Dosja e Hagës pretendon se vrasjet politike nuk nisën pas çlirimit, por gjatë luftës

Sipas Prokurorisë, para se të derdhej gjaku, u ndërtua gjuha. "Tradhtari", "bashkëpunëtori" dhe "kundërshtari" u bënë hapi i parë drejt dhunës politike.

Nëse hulumtimi ynë i 4 shkurtit 2026¹ pyeste se si u ndërtua një metodë e vrasjeve politike pas luftës, dokumenti përfundimtar² i Prokurorisë së Specializuar e kthen pyetjen prapa, te rrënja e saj gjatë luftës.

Sipas Prokurorisë, problemi nuk ishte vetëm dhuna. Ishte mënyra se si dhuna u vesh me gjuhën e çlirimit, u kthye në instrument kontrolli dhe u drejtua kundër atyre që quheshin “kundërshtarë”. Në faqet 38 deri 44, Prokuroria thotë se politika ndaj “kundërshtarëve” përfshinte njerëz të dyshuar për bashkëpunim me forcat serbe, por edhe ata që nuk i mbështesnin qëllimet ose mjetet e UÇK-së, përfshirë njerëz të lidhur me LDK-në, serbë, romë dhe komunitete të tjera.

Ky është çelësi i dokumentit. Prokuroria nuk thotë se çdo luftëtar i UÇK-së ishte kriminel. Ajo nuk e gjykon luftën çlirimtare si të tillë. Ajo pretendon se brenda luftës u krijua një plan politik për marrjen dhe ushtrimin e kontrollit mbi Kosovën, dhe se ky plan përfshinte frikësimin, keqtrajtimin, burgosjen, torturën, zhdukjen dhe vrasjen e njerëzve që shiheshin si pengesë. Në faqet 16 dhe 17, dokumenti e përshkruan këtë si qëllim të përbashkët kriminal për të fituar dhe ushtruar kontroll mbi Kosovën, duke i larguar me dhunë ata që konsideroheshin kundërshtarë.

Në këtë kuptim, rrëfimi i Prokurorisë e prek drejtpërdrejt plagën më të errët të Kosovës së pasluftës, vrasjet politike, shënjestrimin e LDK-së dhe goditjen ndaj botës politike që e përfaqësonte Ibrahim Rugova.

Në faqen 17, Prokuroria thotë se udhëheqja e UÇK-së dhe më vonë e Qeverisë së Përkohshme të Kosovës u përpoq ta paraqiste veten si zërin e vetëm të vërtetë të shqiptarëve, duke e shtypur dhe zhvendosur udhëheqjen ekzistuese politike shqiptare të Kosovës, kryesisht qeverinë në mërgim të lidhur me LDK-në, Ibrahim Rugovën dhe Bujar Bukoshin.

Ky nuk është një detaj anësor. Është boshti politik i dosjes. Në leximin e Prokurorisë, rivaliteti mes linjës së Rugovës dhe krahut të armatosur nuk ishte thjesht përplasje strategjish, nuk ishte paqe kundër luftës, apo pritje diplomatike kundër kryengritjes. Ishte betejë për trashëgiminë e shtetit që ende nuk kishte lindur. Kush do të fliste në emër të Kosovës. Kush do të negocionte. Kush do të komandonte. Kush do të sundonte pas largimit të Serbisë.

Prokuroria e vendos këtë logjikë në kontekstin e Rambujesë. Në faqen 24, ajo citon vlerësime ndërkombëtare sipas të cilave objektivat e udhëheqjes së UÇK-së ishin njohja ndërkombëtare e saj si faktor përcaktues, dobësimi i Ibrahim Rugovës dhe marrja e drejtimit në negociatat për zgjidhjen politike të statusit të Kosovës. Ish diplomati amerikan Christopher Hill, dëshmitar i mbrojtjes, sipas dokumentit, pranoi se e kuptonte se UÇK-ja donte ta zhvendoste Ibrahim Rugovën dhe LDK-në, për ta siguruar veten si zëri i Kosovës së pavarur.

Kjo fjali e thotë më ftohtë se çdo polemikë pasluftës. Lufta kundër Serbisë ishte reale. Por brenda saj, sipas Prokurorisë, po zhvillohej edhe një luftë tjetër, për pushtetin shqiptar mbi Kosovën.

Në dokument, LDK-ja nuk shfaqet si dekor politik. Ajo del si objektiv. Në faqet 39 deri 41, Prokuroria thotë se fjalori më i egër u rezervua për udhëheqjen dhe mbështetësit e LDK-së, të cilët shpesh quheshin “pacifistë” ose “institucionalistë”. Sipas Prokurorisë, ata u etiketuan si tradhtarë, u akuzuan për tradhti dhe për shërbim ndaj interesave të Millosheviqit, dhe u barazuan drejtpërdrejt me UDB-në. Dokumenti thotë se kjo gjuhë ishte e llogaritur për ta legjitimuar dhe nxitur dhunën ndaj tyre.

Këtu nis mekanizmi që publiku kosovar e njeh shumë mirë nga vitet e pas luftës. Së pari, njeriu nuk vritet. Së pari, emri i tij nxirret nga bashkësia. I thuhet tradhtar. I thuhet bashkëpunëtor. I thuhet njeri i Serbisë. Pastaj dhuna nuk paraqitet më si krim, por si pasojë e natyrshme e fajit të shpallur më parë.

Në faqen 41, Prokuroria shkruan se pas zgjedhjeve parlamentare të marsit 1998, ku LDK-ja u rikonfirmua si forca dominuese politike në Kosovë, UÇK-ja vazhdoi t’i kritikonte ato zgjedhje. Pastaj, sipas dokumentit, Deklarata Politike 7 e 13 gushtit 1998 paralajmëroi se çdo spekulim për krijimin e institucioneve përbënte “luftë speciale” dhe kërcënoi se ata që merreshin me të do të goditeshin pa mëshirë.

Kjo është një nga pjesët më të rëndësishme të dosjes për kuptimin e vrasjeve politike. Sepse “lufta speciale” nuk ishte domosdoshmërisht armë serbe. Sipas Prokurorisë, ajo mund të përfshinte edhe mendim politik, kritikë, pacifizëm, besnikëri ndaj LDK-së ose mbështetje për institucione që nuk kontrolloheshin nga UÇK-ja. Në faqet 40 dhe 41, dokumenti thotë se kjo shprehje përfshinte çdo diskurs ose qëndrim politik që shihej se e dobësonte mbështetjen për UÇK-në, brenda ose jashtë Kosovës.

Kjo e shpjegon pse Rugova ishte aq i rrezikshëm për këtë projekt pushteti. Jo sepse mbante armë. Jo sepse komandonte një njësi. Por sepse mbante legjitimitet. Rugova ishte votë, institucion, kujtesë paqësore, lidhje diplomatike dhe fytyrë ndërkombëtare e Kosovës para se UÇK-ja të dilte hapur në skenë. Për ta zëvendësuar Rugovën, duhej fillimisht të rrëzohej kuptimi politik i rugovizmit. Duhej të paraqitej si dobësi. Si tradhti. Si pengesë. Si pacifizëm i turpshëm. Si pengesë për luftën e shenjtë.

Prokuroria e lidh këtë me gjuhën publike të Jakup Krasniqit. Në faqen 42, ajo shkruan se Krasniqi, si zëdhënës zyrtar i UÇK-së, në një intervistë të tetorit 1998, e akuzoi Rugovën se ishte gjithmonë i gatshëm ta sakrifikonte lirinë dhe pavarësinë e Kosovës për hir të një rezidence, një suite ish agjentësh të UDB-së dhe një çmimi Nobel për paqe.

Kjo nuk ishte thjesht fyerje politike. Në atmosferën e luftës, fjala ishte urdhër i butë. Një shenjë. Një kod. Një leje morale. Kur një udhëheqës politik paraqitej si i rrethuar nga ish UDB-a, mbështetësit e tij bëheshin më lehtë të cenueshëm. Kur LDK-ja quhej “merimangat e LDK-së”, siç del në faqen 43 të dokumentit, kufiri mes polemikës dhe shënjestrimit zhdukej.

Prokuroria shkon më larg. Në faqen 43, ajo thotë se nuk kishte përkufizim formal të termit “bashkëpunëtor”, dhe se përdorimi i tij ishte aq i gjerë sa pothuajse kushdo mund të etiketohej si i tillë.

Kjo fjali është zemra e makinerisë. Në një shtet normal, fajësia kërkon provë. Në një sistem frike, etiketa e zëvendëson provën. Në Kosovën e luftës dhe më pas të pasluftës, sipas këtij leximi, fjala “bashkëpunëtor” nuk ishte kategori juridike. Ishte armë.

Pastaj vjen kalimi nga gjuha te veprimi.

Në faqen 27, Prokuroria thotë se deri në verën e vitit 1998, thirrjet e udhëheqjes së UÇK-së që aktorët e tjerë ta ndërprisnin aktivitetin politik po pasqyroheshin në terren. Sipas dokumentit, qysh në mars dhe prill, persona të maskuar paralajmëronin familje të mos e mbështesnin LDK-në, ndërsa anëtarë të zakonshëm të LDK-së ndiqeshin, keqtrajtoheshin dhe ndaloheshin.

Kjo është pikërisht pika ku historia e madhe bie në oborrin e shtëpisë. Nuk bëhet më fjalë për negociata në Rambuje. Bëhet fjalë për një anëtar lokal të LDK-së që e sheh dikë pas vetes. Për një familje që paralajmërohet të mos e mbështesë partinë e Rugovës. Për një mësues, një veprimtar, një deputet lokal, një njeri që kishte besuar te institucionet paralele, dhe që tani përballet me një pushtet të ri, të armatosur, të padukshëm dhe të bindur se vetëm ai kishte të drejtë të fliste në emër të kombit.

Në zonën e Pashtrikut, Prokuroria e jep këtë model në formë konkrete. Në faqet 214 dhe 215, ajo përshkruan se si, nga qershori 1998, anëtarë të Shtabit të Përgjithshëm u përfshinë drejtpërdrejt në shënjestrimin e kundërshtarëve. Sipas dokumentit, udhëheqës të shquar të LDK-së në Suharekë dhe gjetkë u vunë nën presion nga anëtarë të UÇK-së për t’i dobësuar strukturat dhe udhëheqjen e LDK-së. Rreth 24 qershorit 1998, përfaqësuesi i LDK-së në Suharekë dhe deputeti i Kuvendit të Kosovës, Abdyl Rama, u dërgua te Hashim Thaçi në selinë e UÇK-së në Breshanc, ku ishte i pranishëm edhe Ukë Bytyçi, kryetar i degës së LDK-së në Suharekë dhe deputet i Kuvendit të Kosovës.

Sipas Prokurorisë, situata ishte e tensionuar. Të dy udhëheqësit u nxitën të jepnin dorëheqje publike nga pozitat e tyre në LDK dhe ta regjistronin një deklaratë mbështetëse për UÇK-në. Ukë Bytyçi, nën presion, pranoi dhe, sipas dokumentit, me udhëzim të Thaçit, përsëriti disa herë fjalë të përgatitura. Abdyl Rama refuzoi. Prokuroria pastaj thotë se provat mbështesin përfundimin se Rama u rrah nga Thaçi.

Kjo pjesë e dosjes është e jashtëzakonshme për publikun kosovar. Sepse ajo e zhvendos debatin nga abstraksioni, “a kishte tension mes UÇK-së dhe LDK-së”, te një skenë konkrete, njerëz konkretë, seli konkrete, kamera konkrete, deklaratë e përgatitur dhe, sipas Prokurorisë, dhunë konkrete.

Nëse kjo provohet nga trupi gjykues, atëherë nuk flasim më për rivalitet të zakonshëm politik në kohë lufte. Flasim për nënshtrim të dhunshëm të pluralizmit shqiptar, në momentin kur Kosova po kërkonte t’i tregonte botës se po luftonte për liri.

Më pas, dokumenti e ndjek të njëjtën logjikë nëpër struktura ushtarake, policore dhe të inteligjencës. Në faqet 221 deri 224, Prokuroria përshkruan dyshimet në rritje ndaj ish ushtarakëve profesionistë dhe njerëzve që shiheshin si të lidhur me LDK-në ose FARK-un. Ajo thotë se stafi i zonës i dërgonte letra Shtabit të Përgjithshëm, duke akuzuar ushtarë profesionistë dhe komandantë për pengim të zinxhirit komandues dhe lidhje me FARK-un dhe qeverinë në mërgim.

Kjo ishte faza tjetër. Jo vetëm shënjestrim civilësh. Jo vetëm presion ndaj LDK-së. Por pastrim i brendshëm i strukturave të armatosura nga njerëzit që sillnin me vete legjitimitet tjetër, traditë tjetër, disiplinë tjetër ose lidhje me institucionet e Rugovës.

Në faqen 223, Prokuroria thotë se komandantë të lidhur me LDK-në u larguan, përfshirë komandantin e Brigadës 123, Blerim Kuqi, i cili në janar 1999 u thirr në selinë e Shtabit të Përgjithshëm në Kleçkë, u arrestua, u akuzua për tradhti dhe u burgos.

Këtu metodologjia merr formë institucionale. Kundërshtari nuk bindet. Ai thirret. Akuzohet. Ndalet. Zëvendësohet. Pastaj rrjeti i raportimit riorganizohet, derisa besnikëria politike të përputhet me zinxhirin e komandës.

Në faqen 224, dokumenti e përshkruan krijimin e njësisë “Syri i Shqiponjës”, të lidhur me policinë ushtarake dhe inteligjencën, e cila raportonte te komandanti i zonës dhe në fund te Shtabi i Përgjithshëm, përfshirë Rexhep Selimin.

Kjo na kthen te hulumtimi ynë i 4 shkurtit 2026. Aty ne përshkruam një metodologji, jo një verdikt. Një sistem ku kundërshtarët fillimisht shënjestrohen, pastaj afrohen nën mbulesë legjitimiteti, pastaj neutralizohen, dhe në fund faji orientohet diku tjetër. Dokumenti i Prokurorisë nuk i vërteton automatikisht të gjitha gjetjet tona. Por ai e jep një hartë të hershme të së njëjtës logjikë, kontrolli politik përmes etiketimit, dhunës, strukturës dhe narrativës.

Pjesa më e errët është lidhja mes etiketës dhe vrasjes.

Në faqen 220, Prokuroria përshkruan rrëmbimin e Selman Biniqit dhe Ramiz Hoxhës nga ushtarë të UÇK-së me uniforma të zeza dhe shirit “PU”. Ajo thotë se pranë vendit u gjet një “urdhër ekzekutimi” i shkruar me dorë në emër të “policisë sekrete të UÇK-së”, ku thuhej se Hoxha ishte dënuar me vdekje si “tradhtar i kombit” për bashkëpunim me okupatorin dhe për përhapje të propagandës antishqiptare. Urdhri paralajmëronte se i njëjti fat i priste tradhtarët e tjerë.

Ky është një dokument i vogël, por me peshë të rëndë historike. Ai tregon, në verzionin e Prokurorisë, se si fjalori i tradhtisë mund të përfundojë në dënim me vdekje jashtë çdo gjykate. Jo në debat. Jo në editorial. Jo në tubim. Por në trup njeriu.

Në faqet 252 deri 256, Prokuroria i kthehet Hashim Thaçit si figurë qendrore. Ajo thotë se të akuzuarit përgatitën dhe nxorën dokumente rregullative për identifikimin, kapjen, ndalimin dhe trajtimin e pamëshirshëm të kundërshtarëve, se lëshuan komunikata dhe deklarata publike që dënonin, kërcënonin dhe e legjitimonin dhunën kundër tyre, dhe se krijuan media të shtypura e radiofonike për t’i zgjeruar këto kërcënime.

Për Thaçin veçanërisht, Prokuroria thotë në faqen 253 se ai ishte anëtar themelues i UÇK-së dhe Shtabit të Përgjithshëm, se nga mesi i vitit 1998 kishte përgjegjësi të veçantë udhëheqëse për Drejtorinë Politike dhe atë të Informimit, dhe se më vonë, si kryeministër i Qeverisë së Përkohshme, u identifikua nga vetë UÇK-ja si Komandant i Përgjithshëm.

Në faqen 254, Prokuroria pretendon se Thaçi ishte drejtpërdrejt i përfshirë në formulimin, miratimin, shpërndarjen dhe zbatimin e planeve, politikave dhe praktikave që e çonin përpara qëllimin e përbashkët. Ajo thotë se ai i paraqiste kundërshtarët si kërcënime dhe paralajmëronte masa ndëshkuese ndaj tyre.

Pastaj vjen akuza më e rëndë. Në faqen 255, Prokuroria thotë se veprimet e Thaçit dëshmonin synim të qëndrueshëm për të realizuar qëllime politike përmes mjeteve dukshëm kriminale. Ajo pretendon se ai urdhëroi anëtarë të UÇK-së ta ndihmonin në kryerjen e drejtpërdrejtë të krimeve, përfshirë largimin e dy të ndaluarve që nuk u panë më kurrë të gjallë, kapjen e 13 civilëve për bindjet e tyre politike dhe marrjen në pyetje të gazetarëve serbë të ndaluar dhe të keqtrajtuar.

Në faqen 256, Prokuroria shton se Thaçi i përdori komunikimet e Shtabit të Përgjithshëm për të veçuar objektiva nën rubrikën e politikës ndaj kundërshtarëve, dhe se ai vetë shkroi të paktën një komunikatë me synimin për ta shkatërruar plotësisht një kundërshtar specifik.

Kjo fjali duhet lexuar ngadalë nga publiku i Kosovës. Sepse ajo e prek drejtpërdrejt kulturën e komunikatave, akuzave, shpalljeve, etiketave dhe dënimeve simbolike që u kthyen në mallkim politik pas luftës. Një komunikatë nuk ishte letër. Ishte liçencë. Ishte sinjal. Ishte gjykim në emër të luftës.

Prandaj, kur hulumtimi ynë i shkurtit 2026 fliste për “atmosfera atentati”, dokumenti i Prokurorisë e ofron fjalorin juridik të një fenomeni të ngjashëm, prodhimin e armikut përpara goditjes së tij. Fillimisht krijohet tradhtari. Pastaj goditja ndaj tij duket e kuptueshme.

Kjo nuk është ende e vërtetë gjyqësore. Është pretendim i Prokurorisë. Trupi gjykues duhet të vendosë nëse provat e mbështesin përtej dyshimit të arsyeshëm. Mbrojtja i kundërshton këto akuza dhe ka argumentuar se Prokuroria e fryn autoritetin e Thaçit, e lexon luftën me sy burokratik dhe e shndërron kaosin e konfliktit në hierarki që nuk funksiononte ashtu në terren.

Por për Kosovën, edhe pretendimi është i rëndë. Sepse ai nuk bie në vakum. Ai bie mbi një tokë ku Haki Imeri, Xhemajl Mustafa, Enver Maloku, Ahmet Krasniqi, Ekrem Rexha, Tahir Zemaj, Smajl Hajdaraj, Ukë Bytyçi dhe shumë të tjerë mbeten pjesë e një kalendari të errët të pasluftës. Jo të gjitha këto raste janë pjesë e këtij dokumenti. Jo të gjitha lidhen juridikisht me të akuzuarit. Por atmosfera që e përshkruan Prokuroria, nëse provohet, ndihmon të kuptohet se si u krijua mundësia politike dhe morale për t’i trajtuar rivalët si pengesa që mund të hiqeshin.

Këtu qëndron rëndësia publike e kësaj dosjeje. Ajo nuk thotë thjesht se pati krime. Ajo pretendon se kishte një gjuhë, një strukturë, një zinxhir, një politikë dhe një kategori njerëzish që u nxorën jashtë mbrojtjes normale të jetës politike shqiptare.

LDK-ja nuk ishte vetëm parti. Për shumë qytetarë, ishte shtëpia institucionale e rezistencës civile. Rugova nuk ishte vetëm politikan. Ishte simboli i idesë se Kosova mund të mbijetonte pa u bërë e ngjashme me dhunën që po e shtypte. Prandaj shënjestrimi i LDK-së kishte domethënie më të madhe se rivaliteti për vota. Ishte përpjekje për ta zëvendësuar moralin e durimit me moralin e komandës.

Nëse Prokuroria ka të drejtë, atëherë vrasjet politike të pasluftës nuk nisën pas çlirimit. Ato u paraprinë nga një kulturë lufte ku “pacifisti”, “institucionalisti”, “LDK-isti”, “FARK-isti”, gazetari kritik ose qytetari që nuk përkulej mjaftueshëm mund të futej në arkivolin e tradhtisë.

Nëse Prokuroria nuk arrin ta provojë këtë, atëherë mbetet ende detyrë e Kosovës ta shpjegojë vetë pse kaq shumë njerëz u vranë, pse kaq pak raste u zbardhën, pse familjet u lanë në pritje, dhe pse fjala “tradhtar” u përdor aq shpesh sa u bë parafjalë e vdekjes.

Ky është momenti ku hulumtimi, historia dhe gjykata takohen, por nuk bëhen një. Gjykata do të vendosë për fajësinë penale të individëve. Hulumtimi ynë duhet të vazhdojë ta ndjekë metodën, rrjedhën e pushtetit, rrjedhën e frikës, rrjedhën e parasë dhe rrjedhën e narrativave që i mbajtën këto krime pezull për më shumë se dy dekada.

Sepse pyetja nuk është vetëm kush e tërhoqi këmbëzën.

Pyetja është kush e krijoi lejen morale.

Kush e shkroi gjuhën.

Kush e shpërndau akuzën.

Kush e bëri Rugovën pengesë.

Kush e bëri LDK-në dyshim.

Kush e bëri kritikën tradhti.

Kush e bëri heshtjen kusht mbijetese.

Dhe kush, pas gjithë këtyre viteve, ende përfiton nga fakti që Kosova ka frikë ta lexojë historinë e vet deri në fund.

---

1.

2. Hashim Thaçi dhe të tjerët — Dhomat e Specializuara