Bishtalecja në Skenën e Xhelatit
Kur gratë në Ukrainë qepin shpresë mes rrënojave, një shqiptar këndon në tokën e agresorit. Ky nuk është art. Është harresë.
Ishte natë vonë kur u ula më në fund përpara kompjuterit, me mendjen ende të turbullt nga kthimi nga Ukraina. Kishin kaluar vetëm disa ditë që kisha lënë pas qiejt e ndotur me tym të Kievit, ku nata s’ka më kuptim si koncept kohe, por si frikë që përsëritet, e mbuluar me sirena, shpërthime dhe zëra që kërkojnë strehë nën beton. Ishte një nga ato netët londineze të ftohta të korrikut, kur ti ndihesh më shumë refugjat i mendimeve të tua sesa i një vendi të caktuar.
Në kërkim të një çlodhjeje të momentit, hyra në Facebook dhe, pa shumë pritje, më del përpara një video nga Rame Lahaj. Një zë që dikur më ka bërë të lotoj nga mallëngjimi. Një zë që më kujtonte të ëmblat e gjuhës sonë në skenat botërore. Ramë Lahaj, ai që përfaqësonte shpesh dritën artistike të shqiptarisë në botë, kishte publikuar një video promocionale1.
Në të, ai shfaqej elegant, i buzëqeshur, në një skenë që nuk më dukej menjëherë e njohur. Por më pas vjen fjalia që m’i ngriu gjymtyrët: “Kësaj here jam në Shën Petersburg.” Dhe videoja, përtej muzikës dhe dritës tregonte se jo vetëm po promovonte një paraqitje të ardhshme në Rusi, por se ai kishte kënduar atje fizikisht, në maj të vitit 2025.
Nuk më zuri gjumi këtë natë. Shkova e u ula te dritarja. Mendja më rridhte nëpër rrugët e Kievit, në hallkat e korridoreve ku flemë mes dy mureve për të shpëtuar nga bombat ruse2. Dëgjova sërish sirenat në kokën time. Mendova për vajzat që takova në një punishte të djegur rrobash që thoshin3: “Do qepim sërish.” Mendova për fëmijët që kërkojnë çanta shkolle mes rrënojave dhe për nënën që pjek bukën në errësirë, sepse energjia mungon, por shpresa jo.
Dhe pastaj, mendja më shkoi në Kosovë. Në shtatorin e 2022-it, kur Serbia dhe Rusia nënshkruan marrëveshjen për koordinim të politikës së jashtme4. Në shtatorin e 2023-it, kur u vra polici Afrim Bunjaku në Banjë të Mitrovicës veriore5. Në çdo fjalë që Rusia ka hedhur për të mohuar krimet në Kosovë, në çdo veto që ka hedhur në OKB për të na ndalur drejtësinë. E pastaj, e pashmangshme më lindi pyetja: Si është e mundur që Ramë Lahaj, një shqiptar, një bir i këtij kombi, të ngjitet në një skenë ruse në vitin 2025, në kulmin e një lufte që e ka përgjakur kontinentin? Në kulmin e sanksioneve perëndimore ndaj agresionit rus?
Këtë natë, nuk mund të qëndroja i heshtur. Vendosa të reagoj. Shkrova një status të gjatë, një apel, një kujtesë6. Jo një sulm ndaj artistit, por një thirrje ndaj njeriut brenda tij. Sepse kur një shqiptar i Kosovës, që këndon për bishtalecat dhe shpirtin e grave tona, këndon në tokën e agresorit, atëherë nuk kemi të bëjmë me një koncert. Kemi të bëjmë me një akt që e vret kujtesën.
Reagimi nuk vonoi. Disa më mbështetën, shumë fort. Komentuan me dhimbje, me ndjeshmëri, me zemër. Disa të tjerë u përpoqën ta arsyetojnë, ta relativizojnë, ta kuptojnë si art të shkëputur nga konteksti. Por unë nuk mund të ndaja artin nga konteksti. Jo sot. Jo në këtë kohë.
Sepse kultura nuk është alibi. Kultura është barrë. Është flamur. Është kujtesë. Dhe kur ajo shërben si heshtje ndaj tiranisë, nuk është më kulturë, është përbashkim me krimin.
Ndaj sot, këtë mëngjes të ftohtë korriku, dua ta them qartë. Dua të të flas ty, Ramë Lahaj. Dua që ky të jetë një apel i ndershëm, i ndjeshëm dhe pa mllef. Jo sepse s’je artist i madh. Por sepse je pikërisht i tillë. Dhe artistët e mëdhenj kanë përgjegjësi të mëdha.
Mos këndo në Rusi. Mos ia jep zërin tënd një regjimi që ka përgjakur Ukrainën, që ka shkatërruar shpresa, që ka shkatërruar qytete dhe që ka penguar drejtësinë për Kosovën.
Mendo për ato që ke kënduar. Për atë bishtalecen që përfaqëson jo thjesht një vajzë, por një popull që është shkelur, përdhunuar, zhdukur. Mendo për Reçakun. Për Nanën e Gjakovës. Për ata që i ke bërë të qajnë me artin tënd, mos i bëj tani të ndihen të tradhtuar.
Kthehu. Refuzo. Largoju. Fol. Edhe nëse të kushton. Sepse arti që nuk guxon, është vetëm zhurmë.
Këto shkronja, nuk janë një sulm. Janë një lutje. Një thirrje e dhimbshme nga dikush që ka parë çfarë bën Rusia në terren. Nga dikush që ka ndarë bukën me ata që kanë humbur gjithçka. Nga dikush që të ka dëgjuar me zemër, dhe tani nuk mund të të dëgjojë me paqe.
Artisti i vërtetë nuk është ai që këndon më bukur. Por ai që zgjedh të mos këndojë kur nuk duhet.
Shumë i dashur Ramë, bir i kombit tonë,
Të shkruaj nga Londra e ftohtë e korrikut që fryn erën e kujtesës mbi shpinën time, menjëherë pas kthimit nga një Ukrainë e cila çdo natë mban frymën në mes të sirenave dhe shpërthimeve, në mes të shpresës dhe terrorit. Ende s’kam tharë njollat e pluhurit të Dnipros nga çanta, ende kam në vesh zhurrmën e koridoreve të Kyivit, ku flemë në vend të shtratit dhe zgjoheshim mes mureve që s’dihej a do t’na mbronin deri në agim.
E po të shkruaj në mes kësaj errësire të pashuar, pasi pashë një video nga ti, Ramë. Një zë që dikur më kishte çmallur me atdheun, të kënduarit tënd qelibarin e çiltër të gjuhës sonë. Një zë që ka prek zemra shqiptare kudo nëpër botë. Por këtë natë, zëri yt sikur nuk më këndonte, ai fishkëllinte mes heshtjes.
Sepse ti thua se do t’i këndosh Shën Petersburgut, në atë tokë ku komandohen raketat që djegin përditë jetën në Ukrainë, ku vendosen vetot kundër drejtësisë për Kosovën, ku fshihet krimi në petkun e kulturës. Ti, Ramë, përformon në një skenë që veshet me kadife të bardhë, por ngjyroset me gjakun e nënave që ende përkundin fotografitë e bijve në Gjakovë.
A nuk e di, Ramë, që vetë Rusia e Putinit është ajo që i dha Serbisë alibinë për Reçakun? Që e mbyti në veton e saj drejtësinë tonë, që i dha Beogradit armët, arsyetimin, dhe tani, edhe bashkëpunimin zyrtar? Çfarë të shtyn të këndosh në një skenë ku heshtja ndaj krimit është mirëseardhje, e zëri yt bëhet dekor që e zbukuron atë?
Të shkruaj pasi kam kaluar net në Kievin e bombarduar, ku dritaret nuk mbanin perde por shpresë, ku nënat që pjeknin bukë për fëmijët nuk kanë dritë, por sërish kanë dashuri. Ku mikpritja vjen në trajtën e një dysheku në koridor, sepse aty, mes dy mureve të brendshme, është më e sigurt se në dhomë. Të shkruaj pasi kam biseduar me gra që, mes tymit të makinave qepëse të djegura, thonë: "Do ta fillojmë nga e para. Do qepim përsëri."
Po a mund ti, Ramë, të thuash të njëjtën nga skena ku dikush e ka menduar artin si shfajësim? Diplomacia kulturore nuk është kurorë që vëhet në krye kur harrojmë viktimat. Nuk është strehë për lavdi personale kur kujtesa kolektive digjet nëpër qytete që frymëzojnë me rezistencë.
Kur ti krenohesh se “Bishtalecja” ka udhëtuar në katër kontinente, unë të kujtoj që ajo nuk është një melodi e lehtë për t’u përtypur në gala. Ajo është britma e gjyshes që u shtrëngua me dhunë për të mos dhuruar trupin te kasapët. Është nderi i nënës që u përdhunua para fëmijëve, por s’e uli kokën. Është hiri i vajzës që zgjodhi vdekjen në vend të turpit.
Kur ajo këndohet në Shën Petersburg, në tokën ku hartohen masakrat e sotme dhe mohohen krimet e djeshme, zëri yt mund të duket i pastër, por ai është i kalbur nga turpi. Jehona e “Bishtaleces” në Rusi nuk është krenari, është përdhosje. Është sikur të këndosh këngën e lirisë në tryezën e xhelatëve.
Ata që dëgjojnë duartrokasin, jo sepse e njohin dhimbjen, por sepse kanë nostalgji për pushtimin. E ti këndon përballë atyre që do t’i kishin shkulur bishtalecat nënave tona për t’ua lidhur fytin, për t’ua hedhur trupat nëpër gremina. Ata që na kanë dashur të zhdukur, jo të kënduar.
Ramë, askush nuk ta mohon talentin. Por kjo është çështje kujtese. Përpara se të ngjitesh në skenë, mendo për policin e vrarë në Banjë të veriut të Mitrovicës. Mendo për fëmijët që flenë në koridore në Kiev. Mendo për miliona që në emër të kulturës s’kanë as strehë, as zë, por vetëm dhimbje.
Sot, ti ke zë. Dhe me zërin vjen fuqia. Të lutem, mos e harro peshën e saj. Të lutem, Ramë, mos e lejo artin të bëhet arsyetim. Të lutem, mos ia jep Rusisë as zë, as heshtjen tënde. Sepse një artist i vërtetë nuk ngjitet në skenë kur toka në të cilën këndon është e mbushur me njolla gjaku.
Kthehu. Të shkruaj jo vetëm unë, por edhe koridoret e Kyivit, nënat e Gjakovës, viktimat e Banjës, kanga e përgjakur e "Bishtaleceve" të nënave shqiptare.
Mos e këndo kulturën në oborrin e agresorit. Sepse kur ti e bën, ata mendojnë se kemi harruar. Dhe kur harrojmë, krimi fillon nga e para.
E ne nuk harrojmë.
Me dhimbje, me shpresë, me dashuri për atdheun tonë,
Vudi Xhymshiti
Postimi i Rame Lahajt — Facebook Post.
Kyiv Sleeps in Hallways and Wakes in Ashes
In Kyiv, we don’t sleep in beds, we sleep between walls, praying they’re thick enough to hold back death until morning. — The GPC War Diaries.
Where the Sewing Machines Burned
No uniforms here. Just melted thread, scorched machines, and women who whispered hope into rubble. “We’ll sew again,” one said. “Because we’re not done.” — The GPC Reportage.
Një Vit Pas Banjës: Roli i Perëndimit në Përshkallëzimin Ballkanik të Serbisë
Një vit pas sulmeve në Banjë, agresioni i Serbisë dhe lehtësimet e Perëndimit ndaj saj vazhdojnë të destabilizojnë Kosovën, duke ngritur pyetje për sigurinë rajonale dhe përgjegjësitë ndërkombëtare. — SPOTLIGHT.
Reagimi im ndaj Postimit të Ramë Lahajt — Facebook Post.