Ligji që e Ndryshoi Sigurinë Historike të Kosovës
Ligji i vitit 2013 për Amnisti nuk mbylli plagët e luftës, ai dobësoi mbrojtjen juridike të shtetit dhe fali mekanizmat që kishin punuar kundër sovranitetit të Kosovës me urdhër të Beogradit.
Unë e mbaj mend korrikun e vitit 2013 jo si një datë parlamentare, por si një atmosferë. Ishte ajo ndjesia që e kam parë shumë herë nëpër vende që dalin nga lufta, në Kabul, në Bagdad, në Donbas e Kievë, në qytete ku paqja shpallet para se drejtësia të ketë mbërritur. Një qetësi e imponuar, e shoqëruar me një fjali që gjithmonë tingëllon njësoj, stabiliteti kërkon sakrifica. Dhe zakonisht sakrifica nuk kërkohet nga agresori, por nga viktima.
Në Prishtinë atë verë, Kuvendi i Kosovës votoi Ligjin (04-L-209) për Amnisti1. Në sipërfaqe ai u prezantua si hap historik drejt normalizimit me Serbinë, një kërkesë që thuhej se vinte nën presion të drejtpërdrejtë të Bashkimit Evropian dhe dialogut të Brukselit. Deputetët ngritën kartonët, 90 vota pro, 17 kundër, një abstenim2. Jashtë ndërtesës protestonin qytetarë. Brenda sallës flitej për integrim. Jashtë flitej për dorëzim.
Unë e kam lexuar ligjin fjalë për fjalë, siç lexohen dokumentet që ndryshojnë fatin e një shteti. Dhe në rreshtat e parë të tij gjendet çelësi i gjithë dramës politike. Ligji përcakton se amnistia jepet për persona të dënuar, persona nën ndjekje penale, madje edhe për persona që mund të bëhen objekt ndjekjeje për vepra të kryera para 20 qershorit 2013 në territorin e Kosovës.
Kjo fjali nuk është teknike. Është politike. Sepse ajo nuk fal vetëm të kaluarën e njohur. Ajo fal edhe krimin ende të pahetuar.
Në historinë e konflikteve që kam raportuar për më shumë se dy dekada, ekziston një moment kritik kur shteti vendos nëse do ta ndërtojë paqen mbi të vërtetën apo mbi harresën administrative. Kosova, në atë korrik, zgjodhi opsionin më të rrezikshëm, legalizimin e mjegullës.
Ligji shkon më tej. Në nenin 2 ai garanton lirimin e plotë nga ndjekja penale ose nga ekzekutimi i dënimit për një listë të gjatë veprash penale.
Kur e lexon nenin 3, kuptimi real shpërthen si një dokument arkivor që nuk ishte menduar të lexohej me kujdes publik.
Amnistohen sulmi kundër rendit kushtetues, kryengritja e armatosur, rrezikimi i integritetit territorial, spiunazhi, bashkimi për veprimtari kundërkushtetuese, posedimi i paligjshëm i armëve, kontrabanda, shmangia nga tatimi, falsifikimi i dokumenteve, pengimi i personave zyrtarë dhe madje sulmet ndaj tyre, për aq kohë sa nuk kanë përfunduar me vdekje ose plagosje të rëndë.
Këtu fillon tragjedia morale.
Sepse në veri të Kosovës këto nuk ishin thjesht shkelje administrative. Këto ishin instrumente të një strukture paralele të ndërtuar dhe financuar nga Beogradi për ta sabotuar sovranitetin e shtetit të ri. Barrikadat nuk ishin spontane. Mosnjohja e institucioneve nuk ishte revoltë civile. Ishte strategji shtetërore serbe.
Dhe Kosova, përmes këtij ligji, vendosi t’i fshijë juridikisht pasojat e asaj strategjie.
Në çdo konflikt që kam mbuluar, nga Ballkani në Lindjen e Mesme, ekziston një vijë e kuqe. Shteti që fal organizimin kundër rendit të vet kushtetues pa kërkuar çarmatim real, pa kërkuar përgjegjësi politike, pa kërkuar pranim të fajit, nuk e integron territorin rebel. Ai e legalizon rebelimin.
Kjo ishte pikërisht ajo që paralajmëroi opozita e kohës3. Sepse amnistia nuk erdhi pas demilitarizimit të strukturave paralele. Nuk erdhi pas shpërbërjes së zinxhirit komandues serb. Ajo erdhi përpara tyre.
Me një fjali të vetme ligjore, shteti i Kosovës pranoi të mos ndjekë penalisht mekanizmin që kishte punuar kundër ekzistencës së tij.
Në teori diplomatike kjo quhet kompromis. Në realitet historik quhet precedent fatal.
Mbrojtësit e ligjit argumentuan se vrasjet dhe krimet e rënda përjashtoheshin nga amnistia. Dhe është e vërtetë që neni 4 përjashton shkeljet e rënda të së drejtës ndërkombëtare humanitare dhe veprat që kanë rezultuar me vdekje.
Por ky është mashtrimi juridik klasik që kam parë të përdoret në marrëveshje paqeje të brishta.
Sepse krimet shtetërore nuk funksionojnë vetëm përmes vrasjes. Ato funksionojnë përmes strukturës që e bën vrasjen të mundur. Përmes rrjeteve logjistike, kontrabandës, falsifikimit të dokumenteve, sabotimit institucional, armëve ilegale dhe refuzimit të rendit kushtetues.
Dhe pikërisht këto struktura u amnistuan.
Në praktikë, ligji prodhoi një efekt të heshtur por të thellë. Ai ndërpreu zinxhirin e përgjegjësisë që potencialisht mund të lidhte operacionet destabilizuese në veri me arkitekturën politike dhe të sigurisë së Serbisë. Çdo hetim i ardhshëm humbi terren juridik. Çdo dosje u dobësua para se të hapej.
Në këtë pikë historia lidhet drejtpërdrejt me një zhvillim tjetër që ndodhi vite më vonë, mbylljen e Institutit për Dokumentimin e Krimeve të Luftës në vitin 20184. Kur një shtet fillimisht fal strukturat që sfidojnë rendin kushtetues dhe më pas ndalon institucionet që dokumentojnë krimet historike, modeli bëhet i qartë. Kujtesa trajtohet si rrezik politik.
Unë nuk e shoh këtë vetëm si gabim politik. Unë e shoh si cenim të sigurisë historike dhe kombëtare të Kosovës.
Sepse Serbia nuk ka kërkuar falje për luftën. Nuk ka pranuar përgjegjësi shtetërore. Nuk ka hapur arkivat ushtarake. Dhe ndërkohë Kosova miratoi një ligj që e uli barrën juridike mbi strukturat që vepronin në interes të saj.
Kjo është arsyeja pse sot unë besoj se ky ligj nuk duhet vetëm të kritikohet. Ai duhet të gjykohet politikisht dhe historikisht.
Në çdo demokraci serioze ekziston koncepti i përgjegjësisë kushtetuese. Kur përfaqësues publikë miratojnë vendime që dëmtojnë në mënyrë të qëndrueshme sovranitetin juridik të shtetit, ata nuk mund të trajtohen si aktorë normalë politikë.
Sepse këtu nuk bëhet fjalë për një reformë tatimore apo një ligj ekonomik të gabuar. Këtu bëhet fjalë për faljen institucionale të një infrastrukture që kishte punuar kundër shtetit të Kosovës.
Prandaj argumenti im është i drejtpërdrejtë.
Kosova duhet të miratojë një mekanizëm ligjor të verifikimit demokratik që ndalon nga mbajtja e posteve publike çdo politikan, deputet apo figurë shtetërore që ka sponsorizuar, hartuar ose votuar politika që dobësojnë ndjekjen e krimeve kundër rendit kushtetues dhe pengojnë drejtësinë tranzicionale.
Jo si hakmarrje politike. Por si mbrojtje shtetërore.
Sepse një shtet i ri nuk rrëzohet zakonisht nga armiqtë e jashtëm. Ai rrëzohet kur elita e tij mëson se stabiliteti ndërkombëtar blihet duke sakrifikuar të vërtetën kombëtare.
Unë kam parë shtete të bien kështu. Kam parë arkiva të zhduken, dëshmitarë të heshtin, narrativa të përmbysen derisa viktima detyrohet të mbrojë historinë e vet para agresorit.
Kosova nuk mund ta lejojë këtë luks fatal.
Sepse drejtësia e vonuar është plagë. Por drejtësia e amnistuar me vetëdije është amputim historik.
Dhe kombet që e amputojnë kujtesën e tyre për hir të një paqeje të përkohshme, zakonisht zgjohen një ditë për ta kuptuar se paqja nuk ishte kurrë e tyre. Ishte vetëm pushimi strategjik i dikujt tjetër.
04-L-209 — PROJEKTLIGJI PËR AMNISTINË — Kuvendi i Republikës së Kosovës.
Kosovë, miratohet ligji për amnistinë — Top Channel.
Kosovo Adopts Controversial Amnesty Law — Balkan Insight.
"Amnistia po bëhet para çarmatimit dhe demilitarizimit të veriut të Kosovës. Mos harroni që në veri të Kosovës ka më shumë armë se në tërë Kosovën. Duhet të bëhet njëherë çarmatimi e demilitarizimi, e pastaj amnistia," ka thënë lideri i partisë, Albin Kurti. — Radio Evropa e Lirë.