Kur Feja Pretendon të Flasë në Emër të Kombit

Deklarata e Naim Tërnavës ngre pyetje serioze mbi përzierjen e autoritetit fetar me identitetin kombëtar dhe rrezikun e përjashtimit të shqiptarëve që mendojnë ndryshe.

Në një shoqëri demokratike, çdo qytetar ka të drejtë të besojë, të mos besojë ose ta ndryshojë fenë e tij pa frikë dhe pa presion. Kjo nuk është çështje shijeje apo preference politike. Është një liri themelore e garantuar nga Kushtetuta e Kosovës dhe nga standardet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut. Pikërisht për këtë arsye ma tërhoqi vëmendjen një deklaratë publike e Kryetarit të Bashkësisë Islame të Kosovës, Naim Tërnava. Nuk më shqetësoi sepse e mbrojti fenë islame. Çdo prijës fetar ka të drejtë ta bëjë këtë. Më shqetësoi sepse, në përpjekje për ta mbrojtur fenë, ai e përdori një gjuhë që ngre pyetje serioze mbi kufijtë mes autoritetit fetar, identitetit kombëtar dhe debatit demokratik.

Në fjalimin e tij, Tërnava deklaroi se “disa falanga”, të cilat i përshkroi si “bij të ish-komunistëve”, po përpiqen t’i bëjnë dëm kombit përmes fesë. Ai shtoi se “xhamia nuk do të lejojë” dhe “xhemati nuk do të lejojë”, ndërsa theksoi se Bashkësia Islame e Kosovës “do të qëndrojë aty ku qëndron populli”.

---

Çfarë Tha Naim Tërnava?

Përpara analizës sonë, dëgjoni deklaratën e plotë të Naim Tërnavës. Pikërisht këto fjalë janë objekt i shqyrtimit dhe analizës që vijon.

Janë pikërisht këto formulime që kërkojnë shqyrtim. Jo sepse një prijës fetar nuk duhet ta mbrojë komunitetin e tij, por sepse mënyra se si e bën këtë ka pasoja që shkojnë përtej komunitetit të besimtarëve.

Së pari, mbetet e paqartë se çfarë nënkupton konkretisht deklarata se “xhamia nuk do të lejojë”.

Çfarë nuk do të lejojë?

Kritikën ndaj institucioneve fetare? Satirën? Debatin publik? Mospajtimin? Apo diçka tjetër?

Kur një figurë me autoritet moral dhe ndikim mbi mijëra njerëz përdor një formulim kaq kategorik, ai mban përgjegjësi të shpjegojë saktësisht ku mbaron metafora dhe ku fillon veprimi. Në mungesë të këtij sqarimi, deklarata mbetet e hapur ndaj interpretimeve të ndryshme, përfshirë interpretimeve që mund të nxisin përjashtim ose konfrontim shoqëror.

Po aq problematik është etiketimi i njerëzve si “bij të ish-komunistëve”. Kjo nuk është një përgjigje ndaj argumenteve. Është një përpjekje për t’i delegjitimuar individët përmes prejardhjes së tyre të supozuar.

Si e di Myftiu se kush është fëmijë i kujt?

A e ka hetuar historinë familjare të njerëzve që i sulmon? Apo kemi të bëjmë me një etiketë politike që synon t’i diskreditojë kritikët pa iu përgjigjur asaj që ata e thonë?

Në një demokraci serioze, argumentet rrëzohen me argumente. Nuk rrëzohen duke i ndarë qytetarët në kategori ideologjike ose familjare.

Edhe më shqetësues është përfytyrimi i marrëdhënies mes fesë dhe kombit që del nga ky fjalim. Kur thuhet se Bashkësia Islame “do të qëndrojë aty ku qëndron populli”, krijohet përshtypja se institucioni fetar e përfaqëson vetvetiu kombin. Por kombi shqiptar nuk përfaqësohet nga një institucion fetar, sado i madh apo i respektuar të jetë ai.

Kombi shqiptar nuk është mysliman, katolik, ortodoks apo ateist. Ai përbëhet nga të gjithë këta njëkohësisht.

Historia shqiptare nuk e mbështet pretendimin se një fe e vetme mund të flasë në emër të kombit. Përkundrazi, ajo e dëshmon të kundërtën. Nga Rilindja Kombëtare e deri te shpallja e pavarësisë, figura me bindje të ndryshme fetare e ndërtuan një projekt kombëtar pikërisht mbi idenë se shqiptarësia duhej të ishte më e madhe se përkatësia fetare.

Vaso Pasha e formuloi këtë filozofi në mënyrë të paharrueshme kur shkroi se “feja e shqiptarit është shqiptaria”. Kjo nuk ishte një thirrje kundër fesë. Ishte një refuzim i idesë se feja mund të përdorej për ta copëtuar kombin.

Kjo nuk do të thotë se Islami nuk ka dhënë kontribut në historinë shqiptare. Përkundrazi. Shumë patriotë shqiptarë kanë qenë myslimanë dhe kanë sakrifikuar gjithçka për këtë vend. Po aq patriotë kanë qenë katolikë. Po aq ortodoksë. Kontributi i tyre nuk buronte nga monopoli i një feje mbi kombin, por nga bindja se kombi ishte shtëpia e përbashkët e të gjithëve. Pikërisht për këtë arsye askush nuk mund ta marrë patriotizmin peng dhe ta lidhë me një identitet të vetëm fetar.

Nëse qëllimi i Tërnavës ishte t’i dënonte fyerjet ndaj fesë, ai kishte të drejtë ta bënte. Liria e shprehjes nuk është leje për askend që t’i poshtëroj besimtarët. Por mbrojtja e besimit nuk kërkon ndarjen e qytetarëve në “ne” dhe “ata”. Nuk kërkon etiketime politike. Nuk kërkon që një institucion fetar të flasë sikur ka autoritet mbi kufijtë e debatit publik ose mbi vetë përkufizimin e kombit.

Kosova është republikë kushtetuese, jo republikë fetare. Autoriteti politik dhe juridik buron nga qytetarët dhe ligji, jo nga autoriteti i ndonjë komuniteti fetar. Bashkësia Islame është një institucion i rëndësishëm për besimtarët myslimanë. Ajo nuk është arbitri i shqiptarësisë. Po kështu, as Kisha Katolike, as Kisha Ortodokse dhe asnjë institucion tjetër fetar nuk mund të pretendojë pronësi morale mbi kombin.

Fjalët kanë peshë, sidomos kur shqiptohen nga njerëz që gëzojnë autoritet të madh shoqëror. Pikërisht për këtë arsye, një prijës fetar duhet të jetë i pari që ndërton ura dhe jo kufij, që e mbron dinjitetin e besimit pa lënë të kuptohet se identiteti kombëtar u përket vetëm atyre që e ndajnë të njëjtën fe. Kombi shqiptar nuk është pronë e xhamisë, e kishës apo e ndonjë institucioni tjetër fetar. Ai u përket njësoj myslimanëve, katolikëve, ortodoksëve, protestantëve, hebrenjve, ateistëve, agnostikëve dhe kujtdo që e quan veten shqiptar.

Çdo përpjekje për ta ngushtuar këtë përkufizim, qoftë edhe me gjuhë të nënkuptuar, nuk e forcon unitetin kombëtar.

E dobëson atë.

---

---