Bashkëfajësia e AGK-së dhe Shkrirja e Gazetarisë me Interesat e Huaja
Duke i cilësuar hulumtimet faktike si "sulme", AGK-ja është shndërruar nga një mbikëqyrës demokratik në një kështjellë komode për ndikimin dhe korrupsionin e huaj.
Ajo që po ndodh në Kosovë nuk është thjesht një përplasje mes deputetëve, gazetarëve dhe një organizate që pretendon se flet në emër të profesionit. Është diçka më e rëndë dhe më e rrezikshme. Është përplasja mes dy kuptimeve të së vërtetës. Njëri buron nga hulumtimi, nga dokumentimi, nga puna e ngadaltë dhe e lodhshme për t’i zbuluar fijet e ndikimit, për t’i ndjekur gjurmët e propagandës, për ta kuptuar mënyrën se si gënjeshtra hyn në shtëpi e veshur si lajm. Tjetri buron nga instinkti i mbrojtjes së kastës klanore, nga zakoni i vjetër i mbylljes së dyerve, nga mania për ta quajtur çdo kritikë ndaj medias një sulm ndaj lirisë së shtypit. Pikërisht në këtë çarje duhet lexuar reagimi1 i Asociacionit të Gazetarëve të Kosovës. Dhe pikërisht aty duhet rrëzuar.
Shkaku dihet tashmë. Kallxo.com publikoi një hulumtim dhe më pas zhvilloi një emision ku u tha2, me qetësinë që e ka vetëm fakti i dokumentuar, se propaganda ruse dhe serbe nuk po qarkullon në hapësirën shqiptare si një gjë e largët, si ndonjë mjegull e huaj që endet nëpër Ballkan. Ajo po hyn nëpër redaksi, po hyn nëpër portale, po hyn nëpër studio, po hyn nëpër telefonat e njerëzve, po hyn në mendjen publike. Po hyn përmes përkthimeve, përmes kopjimit mekanik, përmes burimeve të fshehura, përmes përpunimit të materialeve të mediave serioze ndërkombëtare, nga të cilat hiqet konteksti, pritet ana tjetër, dhe lihet vetëm ajo pjesë që i shërben narrativës së Kremlinit ose të Beogradit.
Kjo nuk u tha si metaforë. U tha si gjetje. U tha si rezultat i një pune konkrete.
Në atë diskutim, Kreshnik Gashi përmendi edhe një element që duket se i ka trazuar jo pak rojtarët e rremë të moralit mediatik në Kosovë. Ai foli për një operacion ku para me çanta3, të lidhura me struktura të BIA-s, janë kapur në veri të Mitrovicës duke iu dorëzuar një agjenti shqiptar, i cili më pas do t’i çonte te një gazetar. Kjo nuk u dha si thashethem. Nuk u dha si ndonjë britmë e dehur televizive. U dha si pjesë e një gjetje hulumtuese, si pjesë e një përshkrimi më të gjerë të mënyrës se si veprojnë rrjetet e ndikimit.
Pastaj një deputet i pushtetit shpërndau videon promovuese të atij emisioni4. Jo një trillim të vetin. Jo një fabrikim. Jo një shpifje. Shpërndau një video publike të një gazetari që fliste për gjetjet e tij. Dhe pikërisht atëherë Asociacioni i Gazetarëve të Kosovës reagoi, jo për të pyetur se çfarë po hetohet, jo për të kërkuar sqarim institucional, jo për të shprehur shqetësim për infiltrimet e huaja në median e Kosovës, por për ta paraqitur këtë si një fushatë të rrezikshme kundër mediave.
Këtu nis mashtrimi.
Sepse reagimi i AGK-së nuk është thjesht i gabuar. Ai është një deformim moral dhe profesional. Është një zëvendësim i thelbit me fasadën. Në vend se të përballet me pyetjen themelore, a po depërtojnë në hapësirën publike të Kosovës rrjete propagande, para të errëta dhe agjenda të huaja, AGK-ja zgjodhi pyetjen më komode për veten, a po cenohet rehatia e industrisë mediatike nga fakti që dikush po e emërton sëmundjen.
Ky është një refleks i njohur. Dhe është refleks i kalbur.
AGK-ja e ndërton arsyetimin e saj mbi një premisë që tingëllon e përgjegjshme vetëm për ata që duan të mashtrohen. Sipas saj, nuk duhet të flitet publikisht për media të komprometuara, për studio televizive ku shpërndahen narrativa të kontaminuara, për ekosisteme propagande, përveç nëse në të njëjtin moment paraqiten emrat, provat dhe dosja e plotë penale. Kjo, në dukje, ngjan me thirrje për kujdes. Në të vërtetë, është një formulë për heshtje.
Sepse kështu nuk flitet kurrë për asgjë serioze. Asnjë operacion ndikimi, asnjë infiltrimi inteligjent, asnjë rrjet propagande nuk del në publik i paketuar me të gjitha emrat në rend alfabetik, me faturat, transfertat, përgjimet dhe vulat e prokurorisë gati për shfaqje televizive. Hulumtimi ecën me shtresa. Faktet dalin me ritëm. Disa gjëra konfirmohen përmes dokumenteve, disa përmes analizës së përmbajtjes, disa përmes hetimeve penale, disa përmes rrëfimeve, disa përmes krahasimit të modeleve. Të kërkosh që çdo shqetësim publik të heshtet derisa të jetë mbyllur i gjithë rrethi provues, do të thotë t’i japësh propagandës një imunitet të artë.
AGK-ja këtë e di. Ose duhet ta dijë.
Por ajo zgjodhi prapë të bëjë atë që ka bërë vazhdimisht. Ta shndërrojë çështjen e standardit në çështje ofendimi. Ta paraqesë median si një trup të vetëm, të pacenueshëm, ku kritika ndaj një pjese të saj trajtohet si rrezik ndaj të gjithëve. Pikërisht aty fshihet helmi. Sepse media nuk është një trup i vetëm. Nuk është kishë. Nuk është urdhër murgu. Nuk është një dorë e shenjtë që nuk preket. Media është fushë. Dhe kjo fushë është e ndarë mes atyre që ende përpiqen të raportojnë me dinjitet dhe atyre që prodhojnë ndotje informative me ritmin e një fabrike llamarinash.
Kur ti, si AGK, i bashkon të dy palët nën të njëjtën ombrellë dhe thua se çdo kritikë ndaj këtij peizazhi është sulm ndaj lirisë së medias, ti nuk po e mbron gazetarinë. Po e mbron rrëmujën. Po e mbron kontaminimin. Po e mbron një treg ku burimi është i fshehur, ku përkthimi është i manipuluar, ku narrativa vjen nga Beogradi ose nga ndonjë hallkë tjetër dhe futet në shqip si lajm neutral5.
Pikërisht këtë e zbuloi Kallxo. Dhe pikërisht këtu AGK-ja dështoi.
Katërqind mijë artikuj të publikuar në mediat shqip për luftën në Ukrainë dhe zhvillimet që lidhen me Rusinë gjatë pesë viteve. Kjo shifër vetë është një aktakuzë. Jo sepse numri i madh i lajmeve është, në vetvete, krim. Por sepse Kosova nuk ka korrespondentë në Ukrainë. Nuk ka infrastrukturë raportimi që ta arsyetojë atë volum. Nuk ka kapacitete që ta prodhojnë atë përmbajtje nga terreni. Pra, prej nga vjen ky lumë i pafund tekstesh?
Përgjigjja është e thjeshtë dhe e zymtë. Vjen nga kopjimi. Nga përkthimi. Nga riciklimi. Nga transferimi mekanik i përmbajtjes. Dhe pikërisht aty hyn propaganda.
Nëse një shoqëri prodhon me qindra lajme në ditë për një luftë ku nuk ka sy, nuk ka njerëz, nuk ka korrespondentë, atëherë ajo nuk po raporton. Ajo po gëlltit. Dhe kur gëlltit pa e përtypur, pa e verifikuar, pa e emërtuar burimin, ajo bëhet gojë e dikujt tjetër.
Ky është thelbi i problemit në Kosovë.
Kallxo e shpjegoi qartë se si funksionon kjo makineri. Një artikull i BBC-së, Reuters-it apo një mediaje tjetër serioze merret, përkthehet diku tjetër, redaktohet, i hiqen anët kundërshtuese, lihet vetëm zëri rus, vetëm deklarata, vetëm grimca që i shërbejnë propagandës. Pastaj ai tekst, tashmë i deformuar, hyn në qarkullim në shqip. Media e Kosovës e merr, e kopjon, e boton. Lexuesi mendon se po konsumon një informacion me autoritet ndërkombëtar, kur në të vërtetë po lexon një kufomë të gjymtuar të lajmit fillestar6.
Kjo është luftë informative. Jo metaforikisht. Realisht.
Dhe nëse pesëdhjetë e dy për qind e artikujve për Ukrainën nuk e citojnë fare burimin, siç u tha në emision, atëherë nuk po flasim më për gabime sporadike. Po flasim për shembje sistemi. Më shumë se gjysma e përmbajtjes qarkullon pa origjinë të deklaruar. Pa gjurmë. Pa vulë. Pa përgjegjësi. Në cilin univers profesional mund të quhet kjo liri medie? Kjo është, përkundrazi, liri për papërgjegjësi.
E ku ishte AGK-ja gjatë gjithë kësaj kohe?
Ku ishte kur burimet fshiheshin. Ku ishte kur deklaratat e Petkoviqit, Vuçiqit, Daçiqit ose zyrtarëve të tjerë serbë përktheheshin dhe futeshin në tregun medial të Kosovës si mall i gatshëm, pa kontekst, pa kundërpeshë, pa sqarim. Ku ishte AGK-ja kur studio të caktuara u bënë vendkalim për njerëz që në shqip shpërndanin narrativë të prodhuar për t’i legjitimuar sulmet në Bajë, për ta paraqitur si kryengritje lokale, si reagim spontan, si mllef i komunitetit dhe jo si operacion i organizuar.
Ku ishte kur publikut shqiptar i shiteshin në gjuhën e vet verzione të sanitizuara të propagandës serbe.
Përgjigjja është e hidhur. Ishte aty ku ka qenë zakonisht. Në anën e komoditetit. Në anën e kastës. Në anën e atyre që duan të mos preken.
Ky nuk është rasti i parë. Dhe pikërisht ky është problemi më i rëndë. AGK-ja nuk po gabon rastësisht. Po sillet në përputhje me një vijë të gjatë sjelljeje, ku standardi profesional trajtohet si çështje dytësore, ndërsa mbrojtja e figurave, platformave dhe strukturave të caktuara trajtohet si mision.
Sa herë që në Kosovë është kërkuar debat i ndershëm për cilësinë e raportimit, për financimin, për interesat e fshehura, për burimet, për dezinformatat, për operacionet e ndikimit, AGK-ja ka zgjedhur të rrijë ose e paqartë, ose selektive, ose krejtësisht në anën e gabuar. Ajo reagon me nxitim kur ndonjë pushtetar sulmon median në mënyrë të përgjithshme, dhe kjo, në vetvete, është e drejtë. Por rrallë, tepër rrallë, reagon me të njëjtën forcë kur vetë media e ndot hapësirën publike, kur vetë gazetarë ose figura që paraqiten si të tillë e përdorin profesionin si shpatë mercenare, kur vetë ekosistemi mediatik bëhet strehë e ndikimeve që punojnë kundër demokracisë së Kosovës.
Ky është thelbi i aktakuzës morale ndaj AGK-së. Jo se e ka mbrojtur ndonjë parim. Por se ka mbrojtur një abstraksion të rremë të medias, ndërkohë që i ka lënë të pambrojtur vetë parimet e gazetarisë.
Sepse liria e shtypit nuk është vetëm e drejta për të mos u sulmuar nga pushteti. Është edhe detyrimi për ta ruajtur standardin. Për ta mbrojtur saktësinë. Për ta dalluar lajmin nga operacioni psikologjik. Për të mos e përdorur flamurin e lirisë si strehë për një industri që shpesh prodhon zhurmë, mjegull dhe, në raste të caktuara, kanalizon drejtpërdrejt interesat e kundërshtarëve të shtetit të Kosovës.
Këtu duhet folur pa doreza. Sepse koha e eufemizmave ka kaluar. Ka media dhe individë në Kosovë që, me vetëdije ose nga papërgjegjësia profesionale, kanë avancuar narrativa që i shërbejnë Serbisë dhe Rusisë. Ka studio që kanë larë propagandë. Ka portale që kanë funksionuar si gypa përmbajtjeje pa burim. Ka zëra shqipfolës që kanë folur si proksi të operacioneve të huaja. Dhe ka organizata që kanë qenë më të shqetësuara për tonin e kritikës sesa për vetë sëmundjen.
Kjo është e pafalshme.
Institucionet ndërkombëtare që veprojnë në Kosovë duhet ta kuptojnë seriozisht rrezikun e madh të një gabimi që e kanë kthyer në rutinë. Kanë financuar, mbështetur, legjitimuar dhe trajtuar si partnerë të natyrshëm struktura që pretendojnë se e mbrojnë lirinë e shtypit, pa kërkuar me vendosmëri llogari për atë se çfarë standardi real po mbrojnë. Mbështetja pa verifikim nuk është neutralitet. Është verbëri burokratike. Dhe në një vend si Kosova, ku lufta informative është reale, kjo verbëri bëhet bashkëpërgjegjësi.
Nëse ti financon një organizatë që reagon fort vetëm kur preket komoditeti i industrisë, por jo kur zhbëhet standardi, atëherë nuk po e financon lirinë e medias. Po e financon mbulesën e saj. Po e financon një aparat reputacional që mund të përdoret për ta zhveshur çdo kritikë serioze nga legjitimiteti i vet. Po financon një kulturë ku kushdo që përpiqet ta emërtojë propagandën shpallet rrezik për gazetarinë, ndërsa vetë propaganda ecën lirshëm nën mbrojtjen e kësaj mjegulle morale.
Kjo duhet të marrë fund.
Kosova nuk është luks akademik për donatorët ndërkombëtarë. Nuk është laborator i butë ku mund të provohen formula të lodhura mbi “mbështetjen e medias” pa e parë terrenin. Është republikë e rrethuar nga ndikime armiqësore, e ndodhur në vijën e parë të konfliktit narrativ në Ballkan. Ajo ka nevojë për institucione që e kuptojnë dallimin mes gazetarisë dhe industrisë së riciklimit. Mes mbrojtjes së lirisë dhe strehimit të papërgjegjësisë. Mes kritikës ndaj medias dhe sulmit ndaj saj.
Kallxo.com, në këtë rast, nuk ka bërë asgjë tjetër veçse e ka vënë gishtin mbi plagë. Dhe plagët e këtij vendi nuk shërohen duke u mbuluar me deklarata sterile.
Ajo që ka vërejtur Kallxo, ne e kemi vërejtur po ashtu. E kemi vërejtur në mënyrën si përkthehen tekstet. Në mënyrën si manipulohet konteksti. Në mënyrën si propaganda serbe riciklohet në shqip. Në mënyrën si luftërat e largëta futen në psikikën kosovare për të prodhuar frikë, paqartësi dhe dyshim ndaj Perëndimit. Në mënyrën se si disa aktorë lokalë shndërrohen në valvula të ndikimit të huaj. Në mënyrën si pjesë të medias në Kosovë nuk prodhojnë më informacion, por veç transmetojnë përmbajtje të ardhur nga diku tjetër.
Kjo nuk është çështje preference editoriale. Kjo është çështje sigurie demokratike.
Sepse qëllimi i Kremlinit në Kosovë nuk është domosdoshmërisht ta bëjë shqiptarin pro-rus. Ky do të ishte luks i panevojshëm për të. Mjafton ta bëjë të lodhur. Të dyshimtë. Të çorientuar. Të pasigurt për aleatët e vet. Të gatshëm të besojë se Perëndimi është i pabesë, se NATO nuk është e sigurt, se gjithçka është e dyshimtë, se të gjithë gënjejnë njësoj. Ky është triumfi i vërtetë i propagandës moderne. Jo bindja ideologjike, por shpërbërja e sigurisë së mendimit.
Dhe kur media e një vendi bëhet mjet i këtij shpërbërimi, atëherë problemi nuk është thjesht etik. Është shtetëror.
Prandaj duhet thënë qartë, AGK-ja nuk po gabon vetëm në leximin e një rasti. Po dështon në kuptimin e epokës. Po reagon me gjuhën e viteve të vjetra ndaj një lufte që ka ndryshuar formë. Po sillet sikur rreziku kryesor për median në Kosovë të ishte vetëm ndonjë fjali e tepruar e ndonjë politikani, ndërsa rreziku i vërtetë sot është edhe më i fshehtë, më i hollë, më depërtues. Është korruptimi i vetë qarkullimit të informacionit.
Nëse një organizatë e gazetarëve nuk e kupton këtë, atëherë ose është e paaftë, ose është e kapur nga një rol tjetër.
Në fund mbetet vetëm pyetja që institucionet ndërkombëtare nuk duan ta bëjnë, sepse është e pakëndshme.
Çfarë po financojnë në të vërtetë kur e financojnë AGK-në?
A po financojnë mbrojtjen e gazetarëve të rrezikuar. Apo po financojnë një mekanizëm që, në emër të lirisë së medias, pengon çdo pastrim serioz të hapësirës informative në Kosovë. A po financojnë standardin. Apo po e financojnë rutinën e vjetër të solidaritetit të kastës. A po e mbrojnë demokracinë. Apo po e financojnë kalbjen e saj.
Sepse nëse vazhdohet kështu, atëherë çdo euro e dhënë pa kushte, pa kërkesë për llogari, pa matje të qarta të rolit real të kësaj organizate, nuk do të shkojë në mbrojtje të gazetarisë. Do të shkojë në mirëmbajtjen e një problemi. Do të shkojë në mbrojtjen e një terreni ku propaganda mund të qarkullojë, ku standardi mund të shembet, dhe ku kushdo që e thotë këtë me zë të lartë mund të shpallet armik i medias.
Kjo është rruga më e sigurt për ta gërryer besimin publik. Dhe një demokraci e re nuk vdes vetëm nga korrupsioni ose nga kërcënimi ushtarak. Vdes edhe kur qytetari nuk beson më askënd. Kur lajmi dhe propaganda bëhen të padallueshme. Kur e vërteta lodhet. Kur organizatat që duhej ta mbronin standardin merren me mbrojtjen e klubit.
Kosova nuk e ka luksin e këtij mashtrimi. Dhe gazetaria e saj nuk ka nevojë për avokatë të rremë. Ka nevojë për njerëz dhe institucione që e dinë se mbrojtja e medias nis pikërisht aty ku fillon kritika ndaj saj. Sepse vetëm kush e do profesionin, e pastron. Vetëm kush e respekton të vërtetën, e ndan atë nga propaganda. Dhe vetëm kush e kupton rrezikun e epokës, e dallon një sulm ndaj gazetarit nga një thirrje e domosdoshme për t’i nxjerrë jashtë rrjetet që po e helmojnë mendjen publike të Kosovës.
Korridori Moskë–Beograd dhe hija e Drenasit
EKSKLUZIVE: Shqiptar, rus e bjellorus pas korridorit Moskë–Beograd; 1 milion euro në kufi. Pse pretendohet se Shqipëria s’po bashkëpunon? — Hulumtime.
Koha, Express dhe Top Channel dhe Çmimi i frikshëm i “Neutralitetit”
Frekuenca e Beogradit: Nga Tirana në Prishtinë, mediat po dështojnë para hijeve të vitit 1999. Përsëritja e Vuqiçit pa kontekst është pastrim i gjakut nga e kaluara gjenocidale e Serbisë në Kosovë. — Koment dhe Analizë.