Çlirimtarët E Rremë Të Paqes
Çlirimtari nuk është ai që e fiton luftën, por ai që nuk e tradhton paqen, nuk e plaçkit vendin, nuk e frikëson popullin, ai që nuk e vret atë.
Unë nuk e kam urryer kurrë çlirimin. E kam urryer vetëm atë çast të errët kur çlirimi merret peng nga ata që e përdorin si pronë.
Ka një dallim të madh mes njeriut që lufton për liri dhe njeriut që pas lirisë kërkon ta sundojë atë. I pari del nga lufta me plagë, i dyti del me uri. I pari kërkon që populli të marrë frymë, i dyti kërkon që populli t’i përkulet. I pari e kupton se arma ishte mjet i domosdoshëm kundër robërisë, i dyti e kthen kujtimin e armës në leje për frikë, për pasuri, për heshtje e për vrasjen e lirisë së atyre me të cilët nuk pajtohet.
Unë e kam parë Kosovën pas luftës si një shtëpi të djegur që më në fund i shpëtoi zjarrit, por pastaj pa se disa nga ata që kishin premtuar ta rindërtonin, hynë natën dhe filluan t’ia çmontonin dyert, t’ia merrnin dritaret, t’ia shkulnin dërrasat e dyshemesë, duke thënë se këtë të drejtë ua kishte dhënë sakrifica. Dhe pikërisht këtu fillon mëkati i madh i pasluftës në Kosovë. Jo te varfëria. Jo te rrëmuja. Jo te institucionet e brishta. Por te kthimi i lavdisë në plaçkë.
Çlirimtar nuk është ai që ka qenë në anën e drejtë të historisë vetëm një ditë. Çlirimtar është ai që mbetet në anën e drejtë edhe kur lufta mbaron, edhe kur pushka hesht, edhe kur flamuri ngrihet, edhe kur vjen tundimi i pasurisë, i pushtetit, i hakmarrjes, i privilegjit. Çlirimtari i vërtetë nuk e sheh shtetin si shpërblim personal.
Ai nuk thotë “kam luftuar, prandaj më takon”. Ai thotë “kam luftuar, prandaj më shumë se kushdo tjetër më ndalohet ta poshtëroj këtë vend”.
Kjo është masa morale. Jo uniforma. Jo fotografia. Jo kënga. Jo fjalimi. Jo duartrokitja e turmës së lodhur. Masa është çfarë bëre me lirinë kur ajo ra në duart e tua.
Dhe në Kosovën e pasluftës, shumë gjëra ranë në duar të gabuara.
Unë e them këtë me dhimbje, jo me kënaqësi. Sepse nuk ka kënaqësi ta shohësh një popull që doli nga varri i kolonizimit dhe pastaj u detyrua ta mësojë një lloj tjetër frike. Frikën e brendshme. Frikën që nuk vjen nga ushtari i huaj, por nga njeriu që e flet gjuhën tënde. Frikën që nuk hyn me tank, por me telefonatë. Frikën që nuk e mban gjithmonë uniformën, por mund të mbajë kostum, mikrofon, parti, portal, dosje, dekoratë.
Pas luftës, Kosovës iu desh të ndërtonte shtet. Por disa ndërtuan oborre private. Kosovës iu desh të ndërtonte drejtësi. Por disa ndërtuan mekanizma heshtjeje. Struktura vrasëse. Kosovës iu desh t’i nderonte dëshmorët. Por disa i përdorën dëshmorët si mur mbrojtës për tenderë, vila, poste, ndikim dhe gjunjëzim publik.
Këtu liria u plagos për herë të dytë.
Sepse liria nuk vritet vetëm kur pushtohet vendi. Liria vritet edhe kur çlirimi shndërrohet në industri. Kur kujtesa kthehet në mall. Kur historia shitet në tregun e frikës. Kur fjala “hero” u jepet atyre që nuk durojnë dot pyetje. Kur fjala “tradhtar” u ngjitet atyre që kërkojnë llogari.
Unë nuk mund ta pranoj këtë. Jo sepse kam zemërim personal, por sepse ka fjalë që janë më të mëdha se ne. “Çlirimtar” është një nga ato fjalë. Ajo nuk është medalje për gjoksin e një njeriu të pasuruar. Nuk është strehë për faj. Nuk është stoli për biografi. Është barrë. Është betim. Është një lloj varfërie e ndershme përballë tundimit të pasurisë së pistë. Është aftësia për të mos u bërë pronar i popullit që pretendon se e ke liruar.
Ai që lufton për ta liruar një vend dhe pastaj e plaçkit atë, nuk është çlirimtar. Ai është njeri që e ka ndërruar flamurin e robërisë, por jo natyrën e saj.
Robëria e parë vjen nga armiku. Robëria e dytë vjen nga mashtruesi që vishet si shpëtimtar.
Dhe e dyta është më e hidhur, sepse vjen me fytyrë të njohur.
Në Kosovën e pasluftës, shumëkush mësoi se e vërteta nuk vritej gjithmonë me plumb. Shpesh ajo lihej pa bukë. Lihej pa punë. Lihej pa ekran. Lihej pa dëshmitarë. Lihej nën baltë. Një njeri mund të mos vritej, por emri i tij digjej në shesh. Një familje mund të mos dëbohej, por izolohej. Një veteran mund të mos përfundonte në varr nga armiku, por në dëshpërim nga braktisja. Dhe ndërkohë, mbi varfërinë e tij, dikush e ndërtonte legjendën e vet.
Kjo është ajo që më thyen më shumë. Jo vetëm krimi. Por arroganca e krimit që kërkon respekt.
Të kërkosh nga një popull i varfëruar t’i falet pasurisë së atyre që u pasuruan në emër të luftës, është një formë e re poshtërimi. T’i thuash nënës së dëshmorit se duhet të heshtë sepse dikush e mban ende mbi vete shkëlqimin e dikurshëm të luftës, është fyerje e dyfishtë. T’i thuash qytetarit se pyetja e tij është tradhti, është të pranosh se pushteti yt nuk jeton nga e vërteta, por nga frika.
Unë nuk besoj në heronj që kanë frikë nga pyetjet.
Heroi i vërtetë nuk ka nevojë për kor. Nuk ka nevojë për portale që e pastrojnë atë. Nuk ka nevojë për roje që e mbrojnë nga kujtesa. Nuk ka nevojë që kritiku të shpallet armik. Heroi i vërtetë mund të qëndrojë përballë dritës, sepse e di se drita nuk e zhvesh, por e dëshmon, e vërteton.
Por heroi i rremë ka frikë nga drita. Ai jeton në mjegull. Ai kërkon që lufta të mos diskutohet, që paslufta të mos hetohet, që pasuria të mos numërohet, që viktimat të mos flasin, që arkivat të mos hapen, që dëshmitarët të mos marrin frymë lirshëm. Ai e do popullin vetëm si turmë. Si duartrokitje. Si sfond. Si varg në këngë. Jo si ndërgjegje.
Dhe populli që kthehet në sfond, e humb Republikën pa e kuptuar.
Unë kam menduar shpesh se çfarë është në të vërtetë një çlirimtar. Nuk është vetëm ai që hyn në një qytet të liruar. Nuk është vetëm ai që ka mbajtur një armë. Nuk është vetëm ai që e ka rrezikuar jetën. Të gjitha këto mund të jenë të vërteta dhe prapë të mos mjaftojnë. Sepse çlirimi nuk mbaron në ditën kur ikën pushtuesi. Atë ditë fillon provimi më i vështirë. Provimi i karakterit.
Lufta e pyet njeriun nëse është i gatshëm të vdesë për vendin. Paqja e pyet nëse është i gatshëm të mos e shesë atë.
Shumë kalojnë provimin e parë. Pak e kalojnë të dytin.
Në këtë kuptim, Kosova nuk është vetëm një histori lufte. Është një histori e provimit të dytë. Dhe në atë provim, shumë prej atyre që e kërkuan kurorën e çlirimit, ranë. Ranë jo sepse nuk kishin biografi. Ranë sepse e ngatërruan biografinë me pafajësinë. E ngatërruan sakrificën e dikurshme me të drejtën për të sunduar përgjithmonë. E ngatërruan respektin e popullit me pronësi mbi popullin.
Kjo është tragjedia jonë. Jo se nuk patëm luftëtarë. Patëm. Jo se nuk patëm sakrificë. Patëm aq shumë sa ende na dhemb. Tragjedia është se mbi atë sakrificë u ngrit një kastë që e trajtoi paqen si plaçkë të vonuar.
Dhe prandaj duhet thënë, pa urrejtje, por me ashpërsi morale, ata që e përdorën lavdinë e luftës për ta plaçkitur vendin nuk mund ta gëzojnë më privilegjin e emrit “çlirimtar”.
Ata mund të kenë qenë pjesë e një lëvizjeje çlirimtare. Mund të kenë qenë pranë historisë në një çast të madh. Mund të kenë marrë frymë në kohën kur populli kërkonte jetë. Por njeriu nuk shpëtohet përgjithmonë nga një ditë e mirë, nëse pastaj ndërton vite të këqija mbi të.
Lavdia nuk është pasaportë për pandëshkueshmëri.
Nëse një njeri i shërben lirisë në mëngjes dhe e plaçkit atë në mbrëmje, historia nuk ka pse ta mbajë përgjithmonë në anën e shkëlqimit. Historia nuk është nënë e verbër. Ajo mund të jetë e ngadalshme, e plagosur, e heshtur, por nuk është budallaqe. Ajo mban shënim. Mban shënim vilat, frikën, tenderët, varret, heshtjet, dëshpërimin e veteranëve, shantazhin, fëmijët që rriten në varfëri ndërsa të tjerët flasin për sakrificë nga sallonet e pasurisë.
Dhe një ditë, historia i thotë njeriut, “më trego jo çfarë bëre kur e kishe armikun përballë, por çfarë bëre kur e kishe popullin në dorë”.
Kjo është pyetja që djeg.
Unë e di se disa do t’i quajnë këto rreshta sulm ndaj luftës. Por, nuk është. Është mbrojtje e luftës nga ata që e kanë përdhosur. Është mbrojtje e dëshmorëve nga ata që ua përdorin emrin si vulë për interesa. Është mbrojtje e veteranëve të ndershëm nga ata që i kanë kthyer në dekor emrin e Veteranit. Është mbrojtje e Republikës nga ata që e trajtuan atë si plaçkë familjare, partiake e klanore.
Të kërkosh llogari nuk është tradhti. Tradhti është ta bësh llogaridhënien të duket si krim.
Unë nuk e dua një Kosovë që e harron luftën. E dua një Kosovë që nuk e lejon luftën të përdoret kundër të vërtetës. Nuk e dua një Kosovë pa kujtesë. E dua një Kosovë që e di dallimin mes kujtesës dhe propagandës. Kujtesa i nderon të rënët. Propaganda i mbron të pasuruarit. Kujtesa qan me dinjitet. Propaganda bërtet për të mos u dëgjuar pyetja. Kujtesa të bën më të ndershëm. Propaganda të bën më të bindur.
Prandaj unë nuk mund t’i quaj çlirimtarë ata që pas luftës prodhuan frikë. Nuk mund t’i quaj çlirimtarë ata që e zëvendësuan drejtësinë me ndikim. Nuk mund t’i quaj çlirimtarë ata që u ngritën mbi varfërinë e atyre që luftuan vërtet. Nuk mund t’i quaj çlirimtarë ata që i vranë komandantët tanë të luftës, ata që i vranë mësuesit tanë, politikanët tanë, gazetarët tanë.
Nuk mund t’i quaj çlirimtarë ata që e deshën popullin vetëm kur populli duartrokiste për ta.
Çlirimtari nuk plaçkit. Çlirimtari nuk shantazhon. Çlirimtari nuk e përdor flamurin si perde. Çlirimtari nuk kërkon që fëmijët e varfër ta falënderojnë pasurinë e tij. Çlirimtari nuk ndërton mit mbi frikën e dëshmitarëve. Çlirimtari nuk i thotë gazetarit “armik” pse pyet. Çlirimtari nuk e kthen Republikën në pronë private.
Çlirimtari e di se liria është më e madhe se ai.
Dhe kush nuk e di këtë, nuk është çlirimtar. Është vetëm njeri që kaloi pranë çlirimit dhe pastaj e vodhi hijen e tij.
Unë shkruaj kështu sepse besoj se një komb nuk shërohet duke i ruajtur gënjeshtrat e veta në muze. Një komb shërohet kur e gjen guximin ta ndajë të shenjtën nga e pista. Lufta për liri mund të jetë e shenjtë. Por jo çdo njeri që doli prej saj mbeti i tillë. UÇK-ja si aspiratë për çlirim nuk është e njëjtë me ata që pas saj ndërtuan perandori frike. Dëshmori nuk është i njëjtë me përfituesin. Sakrifica nuk është e njëjtë me pasurimin. Liria nuk është e njëjtë me sundimin nga ata që flasin në emër të saj.
Kjo ndarje është e domosdoshme. Pa të, Kosova mbetet peng. Jo peng i së kaluarës, por peng i atyre që e përdorin të kaluarën për ta mbyllur e mbytur të ardhmen.
Unë dua ta shoh Kosovën të lirë edhe nga çlirimtarët e rremë. Kjo fjali mund të duket e ashpër, por është e drejtë. Sepse çlirimi i parë ishte nga pushtuesi. Çlirimi i dytë duhet të jetë nga miti i plaçkitësit patriotik. Nga ai njeri që e mban në njërën dorë flamurin dhe në tjetrën çelësat e pasurisë publike. Nga ai që flet për dëshmorë, por nuk sheh jetimë. Nga ai që e përmend gjakun, por i fsheh llogaritë bankare. Nga ai që qan para kamerës për kombin, por e shtrydh shtetin në heshtje.
Ky është çlirimi moral që na mungon.
Dhe nuk ka Republikë pa këtë çlirim.
Sepse një vend mund të ketë himn, flamur, kushtetutë, parlament, qeveri, ambasada dhe prapë të jetë moralisht i pushtuar, nëse e vërteta duhet të kërkojë leje nga frika. Një vend mund të quhet i pavarur dhe prapë të mos jetë i lirë, nëse qytetari ka frikë të thotë se mbreti është lakuriq. Një vend mund të shpallë festa kombëtare dhe prapë të jetojë në robëri të brendshme, nëse heronjtë e rremë janë më të mbrojtur se viktimat e vërteta.
Unë nuk dua të jetoj në një atdhe ku plaçkitësi quhet hero vetëm sepse dikur qëndroi pranë zjarrit të historisë. Nuk dua ta pranoj një moral ku e kaluara shërben si detergjent për ta larë çdo faj. Nuk dua të besoj se gjaku i dëshmorëve është derdhur që dikush të ndërtojë pushtet mbi varfërinë e shokëve të tyre.
Jo. Kjo nuk është liri.
Liria është kur askush nuk është mbi pyetjen. Askush. As ai që luftoi. As ai që udhëhoqi. As ai që foli bukur. As ai që u duartrokit.
Liria fillon aty ku qytetari mund të thotë “më trego çfarë bëre me besimin tim” dhe pushteti nuk guxon ta quajë armik.
Unë e di se kjo betejë është e rëndë, sepse nuk bëhet vetëm kundër njerëzve, por kundër një zakoni. Zakonit për të heshtur. Zakonit për të thënë “mos e prek këtë temë”. Zakonit për ta pranuar se disa emra janë më të mëdhenj se e vërteta. Por asnjë emër nuk është më i madh se një popull. Asnjë biografi nuk është më e madhe se drejtësia. Edhe lufta më e drejtë e humb shenjtërinë e saj, kur përdoret si mburojë për krimin.
Çlirimtari i vërtetë nuk kërkon imunitet nga historia. Ai i nënshtrohet asaj.
Prandaj, kur më pyesin çfarë është një çlirimtar, unë nuk mendoj më për parakalime. Nuk mendoj për fotografi të vjetra. Nuk mendoj për fjalime me zë të lartë. Mendoj për një njeri që pas fitores nuk bëhet pronar. Për një njeri që mund të largohet nga pushteti pa e djegur vendin pas vetes. Për një njeri që nuk e përdor plagën e popullit si kapital. Për një njeri që e di se nderi nuk është ajo që e kërkon nga të tjerët, por ajo që e ruan kur askush nuk të detyron.
Çlirimtari është ai që e çliron edhe veten nga lakmia.
Ata që nuk e bënë këtë, nuk kanë pse të fshihen më pas fjalës “çlirim”. Sepse fjala është e lodhur. Është e rënduar. Është e marrë peng. Dhe tani duhet kthyer te populli, te dëshmorët, te veteranët e ndershëm, te nënat që nuk morën vila, te fëmijët që nuk trashëguan pushtet, te qytetarët që ende presin drejtësi.
Unë nuk kërkoj hakmarrje. Kërkoj saktësi morale.
Le të quhet lufta luftë. Le të quhet sakrifica sakrificë. Le të quhet dëshmori dëshmor. Le të quhet çlirimtari çlirimtar. Por le të quhet edhe plaçkitësi plaçkitës. Le të quhet frika frikë. Le të quhet propaganda propagandë. Le të quhet miti i rremë mit i rremë.
Sepse vetëm kur gjërat marrin emrin e tyre, një shoqëri fillon të shërohet.
Dhe unë dua që Kosova të shërohet. Jo të harrojë. Jo të falë me urdhër. Jo të heshtë për hir të një uniteti të rremë. Dua të shërohet duke e parë në sy të vërtetën e saj. Duke thënë se çlirimi ishte i drejtë, por jo çdo gjë që erdhi pas tij ishte e ndershme. Duke thënë se lufta ishte e popullit, por plaçka ishte e pakicës. Duke thënë se liria nuk u fitua që të privatizohej nga ata që e kthyen dhimbjen në kapital.
Në fund, kjo është e gjitha.
Ata që luftuan për liri dhe pastaj e përdorën lavdinë për ta plaçkitur vendin, nuk mund ta gëzojnë më privilegjin e të quajturit çlirimtarë.
Sepse çlirimtari nuk është ai që ia hap derën e burgut dhe pastaj i vjedh shtëpinë të liruarit.
Çlirimtari është ai që, pasi e hap derën, largohet pa marrë asgjë për vete përveç nderit.
Dhe nderi, ndryshe nga pushteti, nuk vidhet dot.