Ekspozita që ndezi përplasjen mbi të vërtetën e luftës në Kosovë

Në qendër të kryeqytetit, një ekspozitë mbi masakrat e luftës u hoq brenda pak ditësh, duke zbuluar jo vetëm përplasjen e narrativave, por boshllëkun e gjatë institucional mbi të vërtetën e luftës.

Mar 28, 2026

Më 24 mars 2026, organizatat ADMOVERE dhe INTEGRA e shpallën në Prishtinë hapjen e ekspozitës “Masakrat në Kosovë 1998-1999”, të vendosur në sheshin “Nëna Terezë” dhe të paraparë të qëndronte deri më 7 prill. Sipas njoftimit të tyre1, ekspozita paraqiste në mënyrë kronologjike 49 masakra të kryera gjatë luftës në Kosovë, nga Likoshani dhe Qirezi më 28 shkurt 1998 deri te masakra në familjen Bala më 12 qershor 1999. Organizatorët thanë se përzgjedhja ishte bërë nga 105 masakra të evidentuara deri më tani dhe se në ekspozitë ishin përfshirë vetëm rastet për të cilat kishin siguruar fotografi dhe citate dëshmitarësh. Ata thanë gjithashtu se të gjitha 105 masakrat ishin përfshirë në librin “Masakrat në Kosovë 1998-1999” dhe do të përfshiheshin edhe në një faqe interneti që, sipas tyre, do të lansohej në muajin pasues.

Në njoftimin e 24 marsit, ADMOVERE dhe INTEGRA thanë se ekspozita ishte realizuar me mbështetje financiare nga Kuvendi i Republikës së Kosovës, EXFIS, Libraria Dukagjini, JYSK, KFC, CHwB dhe Besa-Besë. Në ditët që pasuan, fotografi nga ekspozita u shpërndanë gjerësisht në rrjete sociale, bashkë me tekstet shpjeguese të paneleve dhe me reagime të para nga publiku.

Më 27 mars, polemika mori formë të hapur publike kur Berat Buzhala, pronar i gazetës Nacionale, publikoi një postim ku thuhej se “n’midis te Prishtines, jaranat e Kurtit, i bojne jehone rrenave serbe”.

Nacionale, në një artikull2 të po asaj dite, e përshkroi ekspozitën si një “skandal të radhës” dhe vendosi në qendër të kritikës Shkëlzen Gashin, duke e lidhur drejtpërdrejt përmbajtjen e ekspozitës me librin e tij. Artikulli u përqendrua sidomos te paneli për Masakrën e Burgut të Dubravës, ku sipas Nacionale dhe sipas reagimeve të të mbijetuarve, paraqitja e viktimave përfshinte formulime që përputheshin me narrativat e vjetra serbe për “shqiptarë të armatosur” në burg.

Në këtë valë reagimesh, i mbijetuari i Masakrës së Dubravës, Sadik Zeqiri, e cilësoi përmbajtjen e ekspozitës si shtrembërim të së vërtetës. Sipas deklaratës së cituar nga Nacionale, ai tha se në Dubravë nuk kishte pasur të burgosur të armatosur dhe se të gjithë kishin qenë “duarthatë dhe të pambrojtur”. Ai tha se 116 të burgosur shqiptarë ishin vrarë, se Ukshin Hoti vazhdonte të figurojë i zhdukur dhe se mbi 400 të tjerë ishin plagosur. Edhe Enver Dugolli, po ashtu i mbijetuar i kësaj masakre, reagoi publikisht duke thënë3 se të dhënat e paraqitura ishin “krejtësisht të pasakta” dhe se materiali, në formën aktuale, mund të përdorej për ta përforcuar narrativën e rreme të Serbisë.

Përballë reagimeve në rritje, ADMOVERE dhe INTEGRA dolën me një sqarim publik4. Ata thanë se ekspozita bazohej plotësisht në librin “Masakrat në Kosovë 1998-1999”, të botuar në vitin 2024, dhe se për përpilimin e listës së të vrarëve ishin mbështetur në “Libër Kujtimi i Kosovës” të Humanitarian Law Center, organizatë e udhëhequr nga Natasha Kandiq. Në deklaratën e tyre, organizatorët thanë se në atë listë, për disa masakra, disa individë figuronin të regjistruar si persona të armatosur, megjithëse në momentin e vrasjes, sipas tyre, kishin qenë civilë të paarmatosur dhe nuk kishin rezistuar. Ata e përshkruan këtë listë si burimin e vetëm dhe më të besueshëm në mungesë të një regjistri zyrtar shtetëror të viktimave të luftës në Kosovë dhe i bënë thirrje institucioneve të hartojnë sa më parë një listë të tillë.

Shkëlzen Gashi, në reagimin e tij publik5, mbrojti të njëjtën vijë shpjeguese. Ai tha se Kosova, gati tri dekada pas luftës, nuk ka ende një listë të plotë shtetërore të të vrarëve dhe se lista e vetme e përgjithshme në dispozicion mbetet ajo e përgatitur nga Humanitarian Law Center. Duke iu referuar rastit të Dubravës, ai tha se sipas asaj liste, 106 veta figuronin të vrarë, prej të cilëve 58 si civilë dhe 48 si persona të armatosur. Ai argumentoi se pikërisht kjo mospërputhje ngrinte pyetje thelbësore për mënyrën si janë regjistruar viktimat dhe shtoi se probleme të ngjashme shfaqeshin edhe në rastet e Mejës, Reçakut, Kotlinës e Kaçanikut. Gashi tha se verifikimi i një për një i statusit të secilës viktimë nuk kishte qenë përgjegjësi e organizatave të tyre dhe se një detyrë e tillë u takon institucioneve të Kosovës.

Polemika, ndërkohë, nuk mbeti vetëm në hapësirën e medias dhe të rrjeteve sociale. Kryetari i Prishtinës, Përparim Rama, reagoi6 duke thënë “Jo në Prishtinë” dhe njoftoi se leja për ekspozitën po pezullohej menjëherë. Ai tha se në sheshin e kryeqytetit nuk do të lejohej të përdhosej dinjiteti i qytetarëve dhe të fyhej kujtesa kolektive e popullit. Sipas tij, ekspozita paraqiste një verzion të pasaktë dhe të papranueshëm të Masakrës së Dubravës dhe përbënte fyerje të drejtpërdrejtë ndaj viktimave dhe qytetarëve të Kosovës. Rama kërkoi edhe përgjegjësi politike dhe institucionale nga Kuvendi i Kosovës për miratimin dhe financimin e përmbajtjes në fjalë.

Pas kësaj, Kuvendi i Kosovës publikoi një sqarim për media7. Në të thuhej se Kuvendi, në përputhje me mandatin e tij dhe praktikat e zakonshme institucionale, mbështet iniciativa që trajtojnë çështje me interes publik, përfshirë kujtesën kolektive, dokumentimin e luftës dhe nderimin e viktimave. Por, sipas deklaratës, kjo mbështetje jepet pa ndërhyrë në përmbajtjen e projekteve dhe përmbajtja mbetet përgjegjësi e autorëve dhe organizatorëve. Kuvendi shtoi se mbrojtja e dinjitetit të viktimave dhe e kujtesës kolektive mbetet obligim i përbashkët institucional dhe shoqëror dhe tha se shqetësimet e ngritura do t’ua adresojë organizatorëve të ekspozitës.

Në debat hynë edhe zëra të shoqërisë civile dhe të opinionit publik. Rron Gjinovci argumentoi8 se problemi themelor nuk qëndronte vetëm te ekspozita, por te mungesa e një numri të saktë dhe e një statusi të qartë zyrtar për të vrarët nga forcat serbe gjatë luftës. Ai mbrojti punën e Gashit si një përpjekje disa vjeçare për t’i mbledhur dhe sistemuar të dhënat për 105 masakra në Kosovë. Në të njëjtën frymë, Durim Jasharaj tha9 se Gashi kishte cituar burimet më të plota që ekzistojnë dhe se kufizimet e këtyre të dhënave nuk mund t’i ngarkohen atij si faj personal. Të dy reagimet e zhvendosën theksin nga akuza për shtrembërim i qëllimshëm, te dështimi i shtetit për të ndërtuar një arkiv të saktë e të pakontestueshëm të viktimave të luftës.

Por në një fazë tjetër të debatit, Humanitarian Law Center dhe Humanitarian Law Center Kosovo, sipas raportimit10 të Kohës Ditore, kundërshtuan hapur interpretimin e bërë nga autori dhe organizatorët. Fondi tha se të dhënat e paraqitura në ekspozitë, në disa raste, jepnin pasqyrë të pasaktë të krimeve dhe e përshkroi këtë si mungesë elementare njohurie për të drejtën ndërkombëtare humanitare, për faktet e vërtetuara në gjykatë dhe për mënyrën e leximit të bazës së të dhënave të Fondit. Për rastin e Dubravës, Fondi sqaroi se të vrarët ishin të burgosur shqiptarë, disa prej të cilëve mund të kishin qenë më parë pjesëtarë të UÇK-së, por jo luftëtarë në momentin e vrasjes. Sipas Fondit, fakti që dikush ka pasur më parë status si pjesëtar i UÇK-së nuk i përcakton rrethanat e vdekjes dhe nuk e arsyeton paraqitjen e tij si “person i armatosur” kur është vrarë si i privuar nga liria dhe nën kontroll të plotë të autoriteteve serbe.

Fondi tha se i njëjti gabim ishte bërë edhe në rastet e Mejës dhe Reçakut dhe e vlerësoi veçanërisht shqetësues faktin që përgjegjësia për këto pasaktësi po zhvendosej mbi bazën e tyre të të dhënave.

Në reagimin pasues11, ADMOVERE dhe INTEGRA thanë se askund nuk kishin pretenduar se Fondi kishte thënë se 48 personat e vrarë në Dubravë ishin të armatosur në momentin e vrasjes dhe se as vetë ata nuk po thoshin një gjë të tillë. Sipas tyre, ata kishin thënë vetëm se këta persona “figurojnë si të armatosur ushtarë” në listën e Fondit. Kjo e thelloi edhe më tej përplasjen, duke e zhvendosur debatin nga shifra dhe kujtesa, te metodologjia, terminologjia dhe përgjegjësia për interpretimin publik të të dhënave të luftës.

Në orët e vona të 28 marsit, polemika mori edhe një dimenzion institucional penal. Prokuroria Speciale e Republikës së Kosovës njoftoi12 se Departamenti për Hetimin e Krimeve të Luftës po i përcillte me vëmendje informacionet e publikuara lidhur me ekspozitën “Masakrat në Kosovë 1998-1999” dhe se çështja do t’i nënshtrohej vlerësimit për ta përcaktuar nëse përmbante elemente të përgjegjësisë penale.

Në qendër të kësaj përplasjeje mbetën dy çështje që u ndërthurën pa u ndarë dot lehtë.

E para ishte dhimbja e të mbijetuarve dhe e familjeve të viktimave, të cilët e panë ekspozitën si deformim të së vërtetës së tyre.
E dyta ishte boshllëku shumëvjeçar institucional i Kosovës në dokumentimin e saktë, përfundimtar dhe të pakontestueshëm të viktimave të luftës.

Midis këtyre dy boshteve, ekspozita e ADMOVERE dhe INTEGRA, reagimet e ashpra të mediave, kundërshtimet e të mbijetuarve, mbrojtja publike e autorit dhe ndërhyrja e institucioneve e kthyen sheshin qendror të Prishtinës, jo në një vend qetësie për kujtesën, por në skenën e një përplasjeje të madhe për autoritetin mbi të vërtetën e luftës.

Në thelb, kjo përplasje nuk është thjesht çështje numrash apo kategorizimesh, por pasojë e një boshllëku strukturor që është prodhuar dhe toleruar për vite me radhë. Mungesa e një regjistri zyrtar, gjithëpërfshirës dhe të verifikuar të viktimave të luftës nuk është një mangësi administrative, por rezultat i vendimeve politike që, në momente kyçe, e kanë vendosur dokumentimin pas interesave të pushtetit, kompromiseve të brishta apo hezitimit për t’u përballur me peshën e plotë të së kaluarës.

Ky boshllëk nuk u krijua vetvetiu. Instituti për Dokumentimin e Krimeve të Luftës në Kosovë u themelua fillimisht në vitin 2011 nën qeverinë e Hashim Thaçit, por puna e tij u ndërpre në vitin 2018 kur u mbyll13 nga qeveria e udhëhequr nga Ramush Haradinaj, në një kohë kur Thaçi ishte President, në koalicion me Partinë Demokratike të Kosovës dhe Nismën e Fatmir Limajt. Mbyllja ndërpreu vazhdimësinë e mbledhjes së provave, fragmentoi kujtesën institucionale dhe e la Kosovën pa një mekanizëm shtetëror të centralizuar për dokumentimin dhe verifikimin e krimeve të luftës.

Përpjekjet për ta rikthyer këtë kapacitet nisën në vitin 2020 nën qeverinë e parë të Albin Kurtit dhe vazhduan edhe në mandatin pasues. Pas një procesi të zgjatur dhe shpesh të kritikuar, Kuvendi i Kosovës miratoi më 13 korrik 2023 ligjin që hapi rrugën për ri-themelimin e Institutit14. Megjithatë, vitet e humbura mes 2018 dhe 2023 krijuan një boshllëk që asnjë akt ligjor nuk mund ta riparojë lehtësisht, sidomos në një kohë kur dëshmitarët plaken, kujtesa zbehet dhe provat bëhen gjithnjë e më të vështira për t’u rikuperuar.

Në një terren të tillë të fragmentuar, përplasje si kjo aktuale bëhen pothuajse të pashmangshme. Të mbijetuarit, studiuesit dhe institucionet detyrohen jo vetëm ta interpretojnë të kaluarën, por ta rindërtojnë atë nga burime të paplota dhe shpesh të paqëndrueshme. Çdo mospërputhje shndërrohet në pikë kontestimi, jo domosdoshmërisht për shkak të qëllimit të keq, por sepse mungon një bazë faktike e pranuar univerzalisht.

Këtu shfaqet rreziku më i thellë. Kur një shtet dështon ta dokumentojë të vërtetën e vet në mënyrë të qëndrueshme dhe të pandërprerë, ajo e vërtetë bëhet e cenueshme ndaj shtrembërimit. Nëse ky boshllëk institucional nuk adresohet me konsistencë dhe pavarësi, polemika si kjo nuk do të mbeten raste të izoluara. Ato do të kthehen në pjesë të një cikli të përsëritur, ku historia kontestohet në publik, në vend që të mbështetet mbi një regjistër të përbashkët, të verifikuar dhe të mbrojtur.