Khamenei, Kosova dhe Solidariteti i Rrejshëm Islamik
Kur refugjatët e Kosovës mbushnin kufijtë, Teherani denoncoi NATO-n dhe nuk tha asgjë për Millosheviqin, një moral i përmbysur, i paketuar si solidaritet islamik.
Kur shqiptarët e Kosovës e mbanin gjallë republikën e tyre në bodrume, me libra të fshehura, me ditarë klase të palosur si dokumente të ndaluara, bota e madhe fliste me gjuhë parimesh dhe interesash. Dhe diku larg, në Teheran, Ali Khamenei e shihte Kosovën jo si hartë të dhimbjes shqiptare, por si pasqyrë të një rrëfimi të vetin, një rrëfim ku Perëndimi gjithmonë luan rolin e mjeshtrit të prapaskenave, ku viktimat myslimane janë të vërteta, por ku edhe shpëtimi i tyre, sidomos kur vjen me aeroplanë të NATO-s, shpallet si mashtrim.
Qëndrimi i tij publik gjatë vitit 1999, në kulmin e dëbimeve masive, masakrave dhe kolonave të refugjatëve që ngjiteshin drejt kufijve1, ishte një kombinim i dy zërave që nuk u bënë kurrë një. Në njërin zë, ai shprehte keqardhje për “myslimanët e shtypur”, duke e futur Kosovën në një varg plagësh që përfshinte Bosnjën dhe Palestinën. Në zërin tjetër, më të fortë politikisht, ai e shihte ndërhyrjen e NATO-s jo si përpjekje për ta ndalur aparatin gjenocidal të Millosheviqit, por si pjesë të një komploti më të madh. Kjo kthesë është dokumentuar qartë në deklarime të atyre ditëve.
Më 5 prill 1999, sipas UPI-së2, Khamenei paralajmëroi se sulmet e NATO-s
“vetëm e kanë përkeqësuar situatën” dhe e vendosi luftën në Kosovë në të njëjtin kuadër me Bosnjën, si një projekt që synonte “asgjësimin e myslimanëve në Evropë”.
Në tekstet që vijnë nga media shtetërore iraniane, kjo ide shfaqet edhe më e zhveshur, pothuaj e paduruar në ton. Tehran Times, më 13 prill 1999, e citon3 Khamenein të ketë thënë se ajo që po anashkalohej në luftën e Ballkanit ishte gjendja e myslimanëve të Kosovës, dhe se synimi i atyre që i nxirrnin kosovarët nëpër rrugë ishte “t’i shfarosin myslimanët” dhe “ta parandalojnë formimin e një shteti islamik” në atë rajon. Kjo fjali, e thënë në momentin kur shtëpitë e shqiptarëve po digjeshin nga regjimi gjenocidal i Beogradit për të mos lënë gjurmë pas, nuk e emërton Milosheviqin si autorin e krimit. Ajo e zhvendos qendrën e fajit te “armiqtë” e paemër, te skemat e mëdha, te një ideologji ku NATO, Serbët dhe Perëndimi mund të futen në të njëjtën fjali pa u skuqur, sepse rrëfimi i Teheranit e kërkon këtë bashkim.
Kjo është pika ku, për një lexues shqiptar, fillon shqetësimi moral. Sepse nëse e pranon se Kosova ishte e shtypur, se popullsia po dëbohej, se një aparat shtetëror po e shndërronte një shumicë në të padukshme, atëherë nuk mund ta trajtosh Milosheviqin si figurë dytësore. Por Khamenei, në vend që ta përqendronte vështrimin te Beogradi, e ktheu objektivin te Washingtoni. Radio Evropa e Lirë, duke përmbledhur reagimin e udhëheqjes iraniane, shënon4 se Khamenei i përshkroi sulmet ajrore të NATO-s si pjesë të një “komploti” të drejtuar ndaj “asgjësimit” të myslimanëve në Evropë. Në një fjali të vetme ai arriti ta prodhojë paradoksin e madh të asaj pranvere, të flasë për myslimanët e Kosovës, por ta bëjë NATO-n, jo Millosheviqin, boshtin e dramës së fajësisë.
Një burim analitik që mbledh citime dhe i vendos në kontekst, Washington Institute, e përcjell edhe më qartë konstruktorin e këtij rrëfimi. Ai e citon5 Khamenein më 5 prill 1999 të ketë thënë se sulmet ajrore ishin pjesë e një plani për “asgjësimin e myslimanëve në Evropë”, dhe pastaj vjen fjalia që tregon logjikën e tij politike,
“ajo që po u ndodh sot myslimanëve të Kosovës, e njëjta gjë që i ndodhi myslimanëve të Bosnjës dhe popullit mysliman të Palestinës, është pasojë e demokracisë perëndimore e cila sillet me këdo dhe çdo grup që u kundërvihet atyre në mënyrën më të ashpër”.
Këtu, Kosova nuk është më Kosova. Është provë në një proces gjyqësor të brendshëm ideologjik të Khameneit, ku Perëndimi gjykohet paraprakisht dhe shpallet fajtor pavarësisht se çfarë ndodh në terren.
E njëjta linjë shkon edhe më larg në retorikën e figurave të tjera të kampit të tij. Washington Institute citon kryetarin e parlamentit iranian të kohës, Ali Akbar Nateq Nuri, më 6 prill 1999, me një fjali që do të tingëllonte absurde për këdo që shihte kolonat e shqiptarëve të dëbuar duke thënë se,
“Serbët dhe NATO kanë arritur një konsensus për asgjësimin e myslimanëve dhe për t’i ndihmuar SHBA-të”.
Kjo nuk është vetëm anti NATO. Kjo është një mënyrë për ta hequr Millosheviqin nga qendra e fajit, duke e tretur krimin në mjegullën e “konsensusit” dhe komplotit.
Por a do të thotë kjo se Khamenei ishte “me Millosheviqin”?
Në diplomaci, miqësia shpesh maskohet si armiqësi ndaj një armiku të përbashkët. Radio Evropa e Lirë e përshkruan Iranin e asaj kohe si të kapur në një dilemë, sepse duhej ta ruante identitetin e vet si mbrojtës i myslimanëve dhe njëkohësisht ta mbante vijën e tij të fortë kundër SHBA-ve dhe NATO-s, duke kërkuar hapësirë manovruese edhe përmes Rusisë. Në praktikë, kjo dilemë i dha Teheranit një rrugë të rehatshme, të flasë për dhimbjen e Kosovës, por të punojë politikisht kundër ndërhyrjes që i vuri kufi makinës ushtarake të Beogradit.
Edhe presidenti iranian i kohës, Mohammad Khatami, e artikuloi këtë pozicion me një kujdes burokratik, që e fsheh ashpërsinë e përfundimit. Sipas REL-së, ai tha6 se si vend mysliman Irani ishte i shqetësuar për fatin e myslimanëve dhe nuk do të toleronte agresion kundër të drejtave të tyre në Kosovë dhe Ballkan, por pastaj e quajti fushatën e NATO-s “të paligjshme” dhe tha se nuk do t’u sillte dobi “myslimanëve të shtypur të Kosovës”. Kjo fjali është thelbësore, sepse tregon se Teherani nuk e pa bombardimin si mjet për ta ndalur gjenocidin serb, por si akt që, në rrëfimin e tij, vetëm do ta zgjaste vuajtjen. Në fund, për shqiptarin kosovar që po rrinte në bodrum e që po përballej me operacionet gjenocidale të Millosheviqit, kjo ishte si t’i thuash se zjarri që po i digjte shtëpinë do të shuhet vetë, vetëm mos i thirr zjarrfikësit, sepse zjarrfikësit janë pjesë e komplotit.
Nëse kërkon një vijë të drejtë morale në qëndrimet e Khameneit, atë, nuk e gjen dot. Atë që e gjen është një vijë të drejtë ideologjike. Ai e përdori Kosovën si dëshmi të një bote ku myslimanët rrezikohen, por e mohoi legjitimitetin e ndërhyrjes perëndimore pikërisht në momentin kur ajo ndërhyrje u bë për shumë shqiptarë kushti i mbijetesës. Ai nuk u shfaq si avokat i një populli të vogël që kërkonte jetë normale, shkolla normale, institucione normale. Ai u shfaq si kujdestar i një narrative ku Kosova ishte skena, dhe jo subjekti.
Dhe kështu, në një kthesë tragjike të gjuhës, ai arriti të fliste për shfarosje, por jo me gishtin nga Beogradi. Ai e vendosi “shfarosjen” si qëllim të të tjerëve, të “armiqve” abstraktë, duke e lënë fajin e Millosheviqit të humbiste në mjegull. Përballë një gjenocidi të përjetuar si frikë kolektive, si shkollë në bodrum, si spital i improvizuar, si ikje në kufi, qëndrimi i Khameneit nuk ishte një qëndrim krah shqiptarëve. Ishte një qëndrim krah vetes, krah sistemit të tij brutal të litarit. Dhe në Ballkan, ku fjalët shpesh janë gurë varri, kjo ka peshë.
Nëse historia e shekullit të kaluar na ka mësuar diçka, është se regjimet që e ndërtojnë legjitimitetin mbi frikën dhe mbi një narrativë të përhershme rrethimi rrallë bien nga brenda pa një tronditje të jashtme.
Sot, kur flitet për bombardimet izraelito-amerikane ndaj Iranit, presidenti serb Aleksandar Vuqiç i krahasoi ato me bombardimet e NATO-s në vitin 1999, duke sugjeruar7 se qëllimi i tyre është “ndryshimi i regjimit”, ashtu siç, sipas tij, kishte qenë synimi ndaj Beogradit. Ai paralajmëroi për një “epokë pa ligj ndërkombëtar” dhe për pasoja të gjata globale. Por ky krahasim nuk është thjesht retorikë gjeopolitike. Ai vjen nga një politikan që ka shërbyer si ministër i Informacionit nën regjimin e Sllobodan Millosheviqit, në kohën kur Bosnja dhe Kosova përballeshin me gjenocidin serb . Kur Vuqiçi e barazon ndërhyrjen e vitit 1999 me sulmet e sotme, ai nuk po bën vetëm analizë ndërkombëtare, ai po e rishkruan moralin e asaj pranvere, duke e paraqitur veten si viktimë të historisë dhe jo si pjesë e aparatit që e prodhoi atë histori.
Vdekja e Khameneit dhe goditja ndaj strukturës së tij nuk janë thjesht një epizod ushtarak, ato mund të përbëjnë një çarje në murin e një sistemi që për dekada e ka barazuar fenë me shtetin, disidencën me tradhtinë dhe drejtësinë me litarin. Për një popull të lodhur nga censura, burgosjet dhe ekzekutimet, ky moment mund të shndërrohet në hapësirë, jo për hakmarrje, por për frymëmarrje politike. Asnjë ndërhyrje e jashtme nuk garanton demokraci, por rënia e një arkitekti të pushtetit absolut mund të hapë një dritare që breza të tërë iranianësh nuk e kanë parë kurrë të hapur.
Për shqiptarët, dimensioni moral është edhe më i qartë. Në pranverën e vitit 1999, kur shtëpitë digjeshin, populli ynë masakrohej e përdhunohej dhe kolonat e refugjatëve mbushnin rrugët, Teherani zgjodhi ta zhvendoste fajin nga Beogradi te Perëndimi, nga agresori te shpëtimtari, duke e tretur përgjegjësinë e një regjimi gjenocidal në mjegullën e “komploteve”. Ai që sot përshkruhej si mbrojtës i myslimanëve, atëherë nuk e gjeti dot emrin e Millosheviqit si autor të krimit. Ky është fakt historik, jo interpretim emocional. Dhe nëse sot një rend i ri po formësohet mbi rrënojat e një regjimi që e përdori Kosovën si argument ideologjik, por jo si kauzë njerëzore, atëherë shqiptarët kanë të drejtë ta shohin këtë kthesë si një korrigjim të vonuar të historisë, një moment ku liria nuk kërkon leje nga ata që dikur e relativizuan shfarosjen e tyre.
Nga Shkollat e Bodrumeve te Sallat e Pushtetit Sovran
Shtetndërtimi nisi në bodrume. Para se të vinte liria, mësuesit dhe mjekët mbajtën gjallë frymën e një republike që ekzistonte vetëm në zemrat e një populli. — Kronika B Reportazh.
Leader Laments Plight of Muslims in Kosovo — Teheran Times.
Iranian Attitudes toward the Kosovo Crisis — W Institute.
Presidenti serb Aleksandar Vuçiç: Sulmi ndaj Iranit si bombardimet e NATO-s në ish-Jugosllavi në 1999 — Top Channel.