Institucionet e Rugovës e frikësuan Serbinë, pastaj edhe rrethin e Thaçit

Sipas Prokurorisë, Serbia kishte frikë nga institucionet e Rugovës. Dosja pretendon se edhe rrethi i Hashim Thaçit i pa ato si pengesë për pushtetin.

Në mars të vitit 1998, Kosova votoi në një palë zgjedhje që Serbia nuk i njihte, por që historia i njohu si një akt të rrallë mbijetese politike.

Ato zgjedhje nuk kishin polici shtetërore që t’i mbronte. Nuk kishin administratë të njohur ndërkombëtarisht. Nuk kishin gjykata, buxhet normal, seli qeveritare apo sovranitet formal. Kishin diçka më të brishtë dhe më të fortë njëkohësisht, vullnetin e një shoqërie të shtypur për të provuar se ekzistonte politikisht edhe kur shteti që e sundonte përpiqej ta fshinte.

Pikërisht këtu nis rëndësia e asaj që Prokuroria e Specializuar e përshkruan në faqen 41 të dokumentit të saj përfundimtar. Aty thuhet se në zgjedhjet parlamentare të marsit 1998, LDK-ja u rikonfirmua si forca dominuese politike në Kosovë, pavarësisht kundërshtimit dhe kritikave të vazhdueshme nga UÇK-ja. Pastaj, sipas Prokurorisë, Deklarata Politike 7, e lëshuar më 13 gusht 1998, paralajmëroi se çdo “spekulim” për formimin e institucioneve përbënte një formë të “luftës speciale”, dhe kërcënoi se ata që merreshin me të do të goditeshin pa mëshirë.

Kjo fjali duhet lexuar me kujdes, sepse në të gjendet një nga kthesat më të rrezikshme të luftës së brendshme politike shqiptare. Institucionet paralele të Kosovës, të ndërtuara nën udhëheqjen e Ibrahim Rugovës dhe LDK-së, nuk ishin thjesht aparate partiake. Ato ishin arsyeja pse represioni serb nuk mbeti i padukshëm. Ato ishin dëshmia se shqiptarët e Kosovës nuk ishin një masë e heshtur nën kontrollin e Beogradit, por një shoqëri politike që kishte shkolla, mjekë, zgjedhje, përfaqësim, diplomaci dhe një kërkesë të qartë për liri.

Serbia i kërcënonte këto institucione sepse ato e ekspozonin natyrën e regjimit të Millosheviqit. Kur një popull i përjashtuar nga puna, arsimi, policia dhe administrata arrin të krijojë vetë shkolla, klinika, zgjedhje dhe përfaqësim politik, ai nuk po kërkon më vetëm mëshirë ndërkombëtare. Ai po e ndërton provën e krimit që po kryhet ndaj tij.

Në këtë kuptim, institucionet e Rugovës ishin arkiv i gjallë i shtypjes serbe. Çdo klasë në shtëpi private, çdo universitet paralel, çdo votë e hedhur në kushte ilegaliteti politik, çdo mjek që punonte jashtë sistemit zyrtar, çdo diplomat i Kosovës që trokiste në dyer të huaja, dëshmonte se shteti serb nuk po qeveriste një krahinë normale, por po e mbante nën përjashtim sistematik shumicën shqiptare.

Prandaj ato institucione ishin të rrezikshme për Beogradin.

Por sipas Prokurorisë, në vitin 1998 ato u bënë të rrezikshme edhe për rrethin politik të UÇK-së që po ndërtohej rreth Hashim Thaçit.

Në faqen 17 të dokumentit, Prokuroria thotë se udhëheqja e UÇK-së dhe më vonë e Qeverisë së Përkohshme u përpoq të paraqitej si zëri i vetëm i vërtetë i popullit shqiptar, duke shtypur dhe zhvendosur udhëheqjen ekzistuese politike shqiptare të Kosovës, kryesisht qeverinë në mërgim të lidhur me LDK-në, Ibrahim Rugovën dhe Bujar Bukoshin.

Kjo e vendos konfliktin në një terren shumë më të errët se dallimi i zakonshëm mes luftës së armatosur dhe rezistencës paqësore. UÇK-ja e luftonte Serbinë, por sipas Prokurorisë, një pjesë e udhëheqjes së saj kërkonte edhe monopolin mbi përfaqësimin shqiptar. Në këtë lexim, problemi me Rugovën nuk ishte se ai ishte i dobët. Problemi ishte se ai ishte ende legjitim.

Zgjedhjet e marsit 1998 e provuan këtë. Ato treguan se, edhe pas daljes publike të UÇK-së, edhe pas Prekazit, edhe në kulmin e frikës dhe tronditjes, LDK-ja mbetej forca politike dominuese e shqiptarëve të Kosovës. Kjo ishte goditje ndaj pretendimit se vetëm arma tashmë fliste në emër të kombit.

Për këtë arsye, sipas dokumentit, fjalori kundër institucioneve dhe LDK-së u ashpërsua. Në faqet 39 dhe 40, Prokuroria shkruan se gjuha më e egër u rezervua për udhëheqjen dhe mbështetësit e LDK-së, të cilët shpesh quheshin “pacifistë” ose “institucionalistë”. Ata u etiketuan si “tradhtarë”, u akuzuan për punë në interes të Millosheviqit dhe u barazuan drejtpërdrejt me UDB-në. Prokuroria thotë se kjo gjuhë ishte e llogaritur për ta legjitimuar dhe nxitur dhunën ndaj tyre.

Kjo është pika ku fjalori kthehet në mekanizëm. Një qeveri paralele që Beogradi e shihte si sfidë ndaj sovranitetit serb, tani, sipas Prokurorisë, paraqitej nga brenda si pengesë ndaj luftës. Një votë që e kishte ekspozuar aparteidin politik serb ndaj shqiptarëve, tani shpallej si burim “luftë speciale”. Një institucion i ndërtuar për t’i mbijetuar represionit, tani trajtohej si rrezik për pushtetin e ri që po kërkonte të lindte nga lufta.

Në faqen 40, Prokuroria shpjegon se “lufta speciale” përfshinte çdo diskurs apo qëndrim politik që perceptohej se e dëmtonte mbështetjen për UÇK-në, brenda ose jashtë Kosovës. Kjo e përfshinte kritikën ndaj UÇK-së, operacioneve të saj, si dhe pikëpamjet që konsideroheshin “pacifiste” ose “defetiste”.

Pra, nuk kërkohej domosdoshmërisht bashkëpunim real me Serbinë. Mjaftonte një mendim tjetër politik. Mjaftonte një lidhje me Rugovën. Mjaftonte besimi te zgjedhjet, institucionet, qeveria në mërgim, FARK-u, ose çdo strukturë që nuk i nënshtrohej Shtabit të Përgjithshëm të Hashim Thaçit.

Në faqen 24, Prokuroria citon vlerësime ndërkombëtare sipas të cilave objektivat e udhëheqjes së UÇK-së ishin të merrte njohje ndërkombëtare si “faktor përcaktues”, ta minonte Ibrahim Rugovën dhe ta merrte drejtimin në negociatat ndërkombëtare për statusin politik të Kosovës. Dokumenti shton se edhe Christopher Hill e kuptonte se UÇK-ja donte ta zhvendoste Rugovën dhe LDK-në, për ta siguruar veten si zëri i Kosovës së pavarur.

Kjo tregon se synimi nuk ishte vetëm ushtarak. Ishte diplomatik, institucional dhe historik. Kush ulej në tryezë me ndërkombëtarët, do ta shkruante kapitullin e parë të pushtetit pas luftës. Kush përjashtohej nga ajo tryezë, mund të përfundonte jo vetëm jashtë pushtetit, por jashtë kujtesës së pranueshme kombëtare.

Rugova e kishte fituar këtë vend në tryezë përmes një rruge tjetër. Jo përmes batalioneve, por përmes durimit politik. Për vite me radhë, institucionet e tij e kishin mbajtur Kosovën të dukshme. Ato kishin treguar se Serbia nuk po përballej me një problem sigurie, por me një popull të tërë të privuar nga të drejtat politike dhe civile. Këto institucione e bënë Kosovën rast ndërkombëtar para se UÇK-ja ta bënte atë rast ushtarak.

Kjo nuk e mohon rëndësinë e luftës së armatosur. Pa rezistencën e armatosur dhe pa brutalitetin e përgjigjes serbe, bota ndoshta nuk do të kishte ndërhyrë në mënyrën që ndërhyri. Por pa institucionet e Rugovës, bota nuk do ta kishte pasur aq të qartë se çfarë kishte ndodhur për një dekadë para luftës. Nuk do ta kishte parë një shoqëri të organizuar që kërkonte liri, por vetëm një konflikt të ri në Ballkan.

Kjo është arsyeja pse kërcënimi ndaj institucioneve paralele ka peshë të jashtëzakonshme morale. Sepse ato ishin nën goditje nga dy drejtime. Beogradi i kërcënonte sepse e sfidonin shtetin serb. Rrethi i Thaçit, sipas Prokurorisë, i kërcënonte sepse e sfidonin monopolin e UÇK-së mbi politikën shqiptare.

Në faqen 37, Prokuroria shkruan se deri në fund të korrikut 1999, Qeveria e Përkohshme kishte nxjerrë dekrete për organizimin e strukturave qeveritare nëpër komuna, ndërsa Thaçi publikisht shpallte se Qeveria e Përkohshme kishte arritur shtrirje horizontale dhe vertikale në të gjitha komunat. Në të njëjtën pjesë, dokumenti përmend rregullore lokale të autorizuara nga Qeveria e Përkohshme që, sipas Prokurorisë, shtypnin aktivitetin politik të paaprovuar nga UÇK-ja dhe Qeveria e Përkohshme, duke shënjestruar posaçërisht LDK-në.

Këtu kërcënimi i vitit 1998 merr formë administrative pas luftës. Ajo që në gusht 1998 quhej “luftë speciale”, në korrik 1999, sipas Prokurorisë, kthehet në përpjekje për kontroll komunal, qeverisje paralele të armatosur dhe shtypje të aktivitetit politik që nuk miratohej nga struktura e re.

Në faqen 38, Prokuroria citon raportim të UNMIK-ut sipas të cilit Thaçi nuk ishte i gatshëm të pranonte përgjegjësi për gjithçka që ndodhte në emër të UÇK-së, as të merrte detyrë për të treguar udhëheqje në krijimin e një qasjeje të përbashkët shqiptare për administratë stabile. Sipas atij raportimi, Thaçi përpiqej ta bënte të qartë se UÇK-ja kishte të drejtë ta drejtonte Kosovën dhe ta çonte shpejt drejt pavarësisë, ndërsa ishte në kundërshtim me Rezolutën 1244 dhe testonte sa larg mund t’i shtynte UNMIK-un dhe KFOR-in ta pranonin UÇK-në si “fakt të kryer”.

Kjo është vazhdimësia. Në fillim, institucionet e Rugovës akuzohen si pengesë. Pastaj, pas luftës, strukturat e Thaçit përpiqen t’i imponojnë institucionet e veta si realitet të kryer. Një qeveri që nuk ishte njohur nga vota e lirë e pasluftës kërkonte ta zëvendësonte një rrjet institucionesh që, sado të brishta, kishin mbijetuar përmes zgjedhjeve, durimit dhe rezistencës civile.

Në këtë kontekst duhet kuptuar edhe fushata e frikës. Prokuroria nuk e kufizon atë te deklaratat. Në faqen 27, ajo shkruan se qysh në mars dhe prill 1998, persona të maskuar paralajmëronin familjet të mos e mbështesnin LDK-në, ndërsa anëtarë të zakonshëm të LDK-së ndiqeshin, keqtrajtoheshin dhe ndaloheshin.

Kjo nuk ishte debat për platformë. Ishte presion i dhunshëm mbi trupin social të institucioneve paralele. Nuk goditej vetëm Rugova në Prishtinë apo në kancelaritë perëndimore. Goditej veprimtari lokal, mësuesi, kryetari i degës, familja që ende besonte te LDK-ja, njeriu që mendonte se Kosova duhej të dilte nga pushtimi pa ia dorëzuar shpirtin një strukture të frikës.

Në faqet 214 dhe 215, Prokuroria jep një shembull të qartë. Ajo thotë se udhëheqës të LDK-së në Suharekë dhe gjetkë u vunë nën presion nga anëtarë të UÇK-së për t’i dobësuar strukturat dhe udhëheqjen e LDK-së. Sipas dokumentit, Abdyl Rama, përfaqësues i LDK-së në Suharekë dhe deputet i Kuvendit të Kosovës, u dërgua te Hashim Thaçi në selinë e UÇK-së në Breshanc, ku ndodhej edhe Ukë Bytyçi, kryetar i degës së LDK-së në Suharekë dhe deputet i Kuvendit.

Më tej, Prokuroria thotë se të dy udhëheqësit u nxitën të jepnin dorëheqje publike nga pozitat e tyre në LDK dhe ta regjistronin një deklaratë mbështetëse për UÇK-në. Ukë Bytyçi, nën presion, pranoi. Abdyl Rama refuzoi. Prokuroria thotë se provat e mbështesin përfundimin se Rama u rrah nga Thaçi.

Kjo skenë shpjegon më shumë se shumë analiza politike. Këtu shihet se qëllimi nuk ishte thjesht bindja. Ishte dorëzimi publik. LDK-ja duhej të shfaqej duke u tërhequr. Njeriu i Rugovës duhej të fliste me gjuhën e fitimtarit të armatosur. Institucioni paralel duhej të thyhej para kamerës, që frika të kishte dëshmi dhe shembull.

Nga këtu deri te vrasjet politike të pasluftës, rruga nuk është juridikisht automatike. Prokuroria duhet të provojë çdo krim, çdo lidhje dhe çdo përgjegjësi individuale. Por politikisht dhe historikisht, dokumenti përshkruan atmosferën ku dhuna kundër LDK-së nuk lind si aksident. Ajo paraprihet nga delegjitimimi. Nga fjala “tradhtar”. Nga akuza për “luftë speciale”. Nga presioni ndaj institucioneve. Nga kërcënimi se ata që i ndërtojnë institucionet jashtë vijës së rrethit të Thaçit, do të goditen pa mëshirë.

Kjo është domethënia e faqes 41. Ajo tregon momentin kur një akt politik demokratik, pra zgjedhjet, shpallen kërcënim. Kur institucioni që e kishte ekspozuar Millosheviqin para botës paraqitet si rrezik i brendshëm. Kur qeveria paralele që e mbajti gjallë idenë e Kosovës shtet trajtohet si pengesë ndaj projektit të një pushteti tjetër shqiptar.

Nëse kjo lexohet drejt, atëherë drama e Kosovës nuk ishte vetëm se Serbia e shtypi një popull. Drama tjetër ishte se, në momentin kur ai popull po çlirohej, një pjesë e udhëheqjes së armatosur, sipas Prokurorisë, filloi ta trajtonte pluralizmin shqiptar si armik.

Kjo është arsyeja pse vrasjet politike të pasluftës nuk mund të kuptohen vetëm nga data e tyre. Ato duhet të lexohen nga gjuha që u krijua para tyre. Para se të vritej njeriu, u vra statusi i tij moral. Para se të goditej LDK-ja nëpër rrugë, u godit si ide. Para se të heshteshin besnikët e Rugovës, u tha se institucionet e tyre ishin “luftë speciale”.

Dhe nëse një shoqëri pranon që zgjedhjet, institucionet dhe mendimi ndryshe të quhen luftë kundër kombit, atëherë ajo shoqëri e ka hapur derën për diçka shumë më të errët se rivaliteti politik.

E ka hapur derën për shtetin e frikës.

---

---