllon kjo në veshin e dikujt që do t’i shpëtojë debatit. Ai menjëherë kërkon fjalën “prova” si një fletë shpëtimi. Por prova më e madhe në Kosovë, shpesh, është vetë rendi i gjërave. Është mënyra si u ndërtua pushteti, si u shpërndanë privilegjet, si u ulën kokat, si u ngritën vilat, si u zhdukën njerëzit nga vëmendja dhe nga frika. Një vend që del nga lufta, nëse bie në duart e atyre që e shohin shtetin si plaçkë, e humb paqen pa e kuptuar. Paqja bëhet thjesht mënyra tjetër e luftës, me mjete të tjera, me fytyra të rregulluara, me kostume, me “stabilitet”.

Pastaj, në atë postim, e prek pikën që të tjerët duan ta kapërcejnë si gur të nxehtë. Hagën. Deklarimin e vetë Thaçit se nuk kishte rol në UÇK. Këtu, loja bëhet e zymtë, sepse nuk ka më retorikë. Ka një kontradiktë që rri në mes të dhomës. Unë e thashë, dhe e përsëris sepse kjo është nyja. Ose gënjeu për vite si “luftëtar”, ose po gënjen sot për t’i shpëtuar drejtësisë. Një nga këto duhet të jetë e vërtetë. Dhe një shoqëri që e pranon gënjeshtrën si mjet mbrojtjeje, përfundon duke e pranuar edhe si mjet qeverisjeje.

Këtu hyjnë “Dhomat e Specializuara” dhe një keqkuptim i qëllimshëm që shitet si patriotizëm. Unë shkrova3 se ato nuk po gjykojnë UÇK-në apo luftën çlirimtare. Por për herë të parë në Hagë, narrativa që e akuzon UÇK-në, u soll nga mbrojtja e Hashim Thaçit. Kjo nuk është një detaj teknik, është moral. Sepse mbrojtja e tij, në thelb, e tha këtë, “edhe nëse UÇK-ja ka kryer krime, Thaçi s’ka pasur rol.” Dhe kur një njeri e bën strategji shpëtimi ndarjen e vetes nga shokët, ai nuk po e mbron veten vetëm nga ligji. Ai po e bën pazarin me kujtesën tonë.

Kjo është pika ku fjala “hero” bëhet ofenduese. Sepse heroizmi, në kuptimin e tij më të thjeshtë, nuk është të shpëtosh veten duke i bërë të tjerët fajtorë. Heroizmi nuk është ta përdorësh uniformën si imunitet. Heroizmi nuk është të shkelësh mbi një histori të përbashkët për të dalë nga një sallë gjyqi me më pak dritë mbi emrin tënd.

Dhe pastaj vjen ajo që propaganda e quan “sulm”. Unë përmenda se edhe pa një vendim përfundimtar, emri i tij lidhet me akuza serioze. Përmenda gazetarin Ali Uka, që e kritikoi publikisht dhe u gjet i vdekur në 1997. Përmenda se pas luftës u vranë politikanë, patriotë e gazetarë. Këtu, dikush do të më thotë, “mos i lidh.” Por unë nuk i lidha si gjyqtar, i lidha si qytetar që e di se edhe kur s’ke dosje në dorë, ti ke një gjë tjetër, kujtesën e një vendi të vogël ku gjithçka përfundon duke u njohur, edhe kur askush s’e pranon.

Në dhjetor, kur e shihja atë festim të rremë të një njeriu, unë e kuptova se problemi nuk është vetëm ai njeri. Problemi është tregu ku shitet ai njeri. Problemi është publiku që lodhet nga e vërteta sepse e vërteta kërkon punë, kërkon të mbash në mend, kërkon të mos jesh rehat. Ndërsa miti të jep rehati. Miti të thotë, “mos pyet, thjesht beso.” Dhe shoqëritë që e duan shumë fjalën “beso”, shpesh e humbin fjalën “mendo”.

Kështu, postimi i 9 janarit nuk ishte thjesht një deklaratë. Ishte një gur i hedhur në ujë. Dhe unë e dija se uji s’do të rrinte i qetë. Sepse kur prek mitin, nuk prek vetëm një figurë. Prek zinxhirin e atyre që kanë ngrënë nga ai mit, që kanë folur në emër të tij, që janë pasuruar nën hijen e tij. Prek edhe frikën e atyre që s’duan ta pranojnë se për njëzet vjet u është shitur një film, ndërsa prapa kamerës janë ndarë tenderë, janë mbyllur gojë, janë përzgjedhur armiq të rinj, dhe është ndërtuar një sistem ku fjala “Kosovë” dhe fjala “UÇK” përdoret si dekor.

Në fund të atij postimi, unë shkrova, “Heroizmi nuk blihet. Historia nuk rishkruhet. Kosova nuk ndërtohet mbi gënjeshtra. Kosova jeton. Jo me heroj të rremë.” E shkrova si një fjali që s’kërkon duartrokitje, por durim. Sepse unë po flas me publikun, jo për ta argëtuar, por për ta nxjerrë nga ai gjumë i vogël moral që vjen kur e ke mësuar të jetosh me kompromis. Dhe më 9 janar, ajo fjali u hodh në ajër. Pastaj ajri filloi të rëndohej. Dhe nga ajo rëndesë, do të vinte gjithçka tjetër.

Ajo që ndodhi pas 9 janarit nuk ishte një shpërthim i menjëhershëm, por një dridhje e gjatë, si pas një tërmeti që s’e ndjen në sekondën e parë. Uji që u trazua nga guri filloi të tregojë çfarë kishte në fund. Dhe ajo që doli nuk ishte vetëm zemërim apo mbështetje, por diçka më e ndërlikuar, një përzierje faji, frike dhe instinkti për t’u rreshtuar. Në Kosovë, rreshtimi është shpesh refleks, jo mendim.

Dy ditë më vonë, më 11 janar, unë shkrova sërish4. Jo sepse kisha nevojë ta përsëris veten, por sepse e pashë se fjalia e parë kishte prekur vetëm sipërfaqen. Ishte e nevojshme të zbrisja më poshtë, aty ku heroizmi dhe plaçkitja janë ngatërruar aq fort sa disa nuk i dallojnë më. Postimi i dytë nuk ishte akuzë, ishte shpjegim. Një përpjekje për ta zbërthyer atë që për disa quhet heroizëm, e që në fakt është vetëm arsyetim i vonuar.

E shkrova se e kuptoj si disa e quajnë heroizëm kur një politikan mbështillet me lavdinë e luftës për ta arsyetuar një plaçkitje njëzetvjeçare. Kjo fjali nuk ishte ironi. Ishte pranim i një realiteti psikologjik. Sepse një shoqëri që ka kaluar nëpër luftë, shpesh pranon të mashtrohet në paqe. Lufta krijon borxhe emocionale, dhe dikush gjithmonë përpiqet t’i mbledhë ato borxhe me interes. Flamuri kthehet në monedhë. Lavdia bëhet perde tymi. Dhe shtëpia, Kosova, zhvishet ngadalë, pa bërtitur, si një shtëpi që grabitet natën nga ata që ditën betoheshin se do ta ruanin.

Unë e quajta teatër hijesh atë që ndodhi më pas. Sepse vrasjet, politike, morale, shoqërore, nuk ndodhën gjithmonë me plumb. Disa ndodhën me errësirë, me harresë, me baltë. Dhe kjo është forma më e rrezikshme e dhunës, ajo që nuk lë zhurmë, që nuk kërkon varr publik, që nuk ka ceremoni. Në atë teatër, e vërteta mbytet ngadalë, që të mos bëjë zhurmë. Dhe kur nuk bën zhurmë, njerëzit mendojnë se nuk ekziston.

Por unë e thashë qartë, unë nuk e quaj heroizëm këtë. Dhe këtu fillon ndarja. Sepse heroizmi, nëse ka ende kuptim si fjalë, nuk është plaçkitje. Heroizmi nuk kërkon varre të reja për ta mbrojtur rrenën. Heroizmi nuk trembet nga fjala e lirë dhe nuk ka frikë nga drita. Ata që e përdorën lavdinë e luftës për ta shitur të ardhmen, nuk kanë asgjë të lavdishme pas luftës. Prandaj mbështillen me gjakun e dëshmorëve, si me një mantel që nuk u takon.

Kjo fjali, “por unë do t’i zhvesh”, për disa ishte provokim. Për mua ishte detyrim. Sepse rrenat, sado të veshura me uniforma, mbeten rrena. Dhe historia, edhe kur hesht, nuk harron. Ajo vetëm pret. Kjo pritje është ajo që e frikëson pushtetin e rremë. Jo gjykata, jo gazetari, por koha. Koha që ua nxjerr jashtë dekorin dhe i lë njerëzit vetëm me atë që janë.

Në të njëjtën ditë, më 11 janar, unë bëra edhe një postim tjetër5, më të rëndë, më të heshtur, më të vështirë për t’u lexuar. Ishte ai për ish-luftëtarët e UÇK-së që janë vetëvrarë pas luftës. Mbi 40 apo 50, sipas raportimeve të Organizatës së Veteranëve dhe mediave vendore. Këtu, fjala “vetëvrasje” nuk duhet lexuar si akt individual, por si simptomë kolektive. Sepse këta njerëz nuk vdiqën nga plumbat e Serbisë. Ata vdiqën nga uria, varfëria, braktisja, nga pamundësia për t’i ushqyer familjet e tyre. Vdiqën nga paqja e grabitur.

Ndërsa ata vdisnin në heshtje, komandantët e tyre ndërtonin vila. Ndërtonin pushtet. Ndërtonin një Kosovë ku luftëtari nuk vlente më, veç si dekor. Kjo fjali nuk është metaforë. Është dekori është forma më e ulët e përdorimit të njeriut. Është kur ti e nxjerr dikë në skenë vetëm për ta arsyetuar veten. Dhe sot, në këtë Kosovë, disa kërkojnë besnikëri ndaj krimit, jo drejtësi për të vdekurit. Kërkojnë heshtje, sepse e vërteta ua rrezikon mitin. Duan ta fshehin plaçkitjen dhe shkatërrimin sistematik me lavdinë e UÇK-së.

Këtu e thashë pa hamendje, ata nuk janë UÇK. Ata nuk janë heronj. Ata janë plaçkitës pa lavdi, që duan ta shpërlajnë krimin me lavdinë heroike të UÇK-së.

Dhe e thashë edhe më thjesht, kush e përdor emrin e UÇK-së për t’i mbrojtur hajdutët, është tradhtar i saj. Kush e quan krimin heroizëm, pështyn mbi varret e shokëve të vet. UÇK-ja ishte çlirim. Ajo që pasoi për shumëkënd ishte plaçkë. Dhe kjo është arsyeja pse disa luftëtarë u vranë dy herë, një herë në luftë, dhe një herë tjetër nga paqja e grabitur.

Këto fjalë nuk ranë në zbrazëti. Ato u përhapën. Shifrat që pasuan nuk janë thjesht statistika. Janë rrahje pulsi të një shoqërie. Qindra mijëra shikime. Mijëra reagime. Komente që shkonin nga mirënjohja te kërcënimi, nga reflektimi te fyerja. Dhe këtu ndodhi diçka që ia vlen të ndalet njeriu. Shumica e atyre që reaguan, nuk ishin ndjekësit e mi. Ishin njerëz që nuk më njihnin, që ndoshta nuk kishin lexuar asgjë timen më parë. Kjo do të thotë se fjala kishte dalë nga rrethi. Dhe kur fjala del nga rrethi, pushteti i rremë u ndje i kërcënuar nga e vërteta që po kumbonte jashtë rrethit, ai filloi ta ndjejë të ftohtin.

Sepse pushteti i rremë jeton nga kontrolli i rrethit. Ai jeton nga bindja se gjithçka është nën kontroll, se narrativa është e mbyllur, se publiku është i parashikueshëm. Kur kjo prishet, reagimi nuk është më debat, por nervozizëm. Dhe nervozizmi kërkon shënjestra. Kështu filloi faza tjetër. Jo dialogu, por vëzhgimi. Kush po pëlqen. Kush po komenton. Kush po guxon të thotë “po”. Në një shoqëri të shëndetshme, pëlqimi i një postimi është një gjest banal. Në një shoqëri të kapur, ai kthehet në provë faji.

Kjo ishte pika ku u kuptua se fjala kishte kaluar kufirin e tolerancës së atyre që e kanë mësuar Kosovën si pronë. Dhe kur pronari ndjen se dikush po i hyn në oborr pa leje, ai nuk pyet pse. Ai thërret rojet. Dhe rojet në këtë rast nuk ishin ide, por media. Nuk ishin argumente, por tituj. Dhe kjo ishte vetëm fillimi.

Ajo që pasoi nuk erdhi me debat, por me instinkt. Instinkti i vjetër i pushtetit të kapur, ai që nuk pyet çfarë u tha, por kush e tha dhe kush e dëgjoi. Në ditët që pasuan postimin e tretë, u kuptua se fjala nuk po lexohej më si mendim, por po trajtohej si rrezik. Dhe rreziku, në këtë vend, nuk neutralizohet me kundër-argument, por me vëzhgim.

Fillimisht ishte heshtje. Një heshtje e çuditshme, jo ajo e qetësisë, por ajo e pritjes. Si kur një trup i madh përgatitet të lëvizë dhe ti e ndien peshën përpara se ta shohësh hapin. Pastaj doli artikulli6. Jo për atë që u tha, por për një gjest banal, një pëlqim. Një “like”. Një klik që në çdo vend tjetër është refleks, por këtu u kthye në çështje shteti. Një konsull i Kosovës në Frankfurt kishte pëlqyer një postim timin, dhe kjo u trajtua jo si shprehje mendimi personal, por si devijim ideologjik, si shenjë tradhtie, si provë se diçka po rrëshqiste nga duart e kontrollit.

Artikulli u shkrua me një gjuhë që nuk kërkonte të informonte, por të disiplinonte. Fjala “i ashtuquajtur gazetar” nuk ishte lapsus, ishte metodë. Sepse delegjitimimi është gjithmonë hapi i parë përpara sulmit. Nuk u fol për faktet e përmendura në postim. Nuk u fol për Hagën, për deklaratat, për kontradiktat. U fol për mua. Për emrin. Për pëlqimin. Për profilin personal të një diplomati. Dhe kjo është mënyra se si tema zhvendoset nga përmbajtja te personi, nga pyetja te frika.

Brenda pak orësh, artikulli u riprodhua. Fjalë për fjalë. Në disa portale7. Pa asnjë përpjekje për distancë, për verifikim, për këndvështrim tjetër. Ishte si një mesazh i shpërndarë në zinxhir. Një kopje që lindte një tjetër kopje. Kjo nuk është gazetari. Kjo është kor. Dhe kur mediat sillen si kor, dikush po dirigjon.

Në thelb, mesazhi ishte i thjeshtë. Kujdes çfarë pëlqen. Kujdes çfarë lexon. Kujdes çfarë mendon. Sepse edhe një gjest i vogël mund të kthehet në dënim publik. Kjo është pedagogjia e frikës. Nuk ka nevojë të arrestosh askënd. Mjafton ta bësh shembull. Dhe shembulli, në këtë rast, ishte një njeri që s’kishte bërë asgjë më shumë se kishte shtypur një ikonë blu.

Pastaj erdhi politika. Dhe politika, si gjithmonë, nuk erdhi për ta ulur tonin, por për ta ngritur atë në nivel akuze kombëtare. Një deputet doli publikisht dhe kërkoi shkarkim8. Jo sepse kishte prova për ndonjë shkelje, por sepse kishte një pëlqim. Dhe pëlqimi u quajt “agjendë serbe”. Kjo është karta më e përdorur në këtë vend. Ajo funksionon sepse prek frikën tonë më të thellë, frikën se mos dikush na e merr sërish atdheun. Dhe çdo frikë, kur përdoret nga pushteti, kthehet në mjet kontrolli.

Askush nuk pyeti pse një mendim kritik për një figurë politike u barazua me tradhti. Askush nuk pyeti pse një fjali e shkruar nga një qytetar u trajtua si rrezik diplomatik. Askush nuk pyeti pse mediat që heshtën për dy dekada korrupsioni e plaçkitje u zgjuan për një “like”. Sepse këto pyetje janë të rrezikshme. Ato të çojnë te burimi i frikës, jo te objekti i saj.

Në këtë pikë, unë e kuptova se çështja nuk ishte më Hashim Thaçi. As Haga. As postimet e mia. Çështja ishte kontrolli i narrativës. Kush ka të drejtë të flasë. Kush ka të drejtë të pëlqeje. Kush ka të drejtë të mos jetë dakord. Dhe mbi të gjitha, kush ka të drejtë të mos i bindet ritualit të shenjtë të duartrokitjes.

Sepse rituali është ky. Duartrokite luftën, edhe atëhere kur arsyetohet plaçkitja. Duartrokiti figurat, edhe kur faktet janë kundër tyre. Duartrokiti figurat, edhe kur ata janë instaluesit e fuqisë ekzekutive të Serbisë në Kosovë, sepse ata po e valëvisin flamurin e UÇK-së. Duartrokite heshtjen, sepse heshtja quhet stabilitet. Dhe kush del nga ky ritual, etiketohet. Jo si kritik. Jo si kundërshtar. Por si armik.

Në këtë klimë, një pëlqim bëhet akt politik. Një mendim bëhet rrezik. Një pyetje bëhet sulm. Dhe kjo është shenja më e qartë e një shoqërie që nuk i beson vetes. Sepse një shoqëri e sigurt nuk ka frikë nga fjala. Ajo e përballon. Ajo debaton. Ajo gabon dhe korrigjon. Një shoqëri e pasigurt kërkon gjithmonë armiq të brendshëm.

Këtu hyn edhe një element tjetër, më i heshtur, por po aq i rëndësishëm. Frika e atyre që për vite me radhë kanë ndërtuar karrierë mbi një verzion të vetëm të historisë. Sepse në momentin që historia hapet, karrierat fillojnë të dridhen. Dhe nuk ka asgjë më nervoze se një njeri që e ndien se toka nën këmbë po i lëviz, por nuk di si ta ndalë.

Reagimi i mediave nuk ishte reagim ndaj një gabimi. Ishte reagim ndaj një precedenti. Nëse kjo fjali lejohet, çfarë tjetër do të lejohet nesër. Nëse kjo kritikë kalon, kush tjetër do të flasë. Dhe kështu, më shumë se të më sulmonin mua, ata po i dërgonin mesazh të tjerëve. Mos e pëlqeni. Mos e ndani. Mos e mendoni.

Por mesazhet e tilla kanë një efekt të kundërt. Ato e zbulojnë frikën. Dhe frika, kur shihet, e humb një pjesë të fuqisë së saj. Publiku e pa se si një mendim u kthye në skandal. E pa se si mediat u rreshtuan jo për të informuar, por për të disiplinuar. E pa se si politika reagoi jo me argument, por me kërcënim institucional. Dhe kjo pamje, për shumë njerëz, ishte më bindëse se çdo postim i imi.

Sepse ajo që u pa nuk ishte debat. Ishte panik. Dhe paniku nuk vjen nga e pavërteta. Paniku vjen nga e vërteta që rrezikon një sistem të tërë arsyetimesh prej një rrjeti hajdutësh. Në këtë pikë, loja kishte kaluar nga fjala te struktura. Nga mendimi te mekanizmi. Dhe mekanizmi kishte filluar të lëvizte. Në mënyrë të parashikueshme. Me zë të lartë. Me tituj. Me etiketa.

Por kishte ende një hap tjetër. Një hap më i errët. Një hap ku nuk mjafton më të delegjitimosh mendimin, por duhet të krijosh armikun. Dhe ky hap do të vinte shpejt. Me faqe. Me emra të mëdhenj. Me flamuj të huaj të montuar pas portreteve. Dhe me një gjuhë që nuk kërkon debat, por kërkon linçim. Dhe aty, historia do të hynte në një fazë tjetër.

LINÇIMI

Ajo fazë tjetër nuk erdhi si befasi. Ajo erdhi si përmbushje logjike e gjithçkaje që kishte ndodhur më parë. Sepse kur një sistem nuk arrin ta mbyllë gojën e fjalës me tituj, kur nuk arrin ta frikësojë mendimin me etiketa institucionale, ai kalon në nivelin më primitiv të vetëmbrojtjes. Linçimin9.

Nga gazetat dhe portalet, historia rrëshqiti në faqet që nuk pretendojnë as etikë, as përgjegjësi, as distancë. Faqe që nuk informojnë, por ushqejnë. Faqe që nuk kërkojnë të bindin, por të ngjallin urrejtje. Faqe që funksionojnë si gjykata popullore pa gjyqtar, pa prova, pa dënim formal, por me një qëllim të vetëm: ta krijojnë armikun e ditës.

Emrat e tyre janë domethënës në vulgaritetin e vet. “Lidhja Kombëtare Kundër Tradhtisë10.” “Tana t’Zezat11.” Vetë titujt janë thirrje për gjak simbolik. Nuk flasin për mendime, por për tradhti. Nuk flasin për debat, por për dënim. Dhe kur një shoqëri fillon ta përdorë fjalën “tradhtar” me kaq lehtësi, ajo ka hyrë në fazën ku historia nuk lexohet më, por përdoret si shkop.

Në këto faqe, unë nuk u trajtova si autor i një mendimi. U trajtova si figurë që duhet zhveshur, poshtëruar, përlyer. Më vunë flamurin serb pas portretit tim. Një gjest banal për nga teknika, por i rëndë për nga mesazhi. Sepse flamuri këtu nuk është thjesht simbol shteti. Është shenjë ndëshkimi. Është mënyra më e shpejtë për ta përjashtuar dikë nga komuniteti, për ta shpallur armik pa gjyq, për ta bërë të pambrojtur në një klimë ku urrejtja është gjithmonë vetëm një hap larg dhunës.

Ky nuk është debat politik. Kjo është gjuhë e spastrimit moral. Dhe ajo funksionon sepse nuk synon ta bindë mendjen, por ta trazojë instinktin. Ajo i flet pjesës më të lodhur të shoqërisë, asaj që ka frikë, që ndihet e rrethuar, që e sheh botën si komplot të përhershëm. Në atë botë, gjithçka shpjegohet me “tradhti”. Nuk ka më nevojë për analiza, për fakte, për pyetje. Ka vetëm dy kampe. Me ne ose kundër nesh.

Këtu u mbyll rrethi. Nga fjala, te vëzhgimi. Nga vëzhgimi, te etiketa. Nga etiketa, te linçimi. Një zinxhir i pastër, i ndërtuar prej vitesh, i përdorur sa herë që dikush guxon ta prekë mitin që mban në këmbë një rend të kalbur. Sepse miti nuk mbrohet me argument. Miti mbrohet me frikë.

Momenti më i errët nuk ishte as flamuri serb mbi portretin tim, as fjalori i ndyrë i faqeve anonime. Momentin më të errët e solli përmendja e Donika Gërvallës12. Vajza e Jusuf Gërvallës, njërit prej figurave më të pastra të rezistencës shqiptare. Një emër që në këtë vend duhet të trajtohet me respekt, jo si municion për betejat e ditës. Ta fusësh atë në këtë rrëmujë, ta përdorësh trashëgiminë e saj për të goditur një kritik, është jo vetëm poshtërsi politike, por përdhosje morale.

Sepse Jusuf Gërvalla nuk u vra që sot të heshtet në emër të “unitetit”. Ai u vra pikërisht sepse nuk heshti. Dhe çdo përpjekje për ta përdorur emrin e tij për ta mbyllur gojën e dikujt tjetër, është një krim i dytë, më i ftohtë, më i llogaritur.

Në këtë pikë, gjithçka u bë e qartë. Nuk kishte më dyshim se reagimi nuk ishte spontan. Ishte i orkestruar. Nuk ishte zemërim popullor, por kanalizim i zemërimit. Nuk ishte mbrojtje e luftës, por mbrojtje e një klase që e ka shfrytëzuar luftën si kapital politik dhe ekonomik. Dhe sa më shumë që kjo klasë ndihet e kërcënuar, aq më brutale bëhet gjuha e saj.

Por këtu ndodh diçka që ata gjithmonë e nënvlerësojnë. Publiku nuk është aq i verbër sa mendojnë. Ai sheh. Ai krahason. Ai mban mend. Dhe kur sheh se një mendim kritik përballet me taktika vëzhgimi, disiplinimi dhe linçimi, ai fillon të pyesë veten jo “a ka të drejtë ky njeri”, por “pse po frikësohen kaq shumë nga ai”.

Kjo është pika ku frika ndërron anë. Sepse një sistem që reagon me kaq nervozizëm ndaj një fjale, tregon se fjala e ka goditur në themel. Dhe themeli nuk është një individ. Është mënyra si është ndërtuar pushteti pas luftës. Mbi heshtje. Mbi mit. Mbi shantazh moral.

Unë nuk u tërhoqa. Jo nga kokëfortësia, por sepse tërheqja në këtë pikë do të ishte pranim i rregullit që po tentohej të imponohej. Rregullit që thotë se në Kosovë mund të flasësh vetëm brenda kornizës së lejuar. Që mund ta duash vendin vetëm sipas skenarit të shkruar nga rrjetet kriminale. Që mund të nderosh luftën vetëm nëse mbyll sytë ndaj plaçkitjes së paqes.

Dhe këtu kthehemi te pyetja fillestare, ajo që e përshkon gjithë këtë rrëfim si një damar i errët. Kush e ka të drejtën ta tregojë historinë e Kosovës. Ata që e përdorën luftën për t’u pasuruar, apo ata që sot kërkojnë llogari për atë që u bë me paqen.

Historia nuk flet sot. Ajo mban shënim. Dhe ajo që po mban shënim është kjo. Se në janar 2026, një fjali e thjeshtë mjaftoi për ta zbuluar nervin e një sistemi të tërë. Një fjali që nuk kërkoi rrëzim pushteti, as hakmarrje, as gjak. Kërkoi vetëm ndarje. Ndarjen mes luftës dhe atyre që e përdorën luftën si liçencë për krim pa ndëshkim.

Dhe kjo, për disa, ishte e patolerueshme. Sepse pa atë ngatërrim, pa atë mjegull morale, ata mbeten lakuriq. Pa hero. Pa mit. Pa justifikim.

Kosova mund të jetojë pa heronj të rremë. Por disa nuk mund të jetojnë pa gënjeshtrën që i mbron. Dhe pikërisht për këtë arsye, fjalia mbetet. E ftohtë. E qartë. Pa nevojë për britmë.

Jo. Ai nuk është hero.

Ky kor reagimesh, nuk kanë shpikur asgjë të re. Kjo është një metodë e vjetër, e njohur në Kosovë si era e barutit pas shfaqjes. Fillimisht të ngjisin në ballë damkën “armiku i kombit”, të baltosin emrin, të të heqin njerëzoren, dhe pastaj, kur turmës i është mësuar shikimi i ftohtë, vjen heshtja e rëndë që mbulon gjithçka. Unë e njoh këtë rrugë, sepse kam kaluar vite duke ndjekur gjurmët e saj, duke u përpjekur të hedh dritë mbi frikën e organizuar dhe vrasjet e sistemuara që u rritën në hijen e pushtetit të Hashim Thaçit, që nuk është hero.

Por le ta dëgjojnë mirë, unë nuk jam një shenjë në mur, as një emër për t’u përdorur si shembull. Jam bir, jam vëlla, jam mik i dashur i shumë njerëzve, dhe jam gazetar me dy atdhe në zemër. Kosovën që e dua me dhimbje e krenari, dhe Britaninë që më është bërë shtëpi e dytë. Nëse mendojnë se frika më blen, gabohen, unë nuk i ul sytë para rrjeteve kriminale, sepse fjala nuk ul kokë. Unë luftoj me penë e letër, me kujtesë e fakt, dhe kjo është arma që s’e çarmatos dot asnjë kor titujsh. Dhe në fund, e vërteta nuk pyet as për mua, as për ta, ajo ngrihet vetë, del në dritë me ose pa trupin e një njeriu, unë jam vetëm kanali ku ajo gjen shteg. Prandaj, nëse ky shkrim të prek, mos e ruaj për vete, shpërndaje. Sepse kur fjala ndahet, frika ndërron anë.

Në shkurt të vitit 2023, autoritetet shqiptare ndaluan një anije me flamur të Libisë në Porto Romano, pasi dyshohej se po transportonte ilegalisht naftë ruse me dokumente të falsifikuara. Por ajo që në fillim u quajt një përjashtim, sot duket më shumë si hyrje e një skenari të gjatë.

Dy vite më pas, rrjeti investigativ BIRN zbuloi se karburante të sanksionuara nga Rusia dhe Libia kanë hyrë në tregjet evropiane përmes porteve shqiptare, të maskuara si “çimento” apo në trupa të rimodeluar anijesh. Dokumente të rreme, kontrolle të zbehta dhe heshtje institucionale i kanë bërë portet tona nyje kyçe në lojën e fshehtë të Moskës për të anashkaluar sanksionet perëndimore.

Qeveria shqiptare mohon çdo përfshirje, por tabloja që del në det gjen pasqyrë edhe në tokë, në mënyrën se si Tirana i qaset Kosovës dhe Serbisë. Ajo që quhet “pragmatizëm” diplomatik, në realitet është një vijë politike që favorizon Beogradin, duke lënë Kosovën gjithnjë më të izoluar dhe Moskën më të qetë.

Në vitet 2023–2025, po të ndjekësh itinerarin e anijeve të quajtura Queen Majeda, të cilat “në letra” transportonin materiale ndërtimi, ndesh një tjetër realitet: qindra mijëra litra naftë e padeklaruar. Nga Benghazi në Porto Romano, nga dokumentet e “çimentos” në cisternat e naftës, skema e kontrabandës e ka kthyer Shqipërinë në një hallkë logjistike të vijës ruse, me pasojë jo vetëm shkeljen e sanksioneve, por edhe komprometimin e seriozitetit të një vendi anëtar të NATO-s.

Dy fytyrat e politikës shqiptare

Gjatë periudhës 2019-2025, Shqipëria ka ndërmarrë një sërë veprimesh që kanë qenë të dëmshme për Kosovën dhe kanë forcuar ndikimin e Serbisë në rajon. Në mars të vitit 2019, kryeministri Edi Rama u shpreh publikisht në një intervistë se ndryshimet në kufijtë ndërmjet Kosovës dhe Serbisë janë “një gjë natyrale,” duke hapur një debat që u pa si sinjal për mundësi ndryshimesh territoriale. Më 2019-2020, Rama ngriti padi për shpifje ndaj ish-kryeministrit të Kosovës Ramush Haradinaj për akuza mbi këmbimin e tokave, por u tërhoq nga padia në qershor të 2020-ës.

Midis 2019 dhe 2021, Shqipëria mbështeti fuqishëm projektin “Open Balkan” bashkë me Beogradin dhe Shkupin, duke e lënë Kosovën jashtë për arsye “statusi-neutral,” që fuqizoi ndikimin politik të Serbisë pa e njohur pavarësinë e Kosovës. Në mars-prill 2023, Rama emëroi në krye të SHISH një ish-zyrtare të inteligjencës së Kosovës, Vlora Hyseni, një veprim i kritikuar në Prishtinë për mungesë transparence dhe bindje.

Në qershor 2023, Rama prezantoi draftin e Asociacionit të Komunave me Shumicë Serbe pa përfshirjen e Prishtinës, duke rritur leverdinë politike të Beogradit. Kjo shkaktoi tensione të thella mes tij dhe kryeministrit të Kosovës, Albin Kurti. Në samitin e Odesës në qershor 2025, Shqipëria mori pjesë1, ndërsa Kosova u përjashtua, një fakt që kritikët në Prishtinë e panë si mbështetje të fshehtë për Beogradin.

Në tetor 2025, Kuvendi i Shqipërisë refuzoi të miratojë një rezolutë që do të njihetin krimet serbe në Kosovë si gjenocid2, duke shkelur pritjet e Prishtinës. Një ditë më pas, Tirana organizoi një protestë të madhe kundër Dhomave Speciale në Hagë, me mbështetjen e qeverisë shqiptare, veprim që kritikët thonë se dobëson drejtësinë për viktimat kosovare dhe forcon narrativën e Beogradit.

Këto veprime së bashku kanë krijuar një hendek të thellë midis Shqipërisë dhe Kosovës, duke e dobësuar sovranitetin dhe pozicionin politik të Kosovës në arenën ndërkombëtare dhe duke i hapur rrugë ndikimit në rritje të Serbisë në Ballkan.

Zbulesa e shërbimeve sekrete

Në verën e 2023-shit, emërimi i ish-zyrtares kosovare të inteligjencës, Vlora Hyseni, si drejtuese e SHISH-it ngriti pyetje të thella mbi integritetin institucional3. Si mundet që një ish-zyrtare e shkarkuar në Kosovë për arsye të klasifikuara, të vendoset në krye të një agjencie të një vendi anëtar të NATO-s pa transparencë, pa debat parlamentar, pa kontroll?
Edhe pse akuzat mbeten të pa verifikuara, pamja e dhënë është e qartë, një shtet që do të duket më perëndimor se ç’është, por që, pa dashur ose me vetëdije, i lehtëson rrugën Beogradit dhe, përmes tij, Kremlinit.

Kronikë e një dyzimi kombëtar

Flamuri valëvitet për NATO-n, por tregtia, heshtja dhe manovrat politike shpesh ndjekin një logjikë tjetër. Shqipëria mbetet një aleate zyrtare e Perëndimit, por në praktikë është bërë skenë ku loz kombinimin më të rrezikshëm të Ballkanit, gjuhën e aleancës dhe nëntekstin e dyshimit.

Në portet e Durrësit dhe Porto Romanos, në zyrat e Tiranë ku draftet për Kosovën udhëtojnë drejt Parisit pa pyetur Prishtinën, në koridoret e pushtetit ku heshtja është bërë dekor patriotik4, ndodh e njëjta gjë: fjala është perëndimore, por fryma lindore.

Nëse Shqipëria dëshiron të jetë spiranca e Premtuar e Adriatikut, atëherë duhet që së pari të ndalet së qëni ankorë ku lidhen edhe zinxhirët e të tjerëve.

Në një botë ku fjalët përdoren për t’i mbuluar të vërtetat dhe hijet errësojnë dritën e transparencës, Shqipëria luan rolin e një aktori të dyfishtë në skenën ballkanike. Flamuri i NATO-s valëvitet në portet e Adriatikut, por pas tij fshihet një lojë që i shërben Moskës dhe e dëmton thellë Kosovën. Edi Rama dhe qeveria e tij kanë zgjedhur një rrugë që i jep hapësirë Beogradit, ndërkohë që mesazhet ndaj Perëndimit janë vetëm teatër.

Nga fabrikimi i dokumenteve të rreme për naftën që kalon nëpër portet tona, tek emërimi i zyrtareve të dyshimtë në institucionet e sigurisë, dhe draftet që shkelin sovranitetin e Kosovës, çdo akt është një thikë në zemër të aleancave dhe besimit që shqiptarët ndajnë përtej kufijve. Refuzimi për t’i njohur krimet serbe si gjenocid dhe protestat kundër drejtësisë kanë thelluar hendekun mes dy popujve dhe kanë bërë Shqipërinë një pjesëmarrëse aktive në dobësimin e Kosovës.

Në vend që të jetë spiranca e Adriatikut dhe forcë e qartë e së drejtës dhe sigurisë, Shqipëria ka zgjedhur të jetë ankorë e errësirës, duke mbajtur gjallë lojën e rrezikshme të dyfytyrësisë. Kjo është një thirrje për reflektim dhe përgjegjësi: në qoftë se Shqipëria dëshiron të jetë vërtet pjesë e Perëndimit, duhet të ndërrojë rrugën dhe të ndalojë së shërbyeri si hije që djeg besimin dhe përçanë kombin shqiptar në të dyja anët e kufirit. Në këtë teatrin e hijeve, të vërtetat nuk duhet të jenë kurrë në shitje.

Ky version është përkthim i plotë, i përshtatur për lexuesin shqiptar të një reviste hulumtuese me profil serioz, duke ruajtur faktet dhe strukturën analitike të origjinalit, por me një stil që pasqyron gjuhën gazetare të mprehtë, të kuptueshme dhe tërheqëse për publikun vendas të Kronikat e Barutit.

Këto nuk janë rreziqe interpretimi, janë rreziqe historike, juridike dhe njerëzore. Në vitet 1998–1999, ndërsa avionët e NATO-s shponin qiellin e Ballkanit, një aparat shtetëror me ushtri, polici e formacione paramilitare serbe, nën komandë politike të qartë zbrazte fshatra, digjte shtëpi, ekzekutonte civilë në gjithë Kosovën. Reçak. Krushë e Madhe. Izbicë. Mejë. Emra që sot shënojnë mungesën më shumë se vendin. Ta quash këtë gjenocid nuk është parullë, por arkitekturë provash, masakra, dëbime masive, dhunë e sistematizuar seksuale, zhdukje të personave dhe varreza masive në Serbi të mbledhura në dekada nga të mbijetuarit, hetuesit dhe gjykatat.

Opozita shqiptare atëherë si edhe sot, ka kërkuar që kjo e vërtet të fiksohet në aktin shtetëror. Që prej 2022-shit1, deputetë të Partisë Demokratike tentuan të vendosin në rend dite njohjen e “gjenocidit serb në Kosovë”, por shumica refuzoi ta çonte në debat apo votim. Në qershor të atij viti, Tritan Shehu akuzoi qeverinë se e bllokonte rezolutën2 “në kundërshtim me rregulloren e Kuvendit”, duke e lexuar gjestin si përulje ndaj Beogradit, e bërë të shiste si pragmatizëm rajonal.

Në sallë, Enkelejd Alibeaj e tha troç: “Kam kërkuar që Parlamenti të njohë genocidin serb në Kosovë… Pse ke frikë ta debatosh, ta votosh?”

Pyetja vazhdon të rrijë pezull nën dritat artificiale të sallës.

Po atë vit, shumica parlamentare refuzoi një rezolutë që njihte gjenocidin e Srebrenicës3, një akt tashmë i konfirmuar edhe nga drejtësia ndërkombëtare për ta zëvendësuar, disa javë më vonë, me një tekst tjetër të shpejtuar, të holluar, thjesht për ta shuar reagimin publik. Kjo paqëndrueshmëri e tregoi hapur se qeveria ishte më e interesuar të menaxhonte imazhin e vet përballë krimeve sesa të mbante një qëndrim koherent për to. Në retorikën e Ramës, vijë e kuqe ka qenë akuzimi i kundërshtarëve se “politizojnë” krimet, ndërsa ai paraqitet si shtetari i përgjegjshëm që ruan “paqen e brishtë”. Por zhurma morale e Ramës shoqërohet me shmangie të qëllimshme nga veprimi kur mungon ajo që vlen realisht, vota4.

Që prej vitit 2020, Kosova i ka kërkuar zyrtarisht Shqipërisë që, me rezolutë parlamentare, ts njohë gjenocidin serb në Kosovë5. Gjatë një vizite zyrtare në Tiranë, Vjosa Osmani, atëherë ushtruese e detyrës si presidente, e përsëriti publikisht kërkesën: Kuvendi i Shqipërisë ta miratojë një rezolutë që e njeh dhe dënon gjenocidin serb, si dhe të angazhohet për drejtësi dhe ndjekje penale të autorëve. Paralelisht, dega në Shqipëri e Lëvizjes Vetëvendosje i dorëzoi Kuvendit dhe institucioneve të tjera6 më 12 nëntor 20207 një projekt-rezolutë me kërkesë të adresuar të gjithë deputetëve, Presidentit, Kryeministrit, Akademisë së Shkencave, Avokates së Popullit dhe partive, duke theksuar se kjo është çështje përtej dallimeve partiake dhe kërkon unitet kombëtar. Ndër pikat kryesore: shpallja e 15 janarit si “Dita e Përkujtimit të gjenocidit ndaj shqiptarëve të Kosovës,” ngritja e një memoriali në Tiranë me protokoll shtetëror të koordinuar me autoritetet e Kosovës; ndryshime në Kodin Penal dhe përshtatje të kurrikulave shkollore mbi gjenocidin; si dhe ndërkombëtarizimi i çështjes në organizata ndërkombëtare e ndërqeveritare, meqë Kosova ende nuk është anëtare e shumë prej tyre. Megjithatë, kjo kërkesë hasi në një kryeqytet ku Kryeministri kishte investuar kapital politik në një afrim me Aleksandar Vuçiqin, fillimisht përmes “Ballkanit të Hapur” e më pas me skena të përsëritura mirëkuptimi me Beogradin, të cilat ai i arsyeton si “realizëm”.

Përkthim i thjeshtë: Nën mandatin e Kryeministrit Rama, kujtesa e gjenocidit serb në Kosovë duhet t’i hapë rrugë rehatisë politike të Beogradit.

Megjithatë faktet kanë një zakon të pakëndshëm: kthehen. Këtë vjeshtë, deputetë të opozitës paraqitën një mocion të ri “me debat të finalizuar me Rezolutë”, që kërkon njohjen zyrtare të “gjenocidit serb në Kosovë”, dënimin e mohimit, nderimin e viktimave dhe detyrimin e qeverisë të bashkëpunojë me institucionet e Kosovës për çështje në forume ndërkombëtare. Teksti8 është i pajisur me skelet juridik (Konventa për Gjenocidin, Statuti i Romës) dhe i paepur në inventarin e krimeve vrasje, dëbime, dhunë seksuale, masakrime, djegie, rrënime, zhdukje me forcë të mbi 1600 personave që ende mungojnë. Numëron masakër pas masakre, fshat pas fshati, datë pas date; dhe propozon që 15 janari, dita e Reçakut, të shënohet si ditë e përkujtimit kombëtar. Me një fjalë, tekst që e bën shmangien më të vështirë duke e bërë kujtesën precize.

Qeveria do të thotë (siç ka thënë) se një rezolutë e tillë “nuk është e dobishme.” Se komplikon dialogun rajonal. Se sjell ngërçe ligjore. Se rrezikon politizimin e dhimbjes. Por politika është vendim se rrezikun e kujt vlerëson. Të mos i japësh legjitimitet njohjes së gjenocidit serb në Kosovë, do të thotë ta mbash barrën mbi supet e të mbijetuarve dhe të një republike të vogël që u godit nga një projekt shtetëror shfarosës. Do të thotë edhe ta vendosësh qetësinë e Tiranës brenda perimetrit emocional të qeverisë së Vuçiqit në Beograd, një qeveri ku mohim-historia e rishkruar nuk janë përjashtim, por klimë.

Mbrojtësit e Ramës do të pohojnë se ai “luan ndeshjen e gjatë”, se kuadri diplomatik rreth Beogradit duhet ruajtur për hir të një procesi evropian ndërmjetësimi që është i lodhur vetë. Por Shqipëria nuk është një kamarier neutral i ndjeshmërive ballkanike, është shtet me detyrime ndaj së vërtetës. Figura retorike e kryeministrit nuk mund të zëvendësojë detyrimin e legjislativit. Kur Rama sulmon opozitën me deklarata si “thika në gjoksin e Kosovës,” kërkon të besojmë se denoncimi i raportit të Dick Marty-t apo poza e lojalesisë kombëtare ndaj Kosovës janë thelbi i punës, ndërsa një votim që vendos pozicionin moral të Shqipërisë në letër është simbolikë e tepërt. Ky përmbysim do të ishte për të qeshur, po të mos ishte kaq gërryes.

Gjuha e mocionit të sotëm është, dhe kjo ka rëndësi, më pak teatër ndjenjash e më shumë mekanikë e fortë ligji dhe kujtese. Ai “dënon fuqishëm” gjenocidin, i kërkon shtetit të “bashkërendojë” me Kosovën paraqitjen e provave dhe argumenteve juridike ndërkombëtarisht. U bën thirrje të gjitha shteteve të ndjekin penalisht autorët, sepse “nuk ka paqe pa vendosur drejtësi”. Inventaron shkatërrimin e qëllimshëm të banesave (mbi njëqind mijë ndërtesa e anekse), shkollave, qendrave shëndetësore, objekteve të trashëgimisë, njeh përmasën e dhunës seksuale deri në 20 mijë viktima dhe terrorin e dëbimeve që u hoqën njerëzve edhe letërnjoftimet, mizori administrative që zhdukte bashkë me dëbimin. I kërkon Serbisë të pranojë faktin e krimeve, të zbulojë fatin e të zhdukurve, të sjellë para drejtësisë autorët, të paguajë reparacione dhe në fund, të njohë pavarësinë e Kosovës. Kjo nuk është gjuhë spektakli, është arkitekturë politike.

Kronologjia këtu e nxjerr në pah modelin. Në vitin 2022, shumica parlamentare e Edi Ramës fillimisht refuzoi njohjen e Srebrenicës, pastaj u tërhoq drejt një teksti më të butë nën presion; po atë vit anashkaloi edhe rezolutën për gjenocidin në Kosovë, duke ironizuar këmbënguljen e opozitës. Në vitin 2024, kur Kosova kërkoi sërish zyrtarisht veprim, qeveria u kthye te e njëjta skemë: retorikë e stuhishme, inercion procedural. Në vitin 2025, ndonëse para Parlamentit u paraqit një rezolutë e dokumentuar mirë dhe gati për votim që pasqyron frymën e vendimeve të Prishtinës dhe do ta rreshtonte Tiranën me angazhimin e saj euroatlantik, koalicioni qeverisës nuk e miratoi. Zgjedhja ishte e thjeshtë; përgjigjja institucionale doli po aq e qartë: rezoluta nuk kaloi9.

Në thelb, nuk ka asgjë “radikale” në këtë mocion. Ai nuk shpik histori të re; qëndron mbi gjuhën e instrumenteve ndërkombëtare që Shqipëria i ka pranuar prej kohësh. Respekton jurisprudencën që e përkufizon gjenocidin jo si sharje, por si krim specifik vrasje, dëmtim i rëndë trupor e mendor, kushte jete të paracaktuara për shkatërrimin e një grupi të kryer me qëllim nga një grup i armatosur e i organizuar në strukturë shtetërore. Kjo rezolutë e bazon arsyetimin te logjika që arsyetoi ndërhyrjen e NATO-s: mizoritë masive nuk përballen me eufemizma diplomatike. Madje kërkon diçka modeste, por thelbësore: ta shënojë 15 janarin si ditë kombëtare kujtese për Reçakun, që kalendari publik i Shqipërisë të pranojë atë që kalendari politik e ka shmangur.

As manovrat retorike pa substancë nuk e fshijnë dot asimetrinë bazë. Kryeministri është kujdestari i një shumice që mund ta sjellë rezolutën në votim e ta miratojë, ose të mos e bëjë. Zgjedhja për të mos e kaluar përsëri përkthen një oportunizëm të vjetër ballkanik në vend të një kthjelltësie evropiane, një marrëdhënie me Beogradin që nuk duron të vërtetën dhe një stil qeverisjeje që e trajton kujtesën si mall shkëmbimi për ndikim. Të kundërtën ta sillte dhe ta miratonte do të thoshte të mos i dorëzohej “teatrit” të opozitës, por të përmbushte detyrën atje ku ka rëndësi: në ligj, në histori dhe në dinjitetin e viktimave.

Të vdekurit nuk e dinë, as nuk u bën më përshtypje, se çfarë prodhon aritmetika parlamentare e Tiranës. Të gjallët po. Ata përfshijnë të mbijetuar që kanë transportuar dëshmitë nëpër kufij e vite, familje që ende kërkojnë eshtra në tokë serbe, dhe një publik që ruan sensin moral më të shëndoshë se refleksi i klasës politike. “Keni frikë ta debatosh, ta votosh?” pyetja u bë në 2022. U bë sërish në 2025; dhe përgjigjja institucionale, fatkeqësisht, erdhi: “Jo.”

Më 16 tetor 2025, një ditë para marshimit që ai vetë e ndezi “për çlirimtarët,” marshim ku as vetë nuk mori pjesë, Edi Rama refuzoi për herë të dytë t’i japë Kuvendit votën që njeh gjenocidin serb në Kosovë, dhe kjo e zhvesh çdo alibi. Ai përdori lavdinë e UÇK-së si dekor10 për të larë një kurs që e ka nënshtruar Tiranën ndaj Beogradit të rreshtuar me Kremlinin11; e quajti realizëm atë që në thelb është heshtje ndaj krimit dhe tregti me kujtesën. Në bulevard u valëvitën vetëm flamujt kombëtarë, asnjë i BE-së, SHBA-së, Britanisë apo Kosovës dhe kjo e zbulon boshtin anti-perëndimor të spektaklit të tij. Historia është e thjeshtë: ose Shqipëria e shkruan të vërtetën në ligj dhe nderon 15 janarin si ditë kombëtare të Reçakut, duke kërkuar drejtësi, reparacione dhe të vërtetën për të zhdukurit; ose pranon që kujtesa të përdhoset si monedhë pazari. Ky nuk është debat etikete, por vijë morali. Dhe Rama e kaloi atë vijë kur zgjodhi propagandën para së vërtetës, teatrin para votës, llogarinë para dinjitetit të viktimave.

“Me kënaqësi dhe i nderuar t’u bindem organizatorëve për ta postuar këtë ftesë-thirrje… do të kërkohet njëzëri DREJTËSI PËR ÇLIRIMTARËT.”

Në anën tjetër, Lëvizja Vetëvendosje reagoi më 15 tetor me një kumt të kthjellët2: mbështetje për çdo qytetar që ngre zërin për drejtësi ndaj ish-krerëve të UÇK-së në Tiranë, por me një vijë të prerë ndaj rrëfimit që ngatërron luftën e drejtë me paprekshmëri politike.

“Gjykata Speciale nuk erdhi vetvetiu,” kujton LVV-ja, duke risjellë gjenezën nga rezolutat evropiane të pasluftës. Po aq prerë, LVV mohon tezën se UÇK-ja qenka “ndërmarrje kriminale”, dhe e kthen shigjetën tek Serbia si përgjegjëse e krimeve. Më pas vijon një kujtesë e hidhur: shumë nga ata që sot e mohojnë Gjykatën, dje ishin ndër nxitësit e saj, me një përmendje të hapur të Edi Ramës, i cili “kishte ardhur në Kosovë me helikopter për të bindur palët të votonin pro themelimit”.

Rama u përgjigj me një fletë të gjatë shpjegimesh3, të ngarkuar me sarkazëm e vetëmbrojtje:

“Unë e kam denoncuar farsën ndaj Hashim Thaçit e të tjerëve kurdo… ndërsa Lëvizja dihet se sa ka lëvizur në atë drejtim.”

Dhe pastaj, një distancim i kujdesshëm: ai nuk qenka as organizator, as folës i protestës “Drejtësi për Çlirimtarët”, veçse një përkrahës që do të bashkohej si “pjesëmarrës i thjeshtë”, po të mos frikësohej se politizimi i nisjes do t’ia dëmtonte frytin.

Këtu janë palët dhe këtu është nyja. Përballë kemi një thirrje popullore që mbështetet në kujtesën e një lufte çlirimtare, një qeveri në Tiranë që e shoqëron gjallërisht jehonën e asaj kujtese, dhe një qeveri në Prishtinë, e cila, ndonëse mbron nderin e luftës, i qëndron në krah rendit të drejtësisë që vetë Kosova e themeloi, me gjithë plagët e saj. Midis këtyre dy vektorëve rri në kandar një e vërtetë e thjeshtë por e ashpër, drejtësia nuk është flamur, është gjykim. Nëse kërkohet “drejtësi për çlirimtarët”, ajo nuk mund të jetë drejtësi e rrëfimit, por e provës, e rregullit dhe e gjykatës.

S’ka dyshim se në truallin shqiptar, kujtesa është mall i shenjtë, emrin e UÇK-së e mbartin mijëra varre, shtëpi të djegura, jetë të ngrira në një mars të largët, dhe askush s’ka të drejtë ta përbaltë. Por po kaq i shenjtë është ligji që ndan trimërinë nga pafajësia juridike, rrëfimin nga prova, krenarinë nga paprekshmëria. Këtu ishte dhe mbetet qëndrimi themelor i Vetëvendosjes, se lufta ka qenë e drejtë e domosdoshme, se Serbia është fajtore për krime masive, por se krijimi i një gjykate nën Kushtetutën e Kosovës, i bartur jashtë vendit për mbrojtje të dëshmitarëve, ishte një çmim i hidhur për një të mirë më të madhe, besueshmërinë e shtetit të së drejtës.

Ky qëndrim nuk lindi nga lehtësi. Vetëvendosje nuk votoi kurrë për themelimin e Gjykatës4, e quajti të padrejtë në parim, të ngushtë në objekt, të padrejtë në shpërpjesëtim me krimet e Serbisë. Por megjithatë, pasi u themelua nga Kuvendi i Kosovës, kjo gjykatë hyri në rendin kushtetues të shtetit. Që këtej, LVV ka qëndruar në një vijë të ngushtë, por parimore, të mos shesë kujtesë për paqe të rreme, të mos e prishë rendin që vetë Kosova e vendosi, të mos e ngatërrojë heshtjen e drejtësisë me heshtjen e turpit. E drejta për të kritikuar prirjet selektive të ndjekjes penale bashkëjeton me detyrimin për t’iu bindur rregullit që e kemi pranuar. Kjo është një vijë e vështirë, por e ndershme. Ajo i thotë shoqërisë, po, lufta jonë ishte e drejtë. Jo, kjo nuk na jep kartë të bardhë kundrejt provës, dhe as nuk lejon që politika ta zëvendësojë trupin gjykues.

Pikërisht këtu del në pah një lojë e vjetër e Tiranës zyrtare. Edi Rama, herë me fjalor përkëdhelës ndaj kujtesës, herë me gjeste që ngjajnë të guximshme, e ka luajtur për vite një “guralec-kryq” të pafund, sot pajtimtar i rajonit, nesër flamurmbajtës i nderit të luftës, sot zë që i flet Evropës me stermë të qetë, nesër trumbetar i fyerjeve të Hagës5. Nuk diskutohen të drejtat e një kryeministri shqiptar për të shprehur qëndrime, por po kaq e qartë është se kufiri i asaj fjale mbaron atje ku nis ndërhyrja në çështjet e brendshme të Kosovës. Në këtë kufi, Rama e ka shkelur vijën shpesh, kur i dërgoi në Paris e Berlin skica të një Asociacioni të komunave me shumicë serbe për ta ndihmuar Beogradin të krijoj Republikat e Serbisë në Kosovë pa pëlqimin e Prishtinës, kur e përqafoi “Ballkanin e Hapur” me një gjuhë “pa-status”, duke i kërkuar Kosovës ta zbusë shtetësinë e vet në emër të lëvizjes së lirë, po për ta legjitimuar agresionin politik të Beogradit kundrejt Kosovës, kur, në çaste krize, zgjodhi gjuhë të zbutur që i trete dallimet midis agresionit dhe “tensioneve rajonale”, në vend se t’i dërgonte forcat ushtarake dhe policore shqiptare për ta ndihmuar Kosovën ta shpartallonte përpjekjen e Beogradit për aneksimin e veriut të Mitrovicës6.

Në të gjitha këto, nota është e njëjtë: kujtesa si perde, politika si skenë. “E kam denoncuar farsën,” thotë Rama, por harron të thotë se vetë kërkoi dikur që Kosova ta themelonte këtë gjykatë, harron se pranë thirrjeve për nder të luftës, vinte dorë e ftohtë mbi bozhurët e shtetësisë së Kosovës, duke i shpënë në tryeza ku fjalët “barazi” e “njohje” veniteshin në “pragmatizëm” dhe “gjuhë të përbashkët”. Të thuash se “Gjykata Speciale u ngrit për trafikun e organeve” dhe jo “për të marrë peng Presidentin e Republikës së Kosovës” është një përzierje mjeshtërore e dy të vërtetave, po, rrjedha nisi nga akuza të rënda ndërkombëtare, por po, gjykata sot gjykon vepra të përcaktuara në ligj, për të cilat vendos paneli, jo tribuna. Ta kthehësh këtë në një duel nderi midis “kujtesës” dhe “gjykatës” është të zhbësh me një të rënë lapsi pikërisht rendin që i jep kuptim nderit.

Diku tjetër, kjo lojë kryqezon tubimet e shesheve me këmbanat e sallave. Rrethin ku qarkullon thirrja “Drejtësi për Çlirimtarët” e mbushin edhe fytyra të njohura në Prishtinë, disa prej të cilave po hetohen për lidhje të dyshimta me shërbime të huaja. S’ka nevojë për teori komploti për të parë se kur një kryeministër ushqen të njëjtat valë zanash me një rrjet që, ditë pas dite, punon për ta delegjitimuar Gjykatën e Hagës, ai nuk po mbron vetëm nderin, po krijon një mjedis ku gjykimi shndërrohet në ankim publik, prova në thashethem, dhe vendimi në pambuk që shtrihet e shtriqet sipas rrymës. Ky mjedis i shërben kujt? Jo Kosovës, që e ngriti vetë këtë rend për t’u dhënë siguri dëshmitarëve dhe peshë vendimeve. Jo miqve të saj në Evropë, që duan një shtet të drejtës e jo një ilustrim të ngjyrshëm. I shërben Beogradit, që do të bindë botën se Kosova nuk mund të zgjedhë ligjin mbi legjendën.

Kushdo që e ka ndjekur rrugën e Ramës në këto vite, e njeh modelin. Në emër të “hapjes” rajonale, i kërkohet Kosovës të hyjë në skema që e anashkalojnë si shtet të barabartë, me gjuhë që shmang fjalën thelbësore: njohje. Në emër të “zgjidhjes”, i shtyhet një variant i shoqatës komunale që rrezikon të bëhet levë bllokuese brenda rendit kushtetues të Kosovës. Në emër të “nderit”, hidhen dyshime mbi një gjykatë që, me gjithë të metat, është pjellë e ligjit të Kosovës. Përherë, në shpinë të kësaj gjuhe, rri një kalkulim i ftohtë, të dukesh i dinjitetshëm në sytë e jashtëm, ndërsa në shtëpi e kthen drejtësinë në lojë fjalësh.

Këtu s’bëhet fjalë të mbyllet goja e askujt. Kushdo le të thotë se akuzat i duken të padrejta, se provat janë të brishta, se rregullat janë zbatuar ngurtë. Por kushdo që i prin një shteti fqinj nuk ka të drejtë të flasë në emër të Kosovës, as të bëjë llogaritarin e sovranitetit të saj përpara selive evropiane. Ai mund të jetë mik, mund të jetë avokat i lidhjeve tona, mund të jetë zë i kujtesës së përbashkët, por nuk mund të jetë kujdestar i gjykatave tona e as shpërndarës skicash për rendin tonë të brendshëm. Miqësia nuk është zëvendësim, është mbrojtje e vijave.

Një pjesë e hidhur e kësaj tabloje qëndron te përdorimi i simboleve. E kemi parë se si në Tiranë një flamur i UÇK-së mund të bëhet shkas për ndëshkime të ngutshme, ndërsa në tryeza, nën drita të buta, pranohet pa belbëzim bashkërimi me Beogradin për punë që kërkojnë minimumin e kujtesës. Si mund të jetë flamuri i luftës “i tepërt” në një stadium7, po një skenar sportiv bashkë me Serbinë “urë e mbarë”? Si mund të shtyhen me ngulm nismat që tretin kufijtë e shtetësisë së Kosovës, e në të njëjtën ditë të rrihen telat e nderit të saj? Kjo është fytyra e dyfishtë e politikës së Edi Ramës që i thotë popullit “kujto”, por shtetit “harro”.

Le ta themi troç: LVV ka të drejtë kur kujton se Gjykata është krijuar nga ligji i Kosovës, dhe se sfida është ta ndriçojë të vërtetën me prova, ka të drejtë kur thotë se Serbia duhet të gjykohet për krimet e saj, ka të drejtë kur mban parasysh se shumë prej zërave që sot kërkojnë mbyllje të Gjykatës ishin dje ndër shtytësit e saj. Por LVV do të ketë të drejtë deri në fund vetëm nëse, krahas kësaj, ruan një gjuhë të ftohtë për provën, pranon haptas çdo gabim të vetin të djeshëm ndaj kësaj çështjeje, dhe ruan një vijë të hekurt midis nderit dhe ligjit. Aty ku shoqatat e veteranëve e ngatërruan nderin me paprekshmërinë8, qeveria duhet të flasë gjuhën e shtetit:

“Pranojmë gjykimin; mbrojmë kujtesën tonë me dinjitet; mohojmë barazimin e viktimës me xhelatin; nuk rrëzojmë shtëpinë tonë sepse të tjerët na shihkan si të shtrembër.”

Ndaj, kur dëgjojmë sot thirrjet për turmë në Tiranë, le t’i mbajmë dy mendime njëherësh.

I pari: është e drejtë të kërkosh drejtësi për çdo njeri, edhe për luftëtarët tanë; askush s’duhet bërë shënjestër e fjalës së lirë, e as stigmë pa gjykim të rregullt.
I dyti: është e gabuar të kthejmë sheshin në sallë, e sallën në shesh. Drejtësia nuk mblidhet me daulle, ajo bëhet me provë. Kujtesa nuk mbrohet duke përmbysur rendin; ajo ruhet duke i dhënë të vërtetës mjetet e saj të plota.

Edi Rama ka të drejtë të thotë se nuk është organizator i protestës. Por ai nuk ka të drejtë ta bëjë Shqipërinë megafon të një fushate që, duke ngritur nderin, rrëzon rendin.
Ai nuk ka të drejtë të vijë midis Kosovës e Evropës si rregulltari i një “pragmatizmi” që e argëton Beogradin dhe e lodh Prishtinën.
Ai nuk ka të drejtë t’i përdorë plagët e popullit të vet si grima për të lyer fytyrën e vet politike.

E ardhmja e kësaj hapësire shqiptare nuk varet nga buja e fletëve të rrjeteve, por nga kthjelltësia e kokës. Duam një Kosovë që e rrëfen me dinjitet luftën e saj dhe e pranon me burrëri gjykimin, duam një Shqipëri që e mbron Kosovën si mburojë, jo si skenë në të cilën hedh gurë mbi të sa herë ia kërkon Beogradi. Duam që miqtë tanë në botë ta dëgjojnë një zë, se ne s’e ndërrojmë të vërtetën me tinguj, as ligjin me brohoritje. Liria ka emër, po ashtu edhe drejtësia. Nëse i mbajmë bashkë, do të jemi të denjë për të dyja. Nëse i ndajmë, fitojmë vetëm zhurmë, dhe ia lëmë të tjerëve ta shkruajnë historinë në vendin tonë.

Dhe tani, gozhda e fundit: Edi Rama. Njeriu që erdhi me helikopter në Prishtinë për ta shtyrë Gjykatën dhe sot e mallkon, që ngjizi “Ballkanin e Hapur” për ta larë Serbinë me gjuhë të “pa-statusit” e për ta lënë Kosovën jashtë portës, që i dërgoi në Paris e Berlin skica të Asociacionit pa e pyetur Prishtinën, që kur u vra polici në Bajë kërkoi “konferencë paqeje” sikur agresioni të ishte mjegull, jo plumb, që ngriti në piedestal “bashkëpunime” sportive me Beogradin, ndërsa në Tiranë ndalohej kënga e Jasharit dhe u përmbarua flamuri i UÇK-së, që e mbulon servilizmin me poezi dhe e kthen historinë në grima për t’i lëmuar imazhin vetes.

Kjo nuk është diplomaci zt Rama, është dorëzim me buzëqeshje. Është shërbim i bindur ndaj një axhende që kërkon ta zbrazë Kosovën nga sovraniteti me fjalë të ëmbla e nisma “praktike”. Mjaft me kësollën e mashtrimit, Rama s’është mburojë e Kosovës, është levë e Beogradit e veshur me fjalë të bukura. Dhe kur fjala të bjerë, siç bie gjithmonë në fund, do të mbetet vetëm llogaria e ftohtë, ai që luajti me kujtesën, preu shtetin, ai që preu shtetin, shiti të ardhmen.

Televizione të Tiranës, ju them mblidhni mëntë: nuk jeni skenë karnavalesh ku shëtiten ndërmjetës të Beogradit me grima “analistësh”, që këmbejnë monedhë të ftohtë për të rrëfyer Kosovën si përrallë të zbutur. Sa herë i ulni në studio ata që ulin qafën para shërbimeve dhe parasë, ju shlyeni një rresht nga kujtesa kombëtare dhe shtyni vendin drejt humnerës pa kthim. Kosova ka mjaft, më shumë se mjaft gra e burra të ditur, me peshë në vend e në botë, që dinë ta thonë të vërtetën lakuriq e të drejtë: me shenjë, me provë, me ndërgjegje. Kur zgjidhni kukulla të lakmitjes në vend të dëshmitarëve të së vërtetës, bëheni shokfajtorë në luftën mendore të paguar nga Beogradi kundër gjakut tonë, kundër rrëfimit të plagëve tona, kundër nënave që ende presin eshtrat e bijve. Mjaft me salltanetet e “balancës” që barazon viktimën me xhelatin, hapni dyert për mendjen e kthjellët të Prishtinës, për juristë, hetues, gazetarë e studiues që s’e shesin nderin për minutazh. Përndryshe, mos u quani media, quhuni megafonë të turpit, sepse kur ekranet bëhen pasqyra të rreme të Beogradit, kombi sheh veten të përmbysur.

Javën e kaluar mora pjesë në podcastin Pasvon, të moderuar nga zoti Alfred Lela, një koleg me të cilin më lidh një raport profesional dhe njerëzor i respektuar. Biseda jonë preku çështje me peshë të veçantë publike, që lidhen me Kosovën, median dhe marrëdhëniet ndërkombëtare.

Megjithatë, disa prej vërejtjeve të bëra gjatë intervistës kërkojnë sqarim dhe adresim të kujdesshëm. E bëj këtë jo për debat personal, por për t’i qëndruar besnik parimit të saktësisë dhe përgjegjësisë publike që e udhëheqin profesionin tonë. Prandaj, më poshtë gjeni një analizë kritike, ku argumentet e mia shpalosen me qëllimin për të ndriçuar çështjet e diskutuara dhe për të shmangur keqkuptimet që mund të lindin nga interpretimet e pasakta.

Zotit Lela i shpreh mirënjohjen për ftesën dhe për mundësinë e një dialogu të hapur. Diskutimi i ndershëm, i mbështetur në fakte dhe në respektin për publikun, mbetet themel i çdo debati që synon t’i shërbejë të vërtetës dhe jo zhurmës.

Kur Moderatorët Gabojnë: Pse Faktet Duhet të Vlejnë Para Opinioneve?

E vërteta nuk ka nevojë për thonjëza. Ajo kërkon disiplinë, verifikim dhe një fjalor që nuk e deformon realitetin. Kjo është arsyeja pse e quaj problem serioz etik përdorimin e fjalës “regjim” për qeverinë Kurti. Në diskursin publik, “regjim” nuk është thjesht sinonim i “qeverisë”; është një akuzë për autoritarizëm, shtypje të opozitës, zgjedhje jo të lira, kontroll sistematik të mediave, kriminalizim të fjalës së lirë, kapje të institucioneve dhe dhunë të rregullt shtetërore. Përkufizimet standarde në shkencat politike dhe fjalorë autoritativë e vendosin “regjimin” pikërisht në këtë terren1, strukturë qeverisëse me rregulla që shpesh në përdorim publik nënkuptojnë autoritarizëm, jo thjesht administrim të përkohshëm të pushtetit. Kosova ka probleme, por nuk ka shenja të një regjimi që mbyll kutitë e votimit apo gojët e kundërshtarëve. Zgjedhjet janë konkurruese e të administruara në mënyrë përgjithësisht të besueshme, pluralizmi i mediave është real, madje shpesh i tejzëshëm dhe kritika ndaj pushtetit është e përditshme. Klasifikimet ndërkombëtare e vendosin Kosovën si “partly free”, me zgjedhje “kredibile dhe relativisht të mirëadministruara”2; kjo është një diagnozë e përzier, por jo damka e një regjimi autoritar. Dorëzimi i realitetit te një fjalë që i ngatërron këto dy botë nuk është gazetari, është hiperbolë retorike që e varfëron debatin.

Po aq problematike është etiketimi i një gazetari si “pro-Kurti” vetëm pse refuzon të përqafojë narrativa të pabazuara faktikisht. Objektiviteti nuk është as pajtim i verbër me pushtetin, as relativizim i së vërtetës, është një metodë pune kërkim, verifikim, kontekst, transparencë dhe përgjegjësi. Kodet etike standarde3 “Kërko të vërtetën dhe raportoje”, “Vepro në mënyrë të pavarur”, “Jep llogari,” kërkojnë ta ndash faktin nga narrativat e fabrikuara, edhe kur kjo do të thotë se po i del zot një vendimmarrjeje të qeverisë kundër një fushate të dukshme dezinformimi4. Të më quash “pro-Kurti” pse mbroj standardin e verifikimit është si të fajësosh termometrin pse tregon temperaturën. “Neutraliteti” nuk do të thotë t’i japësh të njëjtën peshë gënjeshtrës dhe faktit, do të thotë të mos hysh si palë, ndërsa e mat realitetin me instrumente profesionale5. Kjo është arsyeja pse kam thënë dhe them, nuk jam pro-qeverisë, jam pro-faktit. Kjo nuk më nxjerr asnjëherë në rolin e avokatit të një lideri, më lë vetëm përgjegjës për saktësinë time.

Pikërisht për shkak të këtij standardi, kam kundërshtuar narrativën se jemi përballë një konflikti esencial mes Prishtinës dhe aleatëve perëndimorë. Ka mosdakordësi taktike, shpesh rreth mënyrës si de-eskalohet veriu dhe si trajtohet Serbia, por jo armiqësi strategjike. Serbia, jo Kosova, ka qenë agresore, këtë e dëshmojnë jo vetëm vitet ’90 por dhe sulmi paramilitar i shtatorit 2023 në Banjë6, me armë të rënda, logjistikë të organizuar dhe prani të një politikani të njohur serb7, që e pranoi publikisht përfshirjen. Faktohen armët e kapura, të vrarët dhe lëvizjet e vazhdueshme të rrjeteve kriminale në veri. Prania e KFOR-it nuk e anulon rrezikun; ajo ekziston pikërisht sepse rreziku ekziston. Ta quash këtë të “tejzmadhuar” është të ngatërroni patrullimin me parandalimin absolut.

Në këtë kontekst, qëndrimet e Tiranës zyrtare ndaj Prishtinës kanë qenë shpesh të zhvendosura nga kujtesa e agresionit serb drejt një pragmatizmi që e lexon Kosovën si palë që “duhet të bëjë detyrat e shtëpisë” për BE-në, pavarësisht se çfarë bën Beogradi. Kjo mendësi që ka zënë rrënjë te disa në Tiranë e zhvendos me qëllim fajin nga agresori i vërtetë Serbia8, dhe ushtron presion të njëanshëm, madje të padrejtë, mbi Kosovën. Thuajse Kosova qenka ajo që vrau mbi 150 mijë njerëz në një dekadë, ndërsa në të vërtetë ajo po dënohet pse guxon të mos përkulet para kërkesave të pa pranueshme. Kjo mund të jetë një politikë e argumentueshme, por nuk është neutralitet ndaj fakteve të sigurisë dhe të së kaluarës së afërt. E theksova edhe në intervistë dhe qëndroj fort pas saj: as miqësia, as partneriteti nuk të detyrojnë të pranosh lëshime që cënojnë sovranitetin dhe sigurinë.

Pastaj është çështja e ambasadorit amerikan. Gjatë bashkëbisedës sonë u pretendua se “ka ambasador amerikan në Kosovë9”, sikur të ishte një detaj procedural. Nuk është. Është fakt i verifikueshëm se posti i ambasadorit ka qenë bosh dhe misionin e ka udhëhequr Chargé d’affaires10 Anu Prattipati, pasi Ambasadori Jeffrey Hovenier përfundoi mandatin. Edhe shoqata profesionale e diplomatëve e liston postin si të lirë11. Në një rajon ku nuancat diplomatike kuptohen si sinjale politike, këto gjëra duhen thënë saktë. Përndryshe, publikut i krijohet përshtypja e një normaliteti që nuk ekziston. Para se të thoni “ka ambasador”, verifikoni faqen zyrtare të Ambasadës dhe regjistrat profesionalë. Kjo është puna jonë.

Kur erdhi puna te “regjimi”, insistova që termat të mos i shpikim sipas nevojës së debatit. Nëse do ta quanim “regjim”, duhen prova të kufizimit sistematik të opozitës, mbylljes së mediave, penalizimit të kritikës dhe manipulimit të zgjedhjeve, shenja që nuk i kemi, pavarësisht tensioneve e gabimeve që çdo demokraci e brishtë i ka12. Standardi krahasimor është i thjeshtë, a i afrohet Kosova tipareve autoritare që i njohim nga literatura dhe nga vlerësimet ndërkombëtare? Përgjigjja është jo. Gabimi etik është se kur e shtrëngon një fjalë të rëndë mbi realitetin, nuk po informon, po pozicionohesh retorikisht. Dhe po ushqen pikërisht atë që thashë, propagandën që përdor etiketat për të relativizuar sovranitetin.

Ka dhe një tjetër mospërputhje që s’mund të kalohet, pretendimi se “s’ka rrezik nga Serbia sa kohë ka NATO në terren.” Shikoni dosjen e Banjës ose përplasjet e majit 2023 ku u plagosën dhjetëra ushtarë të KFOR-it13. Rreziku është real dhe dinamik, shpesh zgjidhet në minuta, para se reagimi ndërkombëtar të shndërrohet në parandalim. Ky nuk është alarmizëm, është lexim i bazuar në ngjarje. Qytetarit i detyrohemi t’ia themi ashtu si është14.

Lidhur me figurat publike të medias shqiptare që përmendëm, duhet bërë një dallim thelbësor, akuzat totalizuese janë të lehta, ndërsa provat e forta kërkojnë punë të vërtetë. Është e drejtë të vërehet se disa deklarata mediatike, si në Prishtinë ashtu edhe në Tiranë, herë pas here kanë riprodhuar narrativa të pavërtetuara ose të pa verifikuara15, madje edhe kur më pas është kërkuar ndjesë. Po ashtu, është legjitime të konstatohet kur një komentator përcjell pa burime të qarta pretendime që përputhen me qasje të favorshme për Beogradin.

Megjithatë, të etiketosh dikë si “lojalist i agjendës serbe” kërkon një standard provash shumë më të lartë se sa një varg deklaratash të diskutueshme. Ne duhet të qëndrojmë te faktet, jo te anatema. Për shembull, janë dokumentuar raste kur lajme të rreme, si dhe analiza të organizatave të pavarura që tregojnë se citime të pa verifikuara nga media shqip kanë qarkulluar në media serbe, duke ushqyer një ekosistem të gjerë dezinformimi. Këto janë shkelje të praktikës profesionale, por jo ende prova të qëllimit armiqësor, nëse nuk mbështeten me gjetje të verifikueshme.

Në këtë kuadër, redaksia jonë hulumtuese në Londër ka kryer verifikime të plota dhe të verifikuara që janë publikuar, ku ekspozohet mënyra se si figura si Berat Buzhala, Milaim Zeka dhe të tjerë operojnë brenda një rrjeti të ndërlidhur dezinformimi, me synim të minojnë pozicionin e Kosovës, të zbusin përgjegjësinë e Serbisë në rolin e saj destabilizues dhe të përhapin propagandë që krijon përçarje e konfuzion në publik. Këto nuk janë thjesht hamendësime, por gjetje të dokumentuara që nuk mund dhe nuk duhet të injorohen. Ato përbëjnë një udhëzues të qartë drejt kuptimit të asaj që po ndodh realisht në hapësirën mediatike shqiptare.

E gjitha kjo kthehet te një parim i thjeshtë, përpara se të kërkosh nga i ftuari “të jetë i matur”, intervistuesi duhet të jetë i saktë. Të dish nëse ka apo jo ambasador amerikan në Prishtinë; të dish çfarë ka ndodhur në Banjë, të dallosh midis mosmarrëveshjesh taktike me aleatët dhe konfliktit strategjik, të kuptosh se fjala “regjim” peshon më shumë se një figurë retorike. Kërkimi paraprak nuk është luks, është detyrë. Kur një temë është investiguar mirë dhe e raportuar në mënyrë të pavarur, roli i moderatorit nuk është të improvizojë terma që ndezin tym, por të vë testin e fakteve mbi çdo pohim, të miat, të qeverisë, të opozitës. Vetëm kështu publiku del më i informuar se sa hyri.

Në fund, qëndrimi im është ky, unë mbroj standardin, jo flamurin. Kur faktet përkojnë me një vendimmarrje të caktuar, i mbroj, kur nuk përkojnë, i kundërshtoj. Nuk jam “pro-Kurti”, jam pro saktësisë. Nuk jam “pro-qeverisë”, jam pro llogaridhënies. Nuk jam “pro-opozitës”, jam pro kontekstit. Dhe po, jam fort pro asaj që duhet të jemi të gjithë: t’i kundërvihemi çdo gjuhe që relativizon agresionin, që normalizon dezinformimin, apo që e quan “regjim” një administratë të dalë nga kutia e votimit pa sjellë asnjë provë për atributet e një regjimi. Kjo është vijë profesionale, etike dhe publike. Të tjerat janë zhurmë.

Në pamje të parë, dukej si një moment i zakonshëm protokollar. Por fotografia e ngrohtë me Grenellin, e publikuar pikërisht në përvjetorin e dytë të sulmit të Banjsës në Kosovën veriore, mbante një domethënie tjetër: Ishte një zgjedhje e qëllimshme për të dalë në krah të një figure që ka ndërtuar karrierën e tij politike duke u afruar me Beogradin, duke sulmuar Prishtinën dhe duke u lidhur me nacionalistët e rajonit. Kjo pamje nuk ishte rastësi; ishte një sinjal i qartë.

Po të ishte një gabim i vetëm, kjo histori do të shuhej shpejt. Por nuk është. Në vijimësi, politika e jashtme e Shqipërisë nën Edi Ramën ka kaluar nga një paqartësi strategjike në një përafrim të dukshëm me Beogradin, një përafrim që sot nuk mund të ndahet nga interesat e Kremlinit në Ballkanin Perëndimor. Pasojat nuk janë abstrakte: ato matin peshën në emrin e policit kosovar të vrarë, Afrim Bunjaku, dhe në lirinë që e gëzon sot Milan Radoiçiqi, organizatori i sulmit në Banjë, i cili shëtit i paprekur në Serbi.

Kjo nuk është sjellja e një shteti që vepron si aleati natyror i Kosovës. Është një sjellje që, hap pas hapi, ka zgjedhur t’i shërbejë interesave të Serbisë. Dhe kjo është ta themi qartë mënyra si një vend i NATO-s përfundon duke ndihmuar strategjinë e Kremlinit pa ngritur asnjë flamur rus.

Çfarë ndodhi në Banjë dhe pse kjo datë ka rëndësi?

Më 24 shtator 20232, dhjetëra parushtarakë serbë ngritën pritë ndaj policisë së Kosovës pranë Banjës, vranë rreshterin Bunjaku dhe u barrikaduan në një manastir. Plani ishte i qartë: koordinim, logjistikë përtej kufirit, mbrojtje politike. Dy vite më pas, Kosova ka ngritur akuza ndaj 45 personave3. Serbia s’ka ekstraduar askënd. Radoiçiqi, që pranoi publikisht rolin e tij, u mbajt një ditë në paraburgim e më pas doli i lirë. BE-ja dhe Britania flasin për “llogari të papërmbushura”; Beogradi fiton kohë. Ky ishte sfondi i përqafimit të Spiropalit me Grenellin: jo një ditë e zakonshme, por një përvjetor i një drejtësie të mohuar.

Problemi Grenell sipas fakteve, jo thashethemeve

Richard Grenell nuk është figurë neutrale në marrëdhëniet Kosovë–Serbi4. Në shkurt 2025, gazeta gjermane FAZ5 raportoi se ai kishte nxitur kosovarët të votonin kundër Albin Kurtit, një ndërhyrje e hapur në procesin zgjedhor të një shteti tjetër. Në vitin 2020, eurodeputetët e kishin përmendur në raportet mbi dezinformimin në Ballkan: avokim, presion dhe spektakël të konsensusit të rremë.

Hulumtimet e ProPublica6-s dhe Washington Post7-it zbuluan pagesa të padeklaruara me shifra gjashtëshifrore nga oligarkë të huaj dhe lidhje me një fondacion të financuar gati tërësisht nga qeveria e Viktor Orbánit. Në vitin 2023, Beogradi e dekoroi Grenellin8 me urdhrin më të lartë shtetëror. Ky është njeriu të cilit ministrja e jashtme e Shqipërisë i dhuroi platformë dhe buzëqeshje publike.

Kronologjia e një kthese të gjatë të Tiranës

• 2018–2019: Mini-Shengen / Open Balkan: Rama e promovon së bashku me Vuçiqin, duke anashkaluar Kosovën. Ekonomia mbi sovranitetin; Prishtina mësoi se vetoja e saj mund të injorohej.

• 2023: Sulmet në Banjë: Pas një sulmi paraushtarak, Tirana flet për “qetësi” dhe “dialog”, jo për agresion dhe ekstradime.

• 2023: Drafti për Asociacionin: Rama prezanton propozimin e tij për komunat me shumicë serbe, duke e shtyrë Kosovën në një terren të minuar kushtetues nga shteti amë.

• 2023: Emërimi i Vlorë Hysenit: E shkarkuar më parë nga shërbimi i inteligjencës së Kosovës si e dyshuar për tregëtimin e sekreteve shtetërore me elemente armiqësorë, Tirana e kishte emëruar drejtuese e SHISH-it në Tiranë9. Në çdo kryeqytet të BE-së do të shpërthente skandal; në Shqipëri kaloi pa zhurmë.

• 2024–2025: Përkëdhelja e vazhdueshme ndaj Beogradit: Serbia shtyn proceset, armatoset, blen kohë; Tirana shfaqet si “ndërmjetës” rajonal por pa cënuar kurrë vijën e Vuçiqit.

• Shtator 2025: Përqafimi i Grenellit: Një javë në detyrë, Spiropali vendos të shfaqet me të dekoruarin e Serbisë. Dhe në sfond, i pranishëm por i pathënë, Marko Gjuriç, ministër i jashtëm i Serbisë dhe përhapës i narrativave të rreme për “spastrime etnike” në Kosovë. Heshtja e përbashkët nuk duket aksidentale.

Kur grumbullimi bëhet vijë politike

Një takim nuk përcakton politikën e jashtme; por një dekadë veprimesh po.

Shqipëria ka krijuar një model:

• Zëvendësimi i sovranitetit me stabilitet.

• Anulimi i takimeve të përbashkëta qeveritare.

• Procesi mbi llogaridhënien pa kushte për Serbinë.

• Normalizimi i presionit mbi institucionet e Kosovës në favor të Serbisë.

• Bastet reputacionale mbi aktorë të diskredituar si Grenell.

Ky model, me ose pa flamur rus, e ndihmon Kremlinin: paralizon, destabilizon dhe e dobëson ndikimin perëndimor.

Treshja Grenell–Beograd–Tiranë

• Beogradi: shmang ndëshkimin për Banjën, shton presionin mbi Kosovën, mbledh armë dhe gaz nga Lindja.

• Grenelli: disiplinon retorikisht Prishtinën, predikon kundër Kurtit, kultivon Vuçiqin.

• Tirana: legjitimon mesazherin, merr koston reputacionale dhe i shet Perëndimit këtë si “angazhim diplomatik.”

Një ndarje rolesh që i shërben vetëm Kremlinit.

Pse ky kurs është i gabuar?

Shqipëria ka tri detyrime të veçanta:

1. Ndaj Kosovës: Tirana nuk është thjesht fqiu ynë, është shteti amë në gjuhë, në gjak e histori. Neutraliteti i Tiranës pas Banjës nuk ishte pjekuri, por devijim moral.

2. Si anëtare e NATOs: E di ç’do të thotë presion hibrid dhe paprekshmëri e paraushtarakëve? Detyra e Tiranës nuk është t’i zbusë këto me fotografi, por ta përforcojë kushtëzimin ndaj Serbisë.

3. Si aspirante e BE-së: Emërimi i një ish-zyrtareje të shkarkuar nga shërbimi i inteligjencës së një shteti fqinj nuk është standard evropian, por precedent i rrezikshëm.

Dhe së fundmi: Platformimi i Grenellit nuk është gjest i padëmshëm. Është zgjedhje që dërgon sinjale të qarta dhe të gabuara.

Çfarë duhet të bëjë politika shqiptare tani?

• Një vijë e kuqe për Banjën: Asnjë teatër politik me njerëzit e Beogradit pa filluar ekstradimet dhe ndjekjet penale të autorëve të sulmit.

• Rindërtim besimi me Kosovën: Dialog transparent për sigurinë, inteligjencën dhe mbrojtjen nga dezinformimi.

• Fund koreografisë së përkëdheljes: Integrimi rajonal duhet të kushtëzohet me hapa të matshëm nga Serbia: shkëputje nga Gazpromi, bashkëpunim me drejtësinë kosovare, ndalim të luftës mediatike kundër Prishtinës.

Opozita dhe shoqëria civile shqiptare duhet ta quajnë këtë me emër: kapje politike. “Realizëm” është fjalor i kapur. Balanca që anon, dialogu që shtyn, procesi që e paralizon Kosovën të gjitha janë fjalë për një gjendje të vetme: dorëzim përballë Beogradit të bashkërenduar me Moskën.

Fotografia në Nju Jork ishte e vogël. Por çfarë zbulon ajo, është e madhe: një vijë të tërhequr me ngulm drejt një përafrimi të rrezikshëm me Beogradin moskovit.

Shqipëria ka ende mundësi ta shkruajë një histori tjetër: një që e trajton sigurinë e Kosovës si të vetën, që kërkon llogari nga Beogradi dhe që nuk e ngatërron optikën e bukur me shtetbërjen e përgjegjshme. Deri atëherë, Kremlini fiton me metodën më të vjetër ballkanike, dhe pa ardhur fare, merr atë që i duhet.

Më 24 shtator 2025, në zemër të Londrës Lindore, organizohet debati i parë i “The Situation Room”, i titulluar “Ballkani në Prag: Kosova, Serbia dhe Perëndimi”.

Ky forum unik do të trajtojë pyetjen kyçe që ende përndjek rajonin:

“A është sulmi i armatosur në Banjë, më 24 shtator 2023, prova direkte se mbështetja e Evropës për Serbinë minon demokracinë dhe sigurinë në rajon?”

Nga Banja tek Londra: Dy vite reflektimesh

Sulmi i Banjës, i drejtuar nga strukturat paraushtarake serbe në veri të Kosovës, mbetet një plagë e hapur dhe një pikë kthese në marrëdhëniet Kosovë–Serbi. Dy vite pas atij incidenti, Perëndimi akuzohet se ka lejuar Beogradin të shmangë përgjegjësinë, duke forcuar lidhjet e tij me Moskën, Pekinin dhe Teheranin.

Debati në Londër vjen në një kohë kur, sipas analistëve, rajoni po zhytet edhe më thellë në destabilitet, ndërsa politika e tolerancës së Brukselit ndaj Serbisë shihet si një rrezik i drejtpërdrejtë për të ardhmen e sigurisë në Evropë.

Një format ndryshe: Publiku në qendër

Ndryshe nga konferencat e zakonshme akademike, ky forum është i konceptuar si një »dhomë inteligjence« pa fjalime të gjata, me replika të shpejta dhe debat të ashpër. Publiku nuk do të jetë thjesht spektator: pjesëmarrësit do të votojnë përpara dhe pas debatit, për të treguar se sa është ndikuar perceptimi i tyre nga argumentet e palëve.

Kush janë zërat që do të flasin në këtë debat në Londër?

Në panel do të përballen ekspertë dhe diplomatë me përvojë të thellë në Ballkan:

• Dr. Aidan Hehir: ligjërues në Universitetin e Westminsterit dhe njohës i thellë i çështjeve të Kosovës.

• Ian Cameron Cliff, OBE: ish-ambasador britanik në Bosnjë, Sudan, Kosovë dhe Kroaci.

• Ilir Kapiti: Ambasador i Republikës së Kosovës në Mbretërinë e Bashkuar.

• Vudi Xhymshiti: gazetar, analist dhe kryeredaktor i The Gunpowder Chronicles/Kronikave të Barutit.

Debatin do ta moderojë Michael Sheppard, redaktor i departamentit të hulumtimeve në The Gunpowder Chronicles.

Çfarë do të fitojë publiku?

• Një kornizë krizash për të kuptuar rrënjët e tensioneve.

• Ballafaqim të drejtpërdrejtë të argumenteve me prova e kundërshti.

• Mundësinë për të ndikuar në përfundimin përmes votës.

• Rrjetëzim me akademikë, gazetarë dhe politikëbërës në Londër.

Detajet praktike

📍 Vendndodhja: The Marquis of Cornwallis, 304 Bethnal Green Road, London E2 0AG
📅 Koha: E mërkurë, 24 shtator 2025, ora 18:00–20:00 (hyrja nga 17:45)
🎟 Çmimi i biletës: £15 (përfshin një pije): vetëm 60 vende të disponueshme.

Ky debat në Londër është më shumë sesa një ngjarje intelektuale; është një test për politikën evropiane ndaj Serbisë dhe një hapësirë ku Kosova do të vendoset në qendër të diskutimeve të sigurisë ndërkombëtare.

Kushdo që ndodhet në Londër dhe është i interesuar për të ardhmen e Ballkanit, duhet të rezervojë vendin sa më shpejt.

Rezervo Biletën Tënde

Mbështetja juaj për ne, është akt rezistence i luftës psikologjike kundër Republikës së Kosovës | ☑ Abonohu | ☑ Dhuro |