Më 16 shtator 2026, para se ta shqiptonte një fjalë për fajësinë e Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit, gjykatësi Charles Smith e bëri një ndarje që në Kosovë rrezikon të humbasë sa herë drejtësia përzihet me kujtesën e luftës.
Kjo çështje, tha Trupi Gjykues, nuk ishte për legjitimitetin e luftës çlirimtare dhe as për qëllimin e Kosovës për pavarësi. Nuk ishte një proces për t’i peshuar krimet e njërës palë kundrejt krimeve të tjetrës. Dhe nuk e vinte në dyshim faktin se forcat serbe dhe paramilitarët kishin kryer krime kundër shqiptarëve të Kosovës. Çështja para gjykatës ishte shumë më e ngushtë. A ishin kryer krimet e përshkruara në aktakuzë dhe a mbanin përgjegjësi penale për to katër njerëzit që ndodheshin në bankën e të akuzuarve. Përgjegjësia, theksoi gjykata, ishte personale1.
Kjo është pika prej së cilës duhet lexuar i gjithë aktgjykimi.
Kosova nuk u vu në bankën e të akuzuarve. Lufta për çlirim nuk u vu në bankën e të akuzuarve. As shqiptarët e Kosovës që i morën armët kundër regjimit serb nuk u vunë aty. Në bankën e të akuzuarve ishin Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi dhe Jakup Krasniqi2. Dhe në fund të një procesi që kishte filluar në prill të vitit 2023, Trupi Gjykues i shpalli që të katër fajtorë për arrestim dhe ndalim të paligjshëm ose arbitrar si krim lufte, trajtim mizor si krim lufte, torturë si krim lufte dhe vrasje si krim lufte3.
Por për ta kuptuar seriozisht atë që ndodhi në Hagë, duhet lexuar edhe ajo pjesë e vendimit që nuk i përshtatet asnjë narrative të gatshme politike.
Prokuroria kishte ngritur edhe gjashtë akuza për krime kundër njerëzimit, përndjekje, burgim, akte të tjera çnjerëzore, torturë, vrasje dhe zhdukje me forcë. Gjykatësit nuk i pranuan. Ata arritën në përfundimin se Prokuroria nuk kishte provuar përtej dyshimit të arsyeshëm një element juridik të domosdoshëm, se sulmi ishte drejtuar kundër një popullsie civile në kuptimin që kërkon ligji për krimet kundër njerëzimit4.
Kjo nuk ishte një hollësi teknike. Ishte një humbje e rëndësishme për një pjesë të çështjes së Prokurorisë.
Gjykata e gjeti se ndërmjet së paku prillit 1998 dhe gushtit 1999 ishin kryer akte dhune dhe keqtrajtimi ndaj civilëve në Kosovë dhe në pjesë të Shqipërisë veriore dhe se këto akte kishin qenë të përhapura dhe sistematike. Por gjykatësit gjetën gjithashtu se viktimat ishin përzgjedhur kryesisht sipas konsideratave individuale dhe jo për shkak të përkatësisë së tyre në një popullsi civile të shënjestruar në kuptimin juridik që kërkohej për këtë kategori krimesh. Për këtë arsye, Thaçi, Veseli, Selimi dhe Krasniqi u shpallën të pafajshëm për të gjashtë akuzat për krime kundër njerëzimit5.
Kush dëshiron ta lexojë aktgjykimin me ndershmëri duhet ta pranojë edhe këtë.
Por e njëjta ndershmëri kërkon që pastaj të lexohet ajo që gjykata provoi përtej dyshimit të arsyeshëm.
Trupi Gjykues përcaktoi se nga fundi i marsit 1998 deri rreth 20 qershorit 1999 ekzistonte një konflikt i armatosur jo ndërkombëtar ndërmjet forcave shqiptare dhe forcave të Republikës Federale të Jugosllavisë dhe Serbisë. Gjykata konstatoi se viktimat për të cilat u vërtetuan krimet e luftës nuk merrnin pjesë aktive në luftime dhe gëzonin mbrojtjen e së drejtës ndërkombëtare humanitare. Gjykata konstatoi gjithashtu se Thaçi, Veseli, Selimi dhe Krasniqi ishin të vetëdijshëm për rrethanat e konfliktit dhe për statusin e mbrojtur të viktimave6.
Këtu ndodhet edhe një kufi tjetër i rëndësishëm i aktgjykimit. Incidentet që kishin filluar pas 20 qershorit 1999 nuk mund të cilësoheshin krime lufte sipas këtij procesi, sepse Trupi Gjykues konstatoi se konflikti i armatosur kishte përfunduar rreth asaj date dhe se kërkesat juridike për krime lufte nuk plotësoheshin më për ato incidente. Kjo nuk do të thotë se gjykata shpalli se asgjë kriminale nuk mund të kishte ndodhur pas asaj date. Do të thotë se ato ngjarje nuk mund të dënoheshin si krime lufte mbi bazën juridike që gjykata e kishte para vetes7.
Pastaj vijnë numrat.
Së paku 385 njerëz, sipas Trupit Gjykues, u privuan arbitrarisht nga liria ndërmjet prillit 1998 dhe 20 qershorit 1999, në vende ndalimi në 14 komuna të Kosovës dhe në dy qarqe të Shqipërisë veriore. Shumë prej tyre u morën nga shtëpitë ose rrugët. Disa u rrahën gjatë arrestimit. U lidhën, u verbuan, iu morën gjërat personale. Etiketat që i përcillnin ishin të njohura për Kosovën e atyre viteve, “bashkëpunëtor”, “spiun”, “tradhtar”8.
Në mesin e tyre kishte mësues, bujq, pylltarë, punëtorë, gra dhe fëmijë.
Dhe këtu gjykata e bëri një konstatim që kërkon vëmendje të veçantë. Me përjashtime shumë të kufizuara, ajo tha se nuk kishte prova se njerëzit (viktimat) e ndaluar kishin kryer vepra penale, kishin marrë pjesë aktive në luftime ose kishin bërë diçka që krijonte shqetësime legjitime sigurie. Gjykata tha gjithashtu se nuk kishte prova të besueshme se të ndaluarit ishin në të vërtetë “bashkëpunëtorë”, “spiunë” ose “tradhtarë”, siç ishin quajtur9.
Këta njerëz nuk janë një hollësi anësore e historisë së luftës së Kosovës. Janë pjesë e saj.
Disa ishin shqiptarë. Disa lidheshin ose perceptoheshin si të lidhur me LDK-në dhe FARK-un. Disa ishin serbë dhe romë. Disa nuk kishin ndonjë peshë politike. Ishin njerëz të zakonshëm që, sipas gjykatës, përfunduan të privuar nga liria pa bazë ligjore dhe pa proces të rregullt.
Pikërisht këtu duhet bërë dallimi mes pretendimeve të Prokurorisë dhe asaj që gjykatësit përfundimisht pranuan.
Në parashtresën e saj përfundimtare, të dorëzuar në janar 2026, Prokuroria kishte paraqitur një teori më të gjerë. Ajo argumentonte se Thaçi, Veseli, Selimi dhe Krasniqi, bashkë me persona të tjerë, kishin ndjekur një qëllim të përbashkët kriminal për të fituar dhe ushtruar kontroll mbi Kosovën, duke frikësuar, keqtrajtuar, ushtruar dhunë dhe larguar njerëzit që konsideroheshin kundërshtarë. Në këtë kategori Prokuroria përfshinte njerëz të perceptuar si bashkëpunëtorë të forcave serbe, por edhe persona që nuk i mbështesnin synimet ose metodat e udhëheqjes së kohës, përfshirë njerëz të lidhur me LDK-në, si dhe serbë, romë dhe pjesëtarë të komuniteteve të tjera10. Ky ishte argumenti i Prokurorisë. Jo ende përfundimi i gjykatës.
Por më 16 shtator, pas shqyrtimit të provave dhe argumenteve të mbrojtjes, Trupi Gjykues arriti vetë në një përfundim që në një pjesë thelbësore përputhej me të.
Gjykatësit e gjetën se Thaçi, Veseli, Selimi dhe Krasniqi, së bashku me njerëz të tjerë në udhëheqje, i ndiqnin dy objektiva. Njëri ishte sigurimi i pavarësisë së Kosovës. Tjetri ishte vendosja e kontrollit politik dhe institucional mbi Kosovën që shpresonin të bëhej e pavarur. Gjykata u kujdes të thoshte se nuk kishte nevojë ta përcaktonte nëse këto dy objektiva ishin në vetvete kriminale ose të paligjshme11.
Ky dallim është vendimtar.
Pavarësia nuk ishte krimi.
Lufta për çlirimin e Kosovës nuk ishte krimi.
Sipas Trupit Gjykues, kriminale ishin disa nga mjetet e përdorura për realizimin e objektivave.
Gjykata konstatoi se katër të akuzuarit dhe anëtarë të tjerë të ndërmarrjes së përbashkët kriminale kishin një mirëkuptim të përbashkët se një pjesë kritike e strategjisë ishte shënjestrimi, eliminimi ose neutralizimi i njerëzve që perceptoheshin si pengesë. Gjykata i quan këta njerëz kundërshtarë. Shënjestrimi, sipas saj, e mori formën e vrasjeve, arrestimeve dhe ndalimeve pa proces të rregullt, keqtrajtimit fizik dhe psikologjik, frikësimit dhe një forme që dokumenti e quan “special warfare”, luftë speciale12.
Kjo “luftë speciale”, sipas gjykatës, përfshinte krijimin e një narrative që i paraqiste njerëz të caktuar si bashkëpunëtorë të autoriteteve serbe ose si pengesë për përpjekjen e luftës. Gjykata konstatoi se kjo mënyrë e etiketimit e kishte efektin e legjitimimit dhe inkurajimit të dhunës kundër tyre. Mes njerëzve të shënjestruar ajo përmend anëtarë, përfaqësues dhe njerëz të lidhur me forca të tjera politike ose ushtarake, veçanërisht LDK dhe FARK, njerëz të akuzuar për lidhje me autoritetet serbe, si dhe pjesëtarë të pakicave serbe dhe rome13.
Kjo është ndoshta pjesa më e vështirë e aktgjykimit për t’u lexuar në Kosovë, sepse e çon debatin nga abstraksioni i madh i luftës te individi.
Një njeri mund të ketë qenë për pavarësinë e Kosovës dhe njëkohësisht anëtar ose simpatizant i LDK-së. Një tjetër mund të ketë qenë pjesëtar i FARK-ut. Një mësues mund të mos ketë pasur as armë dhe as funksion politik. Një familje mund të ketë pasur bindje të tjera për mënyrën se si duhej organizuar rezistenca. Asnjëra prej këtyre gjërave, në vetvete, nuk ia hiqte një njeriu të drejtën për të mos u rrëmbyer, rrahur, torturuar ose vrarë.
Kjo është arsyeja pse historia e këtyre viktimave nuk mund të trajtohet si kundërhistori e çlirimit të Kosovës. Shumë prej tyre ishin vetë njerëz të Kosovës. Historia e tyre i përket të njëjtit vend, të njëjtës kohë dhe të njëjtës kujtesë kombëtare.
Për të arritur në këto përfundime, gjykata nuk kishte para vetes vetëm rrëfimin e Prokurorisë. Procesi zgjati më shumë se tre vjet. Trupi Gjykues mori prova nga 273 dëshmitarë, pranoi 5467 prova materiale, mori dijeni gjyqësore për 1017 fakte të gjykuara më parë dhe i regjistroi 29 fakte të pranuara nga palët. Transkripti arriti në 29238 faqe. Në proces morën pjesë 156 viktima. Të katër të akuzuarit deklaruan se ishin të pafajshëm për të gjitha akuzat14.
Edhe kjo ka rëndësi.
Aktgjykimi nuk duhet lexuar si tekst i shenjtë dhe as si armë politike. Duhet lexuar si vendim gjyqësor, me atë që provoi dhe me atë që nuk provoi.
Vetë Trupi Gjykues e dha një paralajmërim tjetër të rëndë. Procesi, tha ai, ishte zhvilluar në një klimë të vazhdueshme të frikësimit të dëshmitarëve. Disa dëshmitarë të Prokurorisë i tërhoqën deklarata të mëparshme, shmangën hollësi, i ndryshuan rrëfimet ose gënjyen para gjykatës. Gjykata tha se disa mund të kenë pasur frikë për sigurinë e tyre dhe të familjeve të tyre, ndërsa të tjerë mund të kenë vepruar nga ajo që gjykata e quajti besnikëri e gabuar. Për shkak të rrezikut ndaj viktimave dhe dëshmitarëve, disa identitete mbetën të pazbuluara15.
Kështu duhet kuptuar edhe pse disa nga njerëzit që do të shfaqen në këtë seri kanë emra dhe të tjerë jo.
Në ditët që vijnë do të hyjmë brenda asaj që përmbledhja e aktgjykimit e paraqet vetëm me numra. Do të shohim çfarë u ndodhi të ndaluarve. Do t’i shohim vendet ku mbaheshin. Do ta shohim torturën. Do t’i shohim vrasjet. Do të lexojmë për njerëzit me emër aty ku dokumentet publike lejojnë që emri të thuhet. Dhe pastaj do të kthehemi te Thaçi, Veseli, Selimi dhe Krasniqi, jo si figura të historisë politike të Kosovës, por si katër individët përgjegjësinë penale të të cilëve e shqyrtoi kjo gjykatë.
Për momentin mjafton të kuptohet kufiri që e vendosi vetë aktgjykimi.
Më 16 shtator 2026, Gjykata nuk e dënoi luftën e Kosovës për liri. Nuk e shpalli kriminale aspiratën për pavarësi. Nuk i mohoi krimet e forcave serbe kundër shqiptarëve. Dhe nuk i pranoi të gjitha akuzat e Prokurorisë.
Ajo bëri diçka më të ngushtë dhe juridikisht më konkrete.
Ajo e shpalli Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin fajtorë për katër krime lufte. Arrestim dhe ndalim të paligjshëm ose arbitrar. Trajtim mizor. Torturë. Vrasje.
Thaçi u dënua me 25 vjet burgim. Krasniqi me 25 vjet. Veseli me 18 vjet. Selimi me 13 vjet. Të gjithëve do t’u llogaritet koha e kaluar në paraburgim16.
Pas gjithë debatit për luftën, kombin, historinë, tradhtinë dhe patriotizmin, kjo është pika prej së cilës duhet nisur.
Jo nga pyetja se kujt i përket lufta.
Por nga pyetja se çfarë u ndodhi njerëzve që, sipas një gjykate, nuk duhej të ishin arrestuar, nuk duhej të ishin torturuar dhe nuk duhej të ishin vrarë.
Thaçi Është në Bankën e të Akuzuarve, Jo UÇK-ja
Më 16 shtator nuk vendoset nëse Kosova kishte të drejtë të çlirohej. Vendoset nëse katër burra mbajnë përgjegjësi penale për krimet që Prokuroria Speciale në Hagë pretendon se i kanë kryer.
Thaçi Është në Bankën e të Akuzuarve, Jo UÇK-ja
Pas 31 ditësh, më 16 shtator 2026, në orën 10.00, në Hagë do të shqiptohet aktgjykimi i shkallës së parë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit. Do të jetë fundi i një …
(Përmbledhja e Aktgjykimit, faqet 33 deri 39, paragrafët 131 deri 164)
(Përmbledhja e Aktgjykimit, faqja 9, paragrafët 41 dhe 42)
(Përmbledhja e Aktgjykimit, faqja 9, paragrafët 41 dhe 42)
(Përmbledhja e Aktgjykimit, faqja 10, paragrafët 43 dhe 44)
(Përmbledhja e Aktgjykimit, faqja 10, paragrafi 44)
(Përmbledhja e Aktgjykimit, faqet 11 deri 13, paragrafët 46 deri 54)
(Përmbledhja e Aktgjykimit, faqja 12, paragrafi 49)
(Parashtresa Përfundimtare e Prokurorisë, faqja 16)
(Përmbledhja e Aktgjykimit, faqja 18, paragrafi 75)
(Përmbledhja e Aktgjykimit, faqja 19, paragrafët 76 deri 78)
(Përmbledhja e Aktgjykimit, faqja 19, paragrafët 77 dhe 78)
(Përmbledhja e Aktgjykimit, faqja 5, paragrafët 19 deri 23)
(Përmbledhja e Aktgjykimit, faqet 5 dhe 6, paragrafët 24 deri 27)
(Përmbledhja e Aktgjykimit, faqet 33 deri 39, paragrafët 131 deri 164)