Çfarë do të thotë ligji për çmimet tavan dhe kontrata me qytetarin
Pas dy dekadash braktisjeje institucionale qeveria e Kosovës po propozon një mburojë ligjore për produktet themelore duke e rritur sigurinë sociale në një shoqëri me paga tejet të ulëta.
Për qytetarin e zakonshëm të Republikës së Kosovës, projektligji për çmimet tavan1 nuk është një debat abstrakt mbi ekonominë. Ai e prek raftin e bukës, shishen e vajit, litrin e qumështit, thesin e miellit, faturën e druve, dhe në kohë tronditjeje, edhe vetë ndjesinë nëse shteti është pranë tij apo e ka lënë vetëm në mëshirën e tregut. Në thelb, ky ligj synon t’ia japë shtetit të drejtën dhe mjetin që, në raste të veçanta të destabilizimit të tregut, të ndërhyjë për t’i frenuar rritjet e papritura dhe të pajustifikuara të çmimeve të produkteve themelore. Kjo do të thotë se kur tregu hyn në ethe, kur një krizë e jashtme, një panik furnizimi, një valë spekulimi apo një zinxhir abuzimi nis t’i ngrejë çmimet me ritme që i godasin familjet, shteti nuk do të duhej të mbetej vetëm vëzhgues.
Përfitimi më i drejtpërdrejtë për qytetarët do të ishte mbrojtja nga goditja e menjëhershme. Një familje me të ardhura fikse, një pensionist, një nënë vetushqyese, një punëtor me pagë minimale, nuk kanë hapësirë të mjaftueshme për ta përballuar luhatjen e egër të çmimeve. Kur buka, vaji, qumështi dhe karburanti rriten njëherësh, kriza nuk mbetet më çështje tregu, por bëhet çështje jete e përditshme. Ligji, nëse zbatohet siç premtohet, do t’u jepte qytetarëve një lloj freni mbrojtës, një kufi përtej të cilit fitimi i tregtarit nuk mund të shndërrohet në dënim për konsumatorin.
Në praktikë, dobia e këtij ligji qëndron në dy shtylla.
E para është kufizimi i marzhës tregtare në shitje me shumicë dhe pakicë.
E dyta është caktimi i çmimit maksimal të lejuar për produktet bazë.
Kjo nënkupton se në kohë të jashtëzakonshme, shteti mund ta përcaktojë jo vetëm sa mund të shitet një produkt, por edhe sa larg mund të shkojë fitimi mbi nevojën elementare të njeriut. Këtu ligji përpiqet ta vendosë një vijë morale dhe publike. Tregu është i lirë, por jeta nuk mund të bëhet peng i lakmisë.
Ajo që qytetarët kanë humbur për shumë vite nuk është vetëm mungesa e një ligji të tillë, por mungesa e një filozofie shtetërore që e vendos njeriun përpara fitimit dhe profiterëve të rastit. Për më shumë se një çerek shekulli, ekonomia e përditshme e kosovarëve ka qenë e ekspozuar ndaj luhatjeve, abuzimeve dhe pabarazive pa një mburojë të qartë institucionale për produktet themelore. Në shumë raste, kur çmimet janë rritur, qytetari është ftuar të durojë. Kur bizneset janë ankuar për kosto, shteti ka dëgjuar. Kur konsumatori është rrëzuar nën barrën e çmimeve, shteti shpesh ka folur më ngadalë, më ftohtë, ose aspak. Humbja më e madhe ka qenë pikërisht kjo. Jo vetëm eurot e paguara më shumë, por ndjenja se askush nuk e mbron interesin e shumicës.
Për 26 vjet, në forma të ndryshme, qytetarët kanë jetuar me idenë se tregu duhet lënë të veprojë dhe se shteti ndërhyn vetëm pak ose fare. Por në shoqëri të brishta, ku pagat janë të ulëta, varfëria e përhapur, prodhimi i kufizuar dhe importi e dominojnë jetën ekonomike, një treg i pakontrolluar nuk prodhon domosdo liri. Shpesh prodhon frikë. Dhe frika ekonomike është një nga format më të heshtura të nënshtrimit shoqëror. Kur familja nuk është e sigurt nëse do ta përballojë javën, atëherë demokracia, liria dhe dinjiteti nisin të zbehen në gjuhë të mëdha e të largëta.
Pikërisht këtu hyn roli i shtetit. Shteti nuk ekziston vetëm për ta mbajtur rendin, për t’i mbledhur taksat, apo për të prodhuar procedura. Ai ekziston për ta ruajtur të mirën publike. Në kuptimin më themelor, shteti duhet t’u shërbejë njerëzve duke krijuar kushte që jeta e tyre të mos kthehet në një mbijetesë të përditshme. Kjo do të thotë se qeverisja nuk matet vetëm me fjalime për rritje ekonomike, por me aftësinë për ta mbrojtur qytetarin kur ai është më i pambrojtur. Nëse nuk mund ta mbrosh bukën, qumështin, barnat, energjinë dhe qasjen në trajtim mjekësor, atëherë pushteti publik rrezikon të mbetet vetëm një arkitekturë formale pa përmbajtje morale.
Ata që i kundërshtojnë ndërhyrjet e tilla zakonisht thonë se shteti nuk duhet ta shtrembërojë tregun. Kjo është një tezë e njohur. Por pyetja që del përpara saj është më e fortë.
Çfarë ndodh kur vetë tregu e shtrembëron jetën?
Çfarë ndodh kur liria e pakufizuar e çmimit prodhon robëri për konsumatorin?
Në ato raste, mosndërhyrja nuk është neutralitet. Është zgjedhje. Dhe shpesh është zgjedhje në favor të më të fortit.
Prandaj ky ligj ka edhe një domethënie më të gjerë se vetë çmimi i produkteve. Ai sinjalizon nëse Republika e Kosovës dëshiron të mbetet një shtet që e regjistron krizën, apo të bëhet një shtet që reagon ndaj saj. Ai e prek kontratën e pashkruar mes qytetarit dhe republikës. Qytetari paguan taksa, bindet ndaj ligjit, i nënshtrohet rregullit publik, merr pjesë në jetën demokratike. Në këmbim, ai pret jo luks, por mbrojtje të drejtë. Pret që shteti të mos e lërë të vetëm përballë abuzimit, qoftë ai burokratik, ekonomik apo social.
Nëse ky ligj ecën përpara dhe i mbijeton jo vetëm votës parlamentare, por edhe sprovës së zbatimit, qytetarët mund të fitojnë diçka më të madhe se një tavan çmimesh. Mund të fitojnë një precedent. Një dëshmi se interesi publik mund të ketë përparësi ndaj interesit privat kur rrezikohet mirëqenia kolektive. Mund të fitojnë një shtet që nuk i sheh si spektatorë të tregut, por si subjekt të mbrojtjes publike. Dhe kjo, në një republikë që ende po përpiqet të ndërtojë drejtësi sociale krahas sovranitetit politik, është më shumë se teknikë ligjore. Është provë karakteri institucional.
Në fund, thelbi është i thjeshtë. Shteti duhet t’i shërbejë popullit sepse pa popullin ai nuk ka as legjitimitet, as kuptim. Republika nuk ndërtohet për ta admiruar vetveten në pasqyrën e ligjeve të saj, por për të hyrë në jetën reale të njerëzve dhe për ta bërë atë më të drejtë, më të sigurt dhe më të jetueshme. Kur çmimet e sendeve themelore bëhen kërcënim, mbrojtja e qytetarit nuk është populizëm. Është detyrë.