Ky është viti i katërt që kthehem në një vend që Perëndimi kishte premtuar se nuk do ta braktiste kurrë. Por ajo që shoh nuk është trimëri me fjalë të bukura, as plane të mençura nëpër zyra. Ajo që shoh është një popull i lodhur, i rraskapitur, i lënë i vetëm përballë një armiku të madh. Dhe ndërsa ata luftojnë për të mbijetuar, vendet e lira të botës nuk bëjnë asgjë, ata thjesht flasin për organizim dhe ndihmë, por nuk veprojnë.

Lviv, qyteti ukrainas më afër Bashkimit Evropian, duhej të ishte një strehë. Një premtim. Në 2022, ishte boshatisur dhe mbyllur, me kartonë në vend të dritareve, njerëzimi fshihej pas dyerve të mbyllura. Megjithatë, kishte shpirt. Një puls. Njerëzit donin të ofronin strehim para se të kërkoje. Ata donin të jepnin para se të merrnin.

Deri në 2023, ai shpirt ishte pjekur në diçka rrezikshëm shpresëdhënëse. Njerëzit kishin dëgjuar premtimet e Perëndimit. Besonin në fjalë, në ligje, në aleanca. E qeshura ishte kthyer përsëri në kafene. Një besim se ndihma po vinte, se Evropa dhe Amerika nuk ishin thjesht spektatorë por shokë në luftën e tyre për liri.

Pastaj erdhi viti 2024. Ftohtësia e indiferencës hyri në trupat dhe shpirtrat e tyre, njësoj siç dimri hyn në kockat e një njeriu që fle në rrugë. Njerëzit nuk shihnin më njëri-tjetrin me sy shprese, por me sy të lodhur, të dorëzuar. Ajo lloj prishjeje e ngadaltë që ndodh në shpirt, kur humbet besimin dhe mbështetjen, është diçka që asnjë ushtri nuk mund ta ndalojë. Dhe tani, në vitin 2025, ec përsëri mes tyre, dhe ajo që shoh nuk është thjesht trishtim, është vetë dëshpërimi që ka marrë fytyrë njeriu.

Fytyrat që dikur njihja janë të zbehta. Drita e tyre është zbehur, sytë bosh nga pikëllimi dhe lodhja. Këta nuk janë thjesht ukrainas. Ata janë inxhinierë softuerësh, arkitektë, artistë, nëpunës civilë, baballarë, vajza dhe djemë. Dhe ata po gllabërohen. Jo vetëm nga artileria ruse, por edhe nga indiferenca perëndimore.

Takova një inxhinier ndërtimi, një mik prej vitesh, që fiton më pak se 1000 dollarë në muaj. E njëjta punë në Berlin ose Bruksel do t'i sillte gati 4000 euro. Megjithatë, ai rindërton atë që bombat ruse shkatërrojnë. Një tjetër i njohur, një inxhinier elektrik, fiton vetëm 800 dollarë ndërsa paguan qira për një apartament për të zëvendësuar shtëpinë që e humbi. Prindërit e tij janë të sëmurë. Shteti nuk ka më asgjë për t'i dhënë.

Korporatat, ato makineri të pastra që flasin për "vlera perëndimore", u paguajnë ukrainasve vetëm një pjesë të vogël të asaj që do t'u jepnin punëtorëve në Milano apo Mançester. Kjo nuk është ndihmë. Ky është shfrytëzim ekonomik. Një lloj kolonializmi i ri, që fshihet pas fjalëve të bukura për ndihmë dhe solidaritet. Ukraina, dikur krenare dhe e guximshme, po kthehet në një treg të lirë për përfitime të huaja.

Por tradhtia më e rëndë nuk është ajo që matet me para, është ajo që kafshon ndërgjegjen. Është tradhtia morale. Tradhtia që vjen jo me pushkë, por me premtime të prera dhe të braktisura, si letra që digjen në oxhakun e ambasadave. Udhëheqësit e Perëndimit, këta mjeshtër të fjalëve të zbrazëta, kanë dalë nga skena e historisë si maska të rreme të një tragjedie që po luhet me gjak të huaj.

Joe Biden, një gjysh i lodhur i politikës, që më shumë flet me frymëmarrjen sesa me vendimin, premtoi mbështetje e dërgoi ndjesë. Donald Trump, një kukull prej plastike në dorën e Putinit, një hije me grim e vetulla të lyer, tani ulur në fron si një i dënuar që sheh botën përmes grilave të makutërisë.

Sir Keir Starmer, “zotëri” vetëm me emër, heshtja e tij është më therëse se një sirenë lufte. Ai nuk flet, sepse i mungon shpirti; ai nuk lëviz, sepse e ka ngrirë frika e humbjes në sondazhe. Presidenti Macron, një aktor tjetër i zellshëm i ndjeshmërisë, por në fund të çdo fjalimi, ai nuk shpëton jetë, por duartrokitje. Dhe Ursula von der Leyen, një fantazmë teknokrate, që endet korridoreve të Brukselit me fjalor statistikash, pa ndjesi, pa vizion, pa zemër.

Të gjithë këta, të veshur me kostume të qepura me dorë në Savile Row, të ngjeshur në autokolona miliona-eurosh, flasin për demokraci ndërsa Ukraina derdh gjak për çdo fjalë të tyre. Ata nuk janë më politikanë, janë aktorë të një farse të ndyrë diplomatike, ku bota digjet ndërsa ata puthin podiume.

Ata nuk e kanë zhgënjyer vetëm një popull. Jo. Ata ndërtuan një mashtrim, tullë pas tulle, me fjalë të bukura dhe premtime boshe. Nuk ishte një gabim. As ndonjë harresë diplomatike. Ishte një iluzion që e krijuan vetë, e ushqyen me qëllim, e rritën si një fëmijë të rremë dhe më pas e lanë të vdiste në duart e vetë atyre që kishin besuar më shumë: popullit ukrainas.

Nuk dhanë premtime si kalimtarë që flasin me rastësinë e erës. Jo. Ata ftuan një komb të tërë të dilte përballë një armiku, e rrethuan me fjalë të bukura si flamuj festivë, i mbuluan me fjalë për "dinjitet", "demokraci", "vlera evropiane". Dhe kur ushtuan bombat, kur dheu u ça nën këmbët e njerëzve, ata u zhdukën, si një komandant frikacak që urdhëron sulm dhe largohet në heshtje, duke lënë ushtarët të vdesin pa mbështetje, pa armatim, pa shpresë.

Jo një herë. Jo nga hutimi. Por me vetëdijen e ftohtë të atij që zgjedh të mos mbajë përgjegjësi. Dhe ky është krimi i tyre më i madh: jo që nuk erdhën, por që bënë sikur po vinin.

Në 2014, ukrainasit rrëzuan Viktor Janukoviçin, duke besuar se Perëndimi do të qëndronte me ta. Në vend të kësaj, Krimea ra. Në 2022, një pushtim në shkallë të plotë tronditi botën dhe ende Perëndimi hezitoi. Armët u furnizuan me pika si morfinë për një njeri që po vdes. Mjaft për të lehtësuar dhimbjen. Por kurrë e mjafteshme për të shëruar sëmundjen.

Çfarë ka bërë Perëndimi?

Ka shpallur konferenca për shtyp, jo fitore. Ka lëshuar deklarata, jo mbrojtje ajrore. Ka dërguar dollarë, por jo mbështetje vendimtare. Ka performuar teatër ndërsa Ukraina rrjedh gjak në prapaskenë. Kjo nuk është politikë. Është frikacakëri e veshur me protokoll.

Kryeqytetet e Perëndimit janë plot me politikanë me sy të thatë dhe zemra të ngurta, që flasin për vendosmëri por shmangin çdo rrezik si murtajën. Ata flasin për unitet, por i dridhen kostos së veprimit si frikacakë përballë të vërtetës. Dhe kështu e kanë kthyer Ukrainën në një luftë të ngrirë, një betejë që as nuk mund të fitohet, as nuk do të lejohet të humbasë. Një luftë që mbahet gjallë me doza të vogla ndihme, vetëm sa për të mos vdekur, por as për të jetuar. Një luftë që nuk lejohet të mbarojë, sepse fundi i saj do të kërkonte atë që ata nuk e kanë, guximin.

Dhe populli ukrainas?

Ata janë të burgosur nga patriotizmi i tyre. Burrat nuk mund të largohen. Ushtarët janë të harxhuar. Edhe gjeneralët po qajnë, fjalë për fjalë po qajnë, sepse u mungon ajo që aleatët e tyre premtuan. Municion. Mbrojtje. Dinjitet.

Është e rëndë ta thuash, por nuk mund të heshtet. Nëse kjo tradhti vazhdon, ukrainasit, të lodhur, të thyer, të zhgënjyer, mund të kthejnë sytë nga Lindja. Jo nga besimi ideologjik, por nga vetmia. Jo se duan Rusinë, por sepse Evropa i ka braktisur. Dhe nëse ndodh kjo, fatkeqësia nuk do të jetë e tyre. Do të jetë e jona. E Perëndimit. E gjithë asaj bote që flet për liri, por nuk është gati të paguajë çmimin e saj.

Sepse ne në Perëndim duam të besojmë se jemi në anën e drejtë, në anën e lirisë. Por liria pa sakrificë është veçse një fjalë bosh, një slogan i mirë për afishe dhe fjalime, por jo për baltën e luftës. Si gazetar, unë nuk flas nga zyrat, por nga rrugët. Ec me njerëzit. Shoh varret e tyre, i mbaj për dore të gjallët që mezi qëndrojnë në këmbë. Unë dëshmoj atë që korridoret me mermer të Brukselit, Parisit, Londrës dhe Uashingtonit e shikojnë drejt në sy dhe zgjedhin ta injorojnë.

Herën tjetër që një udhëheqës perëndimor pretendon se po "bëjmë gjithçka që mundemi", pyesni: a jemi vërtetë duke bërë gjithçka? Apo thjesht po bëjmë mjaftueshëm për t'u ndjerë të pastër ndërsa lëmë ukrainasit në masakër?

Jam i turpëruar. Jo nga ukrainasit. Ata kanë bërë gjithçka që një popull mund të bëjë për të mbrojtur veten, tokën dhe dinjitetin. Turpi është i imi, por jo për ta. Është për institucionet për të cilat raportoj. Për demokracitë që më është mësuar t’i besoj, t’i mbroj, t’i ndjek si modele. Por këto demokraci nuk përfaqësojnë më vlerat e mia. Ato nuk flasin më me gjuhën e ndërgjegjes sime.

Nëse Ukraina bie dhe nuk e kam fjalën vetëm për kufijtë, por për shpirtin e saj, atëherë Perëndimi do të jetë fajtor. Jo për pasivitet. Por për tradhti. Dhe kjo fjalë nuk është përdorur lehtë. Tradhti është ajo që ndodhte në legjendat e errëta, kur një mbret ia dorëzonte portat armikut jo se kishte frikë, por sepse kishte bërë një marrëveshje në errësirë. Tradhtia nuk bërtet. Ajo nuk vjen me trumbeta. Ajo ecën zbathur, hyn si heshtje dhe ikën si turp. Ashtu si Bruti që nuk e qëlloi Cezarin me fjalë, por me heshtje.

Dhe historia, ajo plakë e ngadaltë, e lodhur, por e pamëshirshme, nuk harron. Ajo do t’i shkruajë këto emra në faqet më të errëta, pranë atyre që panë Dachaun dhe nuk folën, që dëgjuan për Sarajevën dhe nuk lëvizën nga tryeza e darkës. Pranë atyre që e lanë Shqipërinë të fundoset në terr dhe e përshëndetën diktaturën si stabilitet. Sepse heshtja është gjuha e bashkëfajësisë. Dhe ne, në këtë heshtje, jemi bërë bashkëautorë të një krimi që do të na ndjekë brez pas brezi.

Në qytetin Lviv, që dikur shkelqente si një dritare e Ballkanit në zemër të Ukrainës, tani rrinë dritaret e mbyllura si sy të vdekur. Qyteti flet pak, rri më shumë. Dhe kur flet, flet me gjuhën e heshtur të nënës që nuk pret më të birin nga lufta. Flet me fishkëllimën e një treni bosh, që nuk pret më asnjë refugjat, asnjë kthim.

Ukrainasit nuk kanë më ëndrra, i kanë kthyer në baltë, i kanë gdhendur në rrënojat e apartamenteve, i kanë varrosur bashkë me fëmijët e tyre. Ata janë kthyer në tokën që mbrojnë, por toka nuk i mbron dot më. Udhëheqësit e botës së lirë flasin për "sovranitet", për "vlera demokratike", por asnjë prej tyre nuk ka ecur nëpër baltën e Butchas, nuk ka ndjerë erën e barutit në shtëpitë e rrënuara të Bakhmutit.

Po si do ta shpjegojmë këtë turp brezave që vijnë?

Do t’u themi se kishim konferenca shtypi? Se patëm “shqetësime të thella”? Se dërguam dronë por jo mburoja? Se premtoi Macron, por nuk erdhi? Se Von der Leyen mbajti një fjalim të bukur në Strasburg, por harruam të dërgojmë raketat? Do t’u themi se heshtëm jo nga urrejtja, por nga lodhja?

Historia nuk do të na besojë. Sepse heshtja në prag të mizorisë nuk është lodhje, është marrëveshje.

Dhe ndërsa unë largohem nga Lviv, si një udhëtar që i trembet kthimit, më mbetet vetëm një fjalë: Falna.

Jo ju, ukrainas të thyer. Por ju, bijtë e kësaj toke që nesër do kërkoni lirinë dhe do ta gjeni të heshtur. Ju, që do të doni ndihmë dhe do të merrni vetëm deklarata. Ju, që do të digjni pasionin për demokracinë dhe do të merrni në kthim një protokoll bosh.

Sepse nëse bie Ukraina, nuk bie vetëm një kufi. Bie ideja e Perëndimit. Dhe ajo që do të mbetet pas nuk është thjesht një shtet i rrënuar, por një pasqyrë ku do të shohim veten dhe do të na neverisë ajo që do të shohim.

Dhe tani, një fjalë për ne, shqiptarët.

Në botën ku fjalët peshojnë më shumë se veprat, është e lehtë të mashtrohesh. Të besosh në fjalime, në deklarata, në premtime që tingëllojnë mirë, por nuk mbajnë peshë kur vjen koha për veprim. Historia e Ukrainës nuk është larg nesh. Është pasqyra ku duhet të shohim veten.

Ne e kemi provuar çmimin e lirisë. Dhe jo një herë. E kemi fituar me mund, me dhimbje, me jetë të humbura. Kosova, para një çerek shekulli, nuk u çlirua nga fjalët, por nga sakrifica. Nga qëndresa. Nga njerëz që zgjodhën të mos dorëzohen edhe kur bota rrinte në dyshim. Ajo qëndresë nuk ishte spektakël. Ishte dhimbje reale, ishte vendim moral.

Prandaj sot, kur shohim çfarë po ndodh në Ukrainë, sesi një popull që i besoi fjalëve, që e mori seriozisht solidaritetin perëndimor, tani po paguan me gjak mungesën e veprimit, duhet të kujtojmë se fjalët janë të lehta, por veprat janë prova e vërtetë e besnikërisë.

Mos i besoni verbërisht atyre që flasin shumë dhe bëjnë pak. Mos u jepni vend në ndërgjegjen tuaj atyre që ndërrojnë maska sot si gazetarë, nesër si analistë, pasnesër si zëdhënës të ndonjë partie apo institucioni. Nuk janë ata zëri i së vërtetës. Janë zhurma që vjen për t’ju hutuar.

Mbani sytë te veprat. Te vendimet e vështira që merren në heshtje, te njerëzit që nuk u dorëzuan kur ishte më e lehtë të heshtnin. Mbroni ata që kanë treguar integritet, jo ata që e kanë ndërruar besnikërinë me çdo cikël politik. Qëndroni pranë atyre që flasin pak, por veprojnë drejt.

Sepse kjo republikë, ky vend, nuk është ndërtuar mbi retorikë, por mbi përgjegjësi. Liria që kemi sot nuk është një e drejtë që na u dhurua. Është një barrë që na u la. Dhe ne duhet ta mbajmë me dinjitet. Me sy hapur. Me kujtesë të gjallë.

Mos e shisni për premtime. Mos e lini në duart e kujtdo që ju flet bukur. Sepse liria, kur harrohet, nuk humbet menjëherë, por pak nga pak, në emër të rehatisë, në emër të kompromiseve të vogla, në emër të lodhjes.

Dhe kur ajo humbet, është shumë më e vështirë të rikthehet.

Qëndroni zgjuar. Qëndroni të ndershëm. Qëndroni të përkushtuar ndaj një ideje të thjeshtë: se asnjë komb nuk mbahet gjallë nga fjalët që i thonë të huajt për të, por nga veprat që vetë ai bën për veten e vet.

Ky nuk është nacionalizëm. Është ndërgjegje. Dhe ndërgjegjja është arma më e fuqishme e një populli të lirë.

I dashur lexues, nëse vlerësoni përpjekjet e mia për të mbrojtur të drejtën tuaj për informim dhe të ardhmen e vendit tonë, ju ftoj të më mbështesni me aq sa mundeni.

Mund të bëni një donacion ose të abonoheni me pagesë €5 në muaj. Çdo kontribut juaj është një gur-themeli për të vazhduar të raportoj ndershmërisht dhe të hedh dritë mbi çështjet që kanë rëndësi për të gjithë ne.

Gazetaria e pavarur ka nevojë për mbështetjen tuaj për të mbrojtur sigurinë kombëtare, etikën e gazetarit dhe cilësinë e të raportuarit dhe integritetin tonë si komb.

Faleminderit që besoni dhe përkrahni këtë kauzë!

DHURO NJË DONACION

Me Ruslanin më prezantoi një përkthyes, një nga ata njerëz-urë që më hapnin dyert e një bote të mbyllur për të huajt. Ishte oficer shtypi, por emri i tij si artist qarkullonte tashmë nëpër duart e ushtarëve dhe civilëve. Punimet e tij, skica të thjeshta, por therëse qarkullonin në format digjitale, ngjitur në muret e kazermave apo të shpërndara në platformat e mbledhjes së fondeve. Arti i tij kishte bërë atë që vetëm arti i madh di të bëjë: të flasë përtej fjalëve, të shprehë tmerrin, qesëndinë dhe absurditetin e luftës me vija të zeza, të pagabueshme.

E takova në një dhomë të zymtë, me dritë të pakët. Uniforma i kishte ngjyrën e barutit dhe pluhurit, duart e forta nga pushka, por lëviznin me shkathtësi mbi fletoren e skicës. Po përfundonte një karikaturë të një gjenerali rus që shihte një hartë përmbys, i hutuar.

“S’ka gjë nëse punoj paksa gjatë vizitës?”, më tha me një buzëqeshje. “Është analiza ime më e fundit diplomatike.”

Kështu ishte Ruslani. Ironik, i qetë, i përqendruar thellë në mjeshtërinë e tij. Më priti si një mik i përkohshëm, por jo pa rëndësi. Biseda jonë zgjati me orë të tëra, mes sirenave të alarmuese të luftës dhe të qeshurave, mes kujtimeve nga shtëpia dhe realitetit të ashpër që e rrethonte atë.

Nga librat për fëmijë te fronti i luftës

Para 24 shkurtit 2022, para topave, evakuimeve dhe llogoreve, jeta e Ruslanit ishte një jetë me gnjyrë dhe letër, por për arsye të tjera. Ishte teknolog në një shtëpi botuese dhe punonte në librat për fëmijë, tregime me ngjyra dhe ëndrra. Jetonte në Kharkiv me gruan dhe dy fëmijët. Një jetë, në pamje të parë, krejt larg nga dhuna që do të përbinte gjithçka.

Por lufta nuk kërkon leje kur merr peng fatet e njerëzve. Kur Rusia nisi pushtimin në shkallë të plotë, Ruslani, si mijëra të tjerë, u gjend përballë zgjedhjes: ikje apo qëndresë. Ai zgjodhi pushkën dhe u bashkua me Forcat e Mbrojtjes Territoriale. Librat i la, armën e mori.

Por fryma e tij artistike nuk mund të groposet aq lehtë.

Skicuesi i llogoreve

Për muaj me radhë, Ruslani bëri atë që bën çdo ushtar: u stërvit, luftoi, mbijetoi. Dhe sërish, edhe në ferr, jeta nuk ndalet më kujtoi ai. Ka batuta në llogore, ndarje cigareje, momente aq të çuditshme sa duken si film grotesk.

Një ditë, komandanti kishte nevojë për një poster për Ditën e Këmbësorisë. Ruslani nuk u ofrua. Ishte i lodhur, duart ia kishte ngrënë pushka. Por një mik kokëfortë ndërhyri: “Ky djalë di të vizatojë.” Dhe ashtu nisi gjithçka.

Mori lapsin për herë të parë pas 25 vjetësh. Ajo që nisi si një afishe e thjeshtë u kthye në nevojë. Në çastet e qeta mes betejave, Ruslani skiconte. Nuk pikturonte heronj statikë, por rrëmujën njerëzore të luftës, gjithë absurditetin e saj. Vizatimet e tij u bënë urë, jo vetëm mes ushtarëve dhe civilëve, por edhe mes kësaj lufte dhe botës që e vështronte nga larg.

Satira si armë

Arti i Ruslanit nuk është propagandë. Është një thikë e mprehtë e ngarkuar me humor të zi, humorin që të shpëton mendjen në ferr. Në një karikaturë, një pilot rus del me parashutë dhe bie në kopshtin e një loke ukrainase. Ajo, pa u menduar, e godet me lopatë. Në vizatim, ai duket i trullosur, ajo triumfuese.

Në një tjetër skicë, një ushtar në një llogore balte shikon raketat që fluturojnë mbi kokë. Shprehja në fytyrë? Lodhje. Mbi të shkruhet: Do ta kalojmë edhe këtë. Nuk është krenari. Është thjesht një e vërtetë e lodhur.

Punët e tij kanë mbledhur miliona në ndihma. Janë ekspozuar si dëshmi, jo si art. Ushtarët gjejnë veten në to. Nuk janë vetëm luftëtarë, por qenie që qeshin, që çmenden, që mbijetojnë.

Lapsi si plumb

Në botën e thyer të luftës, skicat e Ruslanit bien si artileri. Nuk tregojnë vetëm, por turpërojnë, qesëndisin, dënojnë. Në një vizatim, ushtarët rusë zvarriten nëpër tuba gazi, një burokrat i djallëzuar numëron shpirtra në një ferr industrial. Në një tjetër, një ekzekutues me maskë gazi i pret kokën Statujës së Lirisë, ndërsa një figurë me kurorë që ngjan me Presidentin Trump, thotë: “Është për paqe.”

Një tjetër e paraqet Presidentin Trump të ulur mes autokratëve, me një buzëqeshje të një njeriu që e ka bërë paktin. Një kozak modern mbi një kali-robot me një dron në dorë përfaqëson Ukrainën e teknologjizuar.

Këto nuk janë vizatime. Janë britma. Janë akuza. Janë refuzim për të heshtur.

Teatri grotesk i luftës

“Ushtria ruse më jep material për çdo ditë,” thotë Ruslani. “Është pothuajse shumë e lehtë.”

Karikaturat e tij paraqesin oficerët rusë si budallenj tragjikë, strategjitë e tyre si komedi të zezë.

Sepse qeshja është armë. Satira ua heq tiranëve hijen. Plumbat harrohen, turpi mbetet. “Humori është rezistencë,” thotë Ruslani. “Nëse nuk na trembin, nuk na kontrollojnë.”

Midis pushkës dhe lapsit

Sot, Ruslani nuk është më në vijën e parë. Punon si oficer shtypi. Llogoret janë zëvendësuar me një zyrë. Por skicat vazhdojnë.

“Inspirimi ishte tjetër në llogore,” thotë ai. “Idetë më godisnin si copëza granate. Nuk më linin të qetë derisa t’i hidhja në letër.”

Por misioni është po ai. Të tregojë luftën. Me dhimbje. Me absurditet. Me njerzillëk.

Një nga vizatimet e tij më të dhimbshme është pa fjalë: një ushtar i vetëm në fushëbetejë, i rrethuar nga hija të rëna. Fytyra nuk i shihet. Qëndrimi i tij, i rëndë nga pikëllimi.

“Kjo,” thotë ai ngadalë, “është për ata që nuk u kthyen.”

Fjalët e tij mbetën pezull, si vizatimet e tij, të palëkundura, të vërteta.

Çmimi i dëshmisë

Kur u largova atë mbrëmje, fjalët e tij më rënduan në gjoks. Lufta të zhvesh nga zgjedhjet, por ai e kishte rikthyer të vetën, jo me armë, por me letër dhe ngjyrë. Kishte kthyer pikëllimin në art, tmerrin në satirë, vdekjen në sfidë. Në duart e tij, një fletore skicash nuk ishte më mjet, por fushëbetejë ku humori lufton dëshpërimin, ku kujtesa sfidon harresën.

Në skicën e fundit që bëri për mua, unë isha aty, me kamerë në dorë, duke u fshehur nga plumbat, jo si luftëtar, por si dëshmitar. Nën të shkruhej: Ju lutem, mos shikoni në objektiv… dhe mos qëlloni. Një lutje e kotë, por e zakonshme në fjalorin tonë të reporterëve të luftës.

Atë natë mendova për vendin tim, Kosovën. M’u kujtua lufta, 25 vjet më parë, kur më zuri në adoleshencë, në atë kohë të dhimbshme, i dhashë vetes një premtim: të bëhem zëri i burrave, grave dhe fëmijëve të heshtur nga lufta, të flas e shkruaj për ata që bota i harron. Ishte një vendim që më ka përcaktuar që atëherë. Ashtu siç arti i Ruslanit sot i jep zë bashkëkombësve të tij ukrainas, unë kam pasur privilegjin dhe nderin t’u jap zë atyre përmes artit të tij dhe përmes punës sime.

Për ata që pinë birrën nëpër pub-et e Londrës, duke i ndjekur lajmet për luftën si një tjetër fusnotë historie, kjo ndoshta duket si diçka e largët. Por ky nuk është thjesht një tregim. Është tani. Është reale. Është plagë e hapur. Dhe Londra, qyteti im i dytë, që më dha strehë, mundësi dhe një skenë për të treguar të vërtetën, më kujton çdo ditë sa i rëndësishëm është zëri ynë, shkronjat që i hartojmë me laps e ngjyrë në fletë të bardha.

Më e pakta që mund të bëjmë, është të dëshmojmë. T’u japim zë atyre që nuk kanë. Të zemërohemi. Të kujdesemi. Të veprojmë. Sepse heshtja, është bashkëfajësi.

Sepse, nëse një ushtar mund të gjejë forcën për të qeshur në llogore, edhe ne mund të gjejmë vullnetin për të reaguar.

Ndjej se kjo ditë nuk është si të tjerat. Sot, ndërsa në Prishtinë hapet Festivali Gran Fest dhe Ruslan Pihota, ushtari artist nga Kharkivi i Ukrainës, ndodhet mes bashkëkombësve të mi kosovarë, e ndjeva si një detyrim, jo vetëm profesional, por thellësisht personal, që ta sjell këtë reportazh në shqip. E bëra këtë për t’ua dhënë mundësinë bashkëkombasve të mi që në gjuhën e atyre që njohin peshën e luftës, rrëfimin e një njeriu që vizaton jo për të harruar, por për të mos lejuar askënd të harrojë. Sepse Ruslani nuk është i huaj për ne. Ai vjen nga një vend që sot digjet nga e njëjta ideologji e vjetër, e njëjtë si ajo që dogji fëmijërinë time në Kosovë, kur ushtria e regjimit fashist të Millosheviqit, me mbështetjen dhe bekimin e heshtur të Rusisë, na zhdukte, na vriste, dhe na dëbonte me qëllimin e pastër të një spastrimi etnik. Plani i tyre s’ishte vetëm lokal, synimi ishte bregdeti ynë, Adriatiku, që Rusia të kishte strehën e saj për flotën ushtarake, për të ushtruar ndikim mbi Evropën. Prandaj, udhëtimi im në Ukrainë, si gazetar për median britanike, nuk ishte një rrugë pune; ishte kthim në kohë, ishte përballje me fantazmat e fëmijërisë sime, ishte dëshmi se ajo që ndodhi te ne po përsëritet me të njëjtën dhunë, të njëjtën gjuhë të urrejtjes, por me fytyra të reja. Dhe sot, kur Ruslani gjendet në Prishtinë, në tokën tonë të mbijetuar, ky përkthim nuk është më vetëm një akt përkthimi, është një akt kujtese, një urë mes dy popujsh që, ndonëse larg njëri-tjetrit, flasin të njëjtën gjuhë të dhimbjes, qëndresës dhe shpresës

Dhe ja ku jemi sot, ndërsa unë përkthej këtë reportazh në gjuhën e vendit tim, në shqipen e plagës sime të hershme, Ruslani ndodhet në Kosovë, ndërsa unë përgatitem të shkoj në Ukrainë. Ai është në shtëpinë time, unë shkoj në të tijën. Një shkëmbim i pazakonshëm, por kuptimplotë. Sepse ashtu siç Kosova më bëri atë që jam, Ukraina po më rikujton pse jam ende këtu: për të parë, për të dëshmuar, për të mos lejuar që harresa të fitojë.

Ky udhëtim s’është veçse një kthim në plagë, një ecje mbi gjurmët e vjetra të dhunës me një dritë të re në dorë. Siç thotë Kadare: popujt që i mbijetojnë ferrit, mbartin në heshtjen e tyre peshën e përjetësisë. E sot, në këtë heshtje që ndan dy kombe, unë vendos fjalën që të mos jemi më të padukshëm, që zëri ynë të mbetet në tokën e kujtimeve tona. Në tokën e luftës, përsëri, po kthehem. Jo për të parë, por për të mos harruar. Për të mos lejuar botën të kthejë kokën nga ana tjetër. Për të kujtuar se jemi ende këtu. Dhe ende kemi diçka e shumëçka për të thënë.