Kosova Rinis Betejën për Byronë që e Trand Pushtetin e Vjetër
Qeveria e rikthen Byronë për Konfiskim, një mekanizëm civil që i detyron zyrtarët ta shpjegojnë burimin e aseteve, duke i sfiduar barrierat e vjetra juridike dhe politike në vend.
Pas vitesh përplasje juridike, politike dhe institucionale, ekzekutivi ka miratuar sot projektligjin për themelimin e Byrosë Shtetërore për Verifikimin dhe Konfiskimin e Pasurisë së Pajustifikueshme. Nisma synon t’ua ndjekë pasurinë zyrtarëve, personave të ekspozuar politikisht dhe rrjeteve që nuk mund ta arsyetojnë dot burimin e saj, por historia e saj dëshmon se beteja nuk është vetëm kundër korrupsionit, por edhe kundër pengesave që i janë ngritur reformës.
Sot, Qeveria e Republikës së Kosovës miratoi projektligjin për Byronë Shtetërore për Verifikimin dhe Konfiskimin e Pasurisë së Pajustifikueshme, duke e rikthyer në tryezën shtetërore një prej nismave më të rëndësishme dhe më të kontestuara të reformës në drejtësi. Sipas njoftimit zyrtar të ekzekutivit, qëllimi i projektligjit është ta rregullojë mënyrën dhe procedurën e verifikimit dhe konfiskimit të pasurisë së fituar në mënyrë të jashtëligjshme, si dhe themelimin, organizimin dhe kompetencat e Byrosë Shtetërore për këtë proces.
Me këtë vendim, qeveria nuk e ka përmbyllur betejën, por e ka rihapur atë në formën e saj më të drejtpërdrejtë. Sepse çështja nuk është vetëm juridike. Ajo është thellësisht politike, institucionale dhe historike. Në thelb, shteti po përpiqet ta krijojë një mekanizëm që nuk merret vetëm me dënimin penal klasik, por me vetë gjurmën e pasurisë, me pyetjen që prej më shumë se dy dekadash rëndon mbi Kosovën: si u krijuan pasuritë e mëdha të pushtetit, kur të ardhurat e ligjshme nuk i shpjegojnë ato?
Kjo është arsyeja pse ky projektligj godet nervin e vërtetë të rendit të vjetër. Ai synon ta krijojë një instrument të konfiskimit civil pa dënim paraprak penal, si mjet plotësues kundër krimit të organizuar dhe korrupsionit, pikërisht në rastet kur procedurat tradicionale penale kanë qenë të pamjaftueshme ose të pasuksesshme. Sipas Opinionit të Komisionit të Venecias të vitit 20221, vetë nisma është ndërtuar mbi argumentin se sistemi ekzistues i konfiskimit nuk ka prodhuar rezultate të mjaftueshme dhe se, në shumë raste, shteti ka dështuar ta lidhë pasurinë me veprën penale, ose hetimi është bllokuar ndërkohë që pasuria është shpërndarë, fshehur apo transferuar. Po aty theksohet se, në gjashtë vitet paraprake, vlera e ngrirjeve dhe sekuestrimeve kishte arritur rreth 180 milionë euro, ndërsa konfiskimet përfundimtare vetëm 3.5 milionë euro. Kjo diferencë e madhe flet vetë.
Pikërisht këtu qëndron domethënia e sotme. Qeveria po thotë se nuk mjafton më të ndiqet vetëm krimi i provuar në kuptimin penal klasik. Duhet ndjekur edhe pasuria që nuk mund të arsyetohet. Duhet të verifikohet mospërputhja mes të ardhurave dhe aseteve. Duhet të detyrohet subjekti ta shpjegojë burimin. Dhe, nëse burimi nuk provohet, pasuria të përballet me gjykatën.
Në logjikën e kësaj reforme, përfitimi për vendin është i shumëfishtë. Për Kosovën si shtet, kjo nismë synon t’i japë forcë sundimit të ligjit jo vetëm si parim abstrakt, por si praktikë konkrete shtetërore. Për qytetarët, ajo premton t’ua rikthejë kuptimin barazisë para ligjit në një shoqëri ku për një kohë tepër të gjatë pasuria e dyshimtë ka jetuar më e qetë se puna e ndershme. Për ekonominë, mesazhi është se kapitali i dyshimtë nuk mund të mbetet përgjithmonë i paprekshëm. Edhe Komisioni i Venecias e ka pranuar se një qasje e tillë mund të jetë mjet i vlefshëm për ta luftuar korrupsionin dhe krimin e organizuar, për ta penguar shfrytëzimin e fondeve të fituara në mënyrë të paligjshme dhe për ta siguruar bazën e zhvillimit ekonomik të vendit.
Por ky është vetëm njëri krah i historisë. Krahu tjetër është paralajmërues. E njëjta strukturë ndërkombëtare që e pranoi legjitimitetin e idesë, paralajmëroi po ashtu se një ligj i tillë është tepër i ndjeshëm për të drejtat e njeriut dhe nuk mund të mbijetojë juridikisht nëse nuk ndërtohet mbi garanci të forta kushtetuese, pavarësi reale institucionale, resurse të mjaftueshme dhe procedura të drejta. Komisioni i Venecias vlerësoi se vetëm ligji, në vetvete, nuk mjafton për ta zgjidhur problemin e korrupsionit, se zbatimi i dobët i sistemit ekzistues ka qenë pjesë e problemit, dhe se krijimi i një trupi të ri mund ta ndërlikojë sistemin nëse nuk harmonizohet mirë me policinë, prokurorinë, tatimet, doganat dhe Agjencinë Kundër Korrupsionit. Madje theksoi se dispozitat e atëhershme nuk ishin të mjaftueshme për një mekanizëm të pavarur e efektiv dhe se zbatimi i ligjit, në formulimin e tij të atëhershëm, mund të sillte cenime të të drejtave themelore.
Kjo shpjegon pse rruga e kësaj nisme ka qenë e gjatë, e thyer dhe e mbushur me pengesa.
Së pari, ideja e Byrosë nuk lindi sot. Ajo është produkt i një përpjekjeje më të hershme të Ministrisë së Drejtësisë për ta krijuar një instrument të posaçëm për verifikimin dhe konfiskimin e pasurisë së pajustifikueshme. Komisioni i Venecias, në opinionin e vitit 2022, e përshkroi nismën si përpjekje për forcimin e sundimit të ligjit dhe përmirësimin e sistemit të konfiskimit në Kosovë, pikërisht sepse sistemi tradicional ishte treguar i pamjaftueshëm.
Së dyti, kjo nismë hasi në pengesë kushtetuese. Aktgjykimi i Gjykatës Kushtetuese në rastin KO261/24, i 9 janarit 20262, rikujton qartë se kësaj përpjekjeje i kishte paraprirë një tjetër aktgjykim, rasti KO46/23, me të cilin Ligji nr. 08/L-121 për Byronë ishte shpallur i pavlefshëm në tërësinë e tij, pasi nene të caktuara ishin gjetur në kundërshtim me Kushtetutën. Pas kësaj, qeveria e rishkroi projektligjin dhe e procedoi sërish në Kuvend më 13 shtator 2024.
Së treti, edhe verzioni i ri nuk i shpëtoi përplasjes. Sipas të njëjtit aktgjykim, më 5 dhjetor 2024 Kuvendi e miratoi projektligjin në parim dhe, po atë ditë, përmes shmangies nga afatet procedurale, tentoi ta çojë në shqyrtim të dytë dhe ta votojë brenda pak minutash. Gjykata Kushtetuese vëren se komisioneve u ishin lënë vetëm 5 deri në 10 minuta për trajtimin e amendamenteve dhe të gjithë zinxhirit procedural, nga ora 13:45 deri në 14:10, ndërsa ftesa dhe materialet për seancën plenare u ishin dërguar deputetëve në orën 15:01, pra pasi kishte kaluar koha kur seanca duhej të kishte filluar. Në thelb, Gjykata gjeti se ligji ishte kaluar me një procedurë që e dëmtonte vetë funksionin ligjbërës të Kuvendit dhe të drejtën e deputetëve për shqyrtim real.
Për këtë arsye, Gjykata Kushtetuese vendosi se vendimet e Kuvendit të 5 dhjetorit 2024, përmes të cilave ishte miratuar Ligji nr. 08/L-322 për Byronë, nuk ishin në përputhje me nenet 4, 7, 74, 76 dhe 77 të Kushtetutës, dhe i shfuqizoi ato. Kjo do të thotë se pengesa vendimtare nuk ishte vetëm përmbajtja e luftës kundër korrupsionit, por edhe mënyra si u tentua të imponohej ligjërisht.
Kjo është, pra, nyja e vërtetë e historisë së sotme: shteti po rikthehet te një nismë që e konsideron themelore, por që dy herë është përplasur me kufijtë e rendit kushtetues. Dhe ky rikthim ndodh në një kontekst politik shumë më të gjerë.
Që prej rrëzimit të administratës së parë të Kryeministrit Albin Kurti në vitin 2020, në rrethana që ne i kemi dokumentuar si ndërthurje e presionit të jashtëm3, manipulimit politik dhe fushatave të dezinformimit, beteja për reformën nuk ka qenë kurrë vetëm parlamentare. Ajo është zhvilluar si përplasje mes një projekti që pretendon çmontimin e ekonomisë politike të korrupsionit dhe një sistemi të vjetër pushteti që, për afro dy dekada, e ka trajtuar shtetin si depo ndikimi, pasurie dhe pandëshkueshmërie. Fitorja plebishitare e Lëvizjes Vetëvendosje në shkurt 2021, me mbi 50 për qind të votës, ishte një përgjigje popullore ndaj përmbysjes së vitit 2020 dhe një mandat i qartë për reformë. Në këtë kuptim, Byroja nuk është thjesht institucion i ri, është simbol i konfliktit mes dy rendesh politike, atij që kërkon verifikim dhe atij që ka jetuar nga mungesa e tij.
Pikërisht për këtë arsye, nëse ky projektligj ndërtohet siç duhet dhe kalon në mënyrë kushtetuese, domethënia e tij për entitetet kriminale dhe për zyrtarët e korruptuar është e drejtpërdrejtë. Ata nuk do të ndiqen më vetëm për aktin penal të provuar përtej çdo dyshimi, por do të vendosen përballë pyetjes së burimit të pasurisë. Shtëpi, toka, aksione, llogari bankare, pasuri të transferuara te familjarë apo palë të treta, lukset e paarsyetuara nga rroga, do të mund të bëhen objekt verifikimi dhe, në fund, objekt kërkese për konfiskim në gjykatë. Në modelin e përshkruar nga Komisioni i Venecias, nuk është Byroja ajo që konfiskon, ajo verifikon, mbledh të dhëna dhe ia paraqet gjykatës kërkesën. Vendimi mbetet gjyqësor. Kjo është me rëndësi thelbësore, sepse e ndan reformën nga hakmarrja politike dhe e kthen atë në proces ligjor.
Megjithatë, ky mekanizëm do të ketë vlerë vetëm nëse nuk përdoret si spektakël, por si instrument i saktë juridik. Nëse afatet mbeten artificialisht të shkurtra, nëse Byroja nuk është realisht e pavarur, nëse garancitë për pronën dhe gjykimin e drejtë nuk janë të qarta, ose nëse procedura kalon me nxitim politik, kundërshtarët e reformës do të fitojnë pikërisht aty ku duan, jo duke e mbrojtur pafajësinë, por duke e rrëzuar ligjin në emër të kushtetutshmërisë. Dhe këtë e kemi parë tashmë.
Prandaj, lajmi i sotëm është i madh, por jo i mbyllur. Qeveria e ka bërë hapin e vet. Tani barra kalon te hartimi i kujdesshëm, te debati i vërtetë parlamentar, te filtrat kushtetues dhe te aftësia jonë si shtet për të ndërtuar një mekanizëm që jo vetëm premton drejtësi, por i reziston gjykimit të ligjit.
Sepse Kosova nuk ka mungesë vetëm të ligjeve. Ne kemi vuajtur nga mungesa e zbatimit, nga ndërprerja e reformës në gjysmë rruge, nga kapja e institucioneve dhe nga frika e hershme për t’ia ndjekur pasurinë atyre që e kanë kapur shtetin. Sot, me miratimin e këtij projektligji në qeveri, beteja hyn në një fazë të re. Jo më si slogan. Jo më si premtim. Por si sprovë e vërtetë për Republikën: a jemi të gatshëm ta ndjekim pasurinë atje ku politika për vite me radhë nuk guxoi të shikojë?
ON THE DRAFT LAW N°08/L-121 ON THE STATE BUREAU FOR VERIFICATION AND CONFISCATION OF UNJUSTIFIED ASSETS Adopted by the Venice Commission at its 131st Plenary Session (Venice, 17-18 June 2022) — Venice Comission.
Aktgjykimi i Gjykatës Kushtetuese — The GPC Archive PDF.