Maskat e Lirisë dhe Teatri i Tradhtisë
Trupi i Ukrainës është gjakosur. Por është ndërgjegjja e Perëndimit që po kalbet, nën peshën e fjalëve që kurrë nuk u kthyen në veprim.
Lviv, Ukrainë — Një qytet që dikur rrezatonte shpresë, tani mban heshtjen e braktisjes si një kostum zije. Jam kthyer sërish në Ukrainë, një vend që e kam ndjekur me vëmendje që nga momenti kur çizmet ruse shkelën kufijtë e saj. Isha këtu në 2022, kur sirenat ishin të pandërprera dhe rrugët ishin boshatisur nga e qeshura e fëmijëve. U ktheva në 2023, kur ende kishte një këngë shprese në zërat e njerëzve. Në 2024, ajo melodi u shua. Tani, në 2025, edhe jehonat duket se janë zhdukur.
Ky është viti i katërt që kthehem në një vend që Perëndimi kishte premtuar se nuk do ta braktiste kurrë. Por ajo që shoh nuk është trimëri me fjalë të bukura, as plane të mençura nëpër zyra. Ajo që shoh është një popull i lodhur, i rraskapitur, i lënë i vetëm përballë një armiku të madh. Dhe ndërsa ata luftojnë për të mbijetuar, vendet e lira të botës nuk bëjnë asgjë, ata thjesht flasin për organizim dhe ndihmë, por nuk veprojnë.
Lviv, qyteti ukrainas më afër Bashkimit Evropian, duhej të ishte një strehë. Një premtim. Në 2022, ishte boshatisur dhe mbyllur, me kartonë në vend të dritareve, njerëzimi fshihej pas dyerve të mbyllura. Megjithatë, kishte shpirt. Një puls. Njerëzit donin të ofronin strehim para se të kërkoje. Ata donin të jepnin para se të merrnin.
Deri në 2023, ai shpirt ishte pjekur në diçka rrezikshëm shpresëdhënëse. Njerëzit kishin dëgjuar premtimet e Perëndimit. Besonin në fjalë, në ligje, në aleanca. E qeshura ishte kthyer përsëri në kafene. Një besim se ndihma po vinte, se Evropa dhe Amerika nuk ishin thjesht spektatorë por shokë në luftën e tyre për liri.
Pastaj erdhi viti 2024. Ftohtësia e indiferencës hyri në trupat dhe shpirtrat e tyre, njësoj siç dimri hyn në kockat e një njeriu që fle në rrugë. Njerëzit nuk shihnin më njëri-tjetrin me sy shprese, por me sy të lodhur, të dorëzuar. Ajo lloj prishjeje e ngadaltë që ndodh në shpirt, kur humbet besimin dhe mbështetjen, është diçka që asnjë ushtri nuk mund ta ndalojë. Dhe tani, në vitin 2025, ec përsëri mes tyre, dhe ajo që shoh nuk është thjesht trishtim, është vetë dëshpërimi që ka marrë fytyrë njeriu.
Fytyrat që dikur njihja janë të zbehta. Drita e tyre është zbehur, sytë bosh nga pikëllimi dhe lodhja. Këta nuk janë thjesht ukrainas. Ata janë inxhinierë softuerësh, arkitektë, artistë, nëpunës civilë, baballarë, vajza dhe djemë. Dhe ata po gllabërohen. Jo vetëm nga artileria ruse, por edhe nga indiferenca perëndimore.
Takova një inxhinier ndërtimi, një mik prej vitesh, që fiton më pak se 1000 dollarë në muaj. E njëjta punë në Berlin ose Bruksel do t'i sillte gati 4000 euro. Megjithatë, ai rindërton atë që bombat ruse shkatërrojnë. Një tjetër i njohur, një inxhinier elektrik, fiton vetëm 800 dollarë ndërsa paguan qira për një apartament për të zëvendësuar shtëpinë që e humbi. Prindërit e tij janë të sëmurë. Shteti nuk ka më asgjë për t'i dhënë.
Korporatat, ato makineri të pastra që flasin për "vlera perëndimore", u paguajnë ukrainasve vetëm një pjesë të vogël të asaj që do t'u jepnin punëtorëve në Milano apo Mançester. Kjo nuk është ndihmë. Ky është shfrytëzim ekonomik. Një lloj kolonializmi i ri, që fshihet pas fjalëve të bukura për ndihmë dhe solidaritet. Ukraina, dikur krenare dhe e guximshme, po kthehet në një treg të lirë për përfitime të huaja.
Por tradhtia më e rëndë nuk është ajo që matet me para, është ajo që kafshon ndërgjegjen. Është tradhtia morale. Tradhtia që vjen jo me pushkë, por me premtime të prera dhe të braktisura, si letra që digjen në oxhakun e ambasadave. Udhëheqësit e Perëndimit, këta mjeshtër të fjalëve të zbrazëta, kanë dalë nga skena e historisë si maska të rreme të një tragjedie që po luhet me gjak të huaj.
Joe Biden, një gjysh i lodhur i politikës, që më shumë flet me frymëmarrjen sesa me vendimin, premtoi mbështetje e dërgoi ndjesë. Donald Trump, një kukull prej plastike në dorën e Putinit, një hije me grim e vetulla të lyer, tani ulur në fron si një i dënuar që sheh botën përmes grilave të makutërisë.
Sir Keir Starmer, “zotëri” vetëm me emër, heshtja e tij është më therëse se një sirenë lufte. Ai nuk flet, sepse i mungon shpirti; ai nuk lëviz, sepse e ka ngrirë frika e humbjes në sondazhe. Presidenti Macron, një aktor tjetër i zellshëm i ndjeshmërisë, por në fund të çdo fjalimi, ai nuk shpëton jetë, por duartrokitje. Dhe Ursula von der Leyen, një fantazmë teknokrate, që endet korridoreve të Brukselit me fjalor statistikash, pa ndjesi, pa vizion, pa zemër.
Të gjithë këta, të veshur me kostume të qepura me dorë në Savile Row, të ngjeshur në autokolona miliona-eurosh, flasin për demokraci ndërsa Ukraina derdh gjak për çdo fjalë të tyre. Ata nuk janë më politikanë, janë aktorë të një farse të ndyrë diplomatike, ku bota digjet ndërsa ata puthin podiume.
Ata nuk e kanë zhgënjyer vetëm një popull. Jo. Ata ndërtuan një mashtrim, tullë pas tulle, me fjalë të bukura dhe premtime boshe. Nuk ishte një gabim. As ndonjë harresë diplomatike. Ishte një iluzion që e krijuan vetë, e ushqyen me qëllim, e rritën si një fëmijë të rremë dhe më pas e lanë të vdiste në duart e vetë atyre që kishin besuar më shumë: popullit ukrainas.
Nuk dhanë premtime si kalimtarë që flasin me rastësinë e erës. Jo. Ata ftuan një komb të tërë të dilte përballë një armiku, e rrethuan me fjalë të bukura si flamuj festivë, i mbuluan me fjalë për "dinjitet", "demokraci", "vlera evropiane". Dhe kur ushtuan bombat, kur dheu u ça nën këmbët e njerëzve, ata u zhdukën, si një komandant frikacak që urdhëron sulm dhe largohet në heshtje, duke lënë ushtarët të vdesin pa mbështetje, pa armatim, pa shpresë.
Jo një herë. Jo nga hutimi. Por me vetëdijen e ftohtë të atij që zgjedh të mos mbajë përgjegjësi. Dhe ky është krimi i tyre më i madh: jo që nuk erdhën, por që bënë sikur po vinin.
Në 2014, ukrainasit rrëzuan Viktor Janukoviçin, duke besuar se Perëndimi do të qëndronte me ta. Në vend të kësaj, Krimea ra. Në 2022, një pushtim në shkallë të plotë tronditi botën dhe ende Perëndimi hezitoi. Armët u furnizuan me pika si morfinë për një njeri që po vdes. Mjaft për të lehtësuar dhimbjen. Por kurrë e mjafteshme për të shëruar sëmundjen.
Çfarë ka bërë Perëndimi?
Ka shpallur konferenca për shtyp, jo fitore. Ka lëshuar deklarata, jo mbrojtje ajrore. Ka dërguar dollarë, por jo mbështetje vendimtare. Ka performuar teatër ndërsa Ukraina rrjedh gjak në prapaskenë. Kjo nuk është politikë. Është frikacakëri e veshur me protokoll.
Kryeqytetet e Perëndimit janë plot me politikanë me sy të thatë dhe zemra të ngurta, që flasin për vendosmëri por shmangin çdo rrezik si murtajën. Ata flasin për unitet, por i dridhen kostos së veprimit si frikacakë përballë të vërtetës. Dhe kështu e kanë kthyer Ukrainën në një luftë të ngrirë, një betejë që as nuk mund të fitohet, as nuk do të lejohet të humbasë. Një luftë që mbahet gjallë me doza të vogla ndihme, vetëm sa për të mos vdekur, por as për të jetuar. Një luftë që nuk lejohet të mbarojë, sepse fundi i saj do të kërkonte atë që ata nuk e kanë, guximin.
Dhe populli ukrainas?
Ata janë të burgosur nga patriotizmi i tyre. Burrat nuk mund të largohen. Ushtarët janë të harxhuar. Edhe gjeneralët po qajnë, fjalë për fjalë po qajnë, sepse u mungon ajo që aleatët e tyre premtuan. Municion. Mbrojtje. Dinjitet.
Është e rëndë ta thuash, por nuk mund të heshtet. Nëse kjo tradhti vazhdon, ukrainasit, të lodhur, të thyer, të zhgënjyer, mund të kthejnë sytë nga Lindja. Jo nga besimi ideologjik, por nga vetmia. Jo se duan Rusinë, por sepse Evropa i ka braktisur. Dhe nëse ndodh kjo, fatkeqësia nuk do të jetë e tyre. Do të jetë e jona. E Perëndimit. E gjithë asaj bote që flet për liri, por nuk është gati të paguajë çmimin e saj.
Sepse ne në Perëndim duam të besojmë se jemi në anën e drejtë, në anën e lirisë. Por liria pa sakrificë është veçse një fjalë bosh, një slogan i mirë për afishe dhe fjalime, por jo për baltën e luftës. Si gazetar, unë nuk flas nga zyrat, por nga rrugët. Ec me njerëzit. Shoh varret e tyre, i mbaj për dore të gjallët që mezi qëndrojnë në këmbë. Unë dëshmoj atë që korridoret me mermer të Brukselit, Parisit, Londrës dhe Uashingtonit e shikojnë drejt në sy dhe zgjedhin ta injorojnë.
Herën tjetër që një udhëheqës perëndimor pretendon se po "bëjmë gjithçka që mundemi", pyesni: a jemi vërtetë duke bërë gjithçka? Apo thjesht po bëjmë mjaftueshëm për t'u ndjerë të pastër ndërsa lëmë ukrainasit në masakër?
Jam i turpëruar. Jo nga ukrainasit. Ata kanë bërë gjithçka që një popull mund të bëjë për të mbrojtur veten, tokën dhe dinjitetin. Turpi është i imi, por jo për ta. Është për institucionet për të cilat raportoj. Për demokracitë që më është mësuar t’i besoj, t’i mbroj, t’i ndjek si modele. Por këto demokraci nuk përfaqësojnë më vlerat e mia. Ato nuk flasin më me gjuhën e ndërgjegjes sime.
Nëse Ukraina bie dhe nuk e kam fjalën vetëm për kufijtë, por për shpirtin e saj, atëherë Perëndimi do të jetë fajtor. Jo për pasivitet. Por për tradhti. Dhe kjo fjalë nuk është përdorur lehtë. Tradhti është ajo që ndodhte në legjendat e errëta, kur një mbret ia dorëzonte portat armikut jo se kishte frikë, por sepse kishte bërë një marrëveshje në errësirë. Tradhtia nuk bërtet. Ajo nuk vjen me trumbeta. Ajo ecën zbathur, hyn si heshtje dhe ikën si turp. Ashtu si Bruti që nuk e qëlloi Cezarin me fjalë, por me heshtje.
Dhe historia, ajo plakë e ngadaltë, e lodhur, por e pamëshirshme, nuk harron. Ajo do t’i shkruajë këto emra në faqet më të errëta, pranë atyre që panë Dachaun dhe nuk folën, që dëgjuan për Sarajevën dhe nuk lëvizën nga tryeza e darkës. Pranë atyre që e lanë Shqipërinë të fundoset në terr dhe e përshëndetën diktaturën si stabilitet. Sepse heshtja është gjuha e bashkëfajësisë. Dhe ne, në këtë heshtje, jemi bërë bashkëautorë të një krimi që do të na ndjekë brez pas brezi.
Në qytetin Lviv, që dikur shkelqente si një dritare e Ballkanit në zemër të Ukrainës, tani rrinë dritaret e mbyllura si sy të vdekur. Qyteti flet pak, rri më shumë. Dhe kur flet, flet me gjuhën e heshtur të nënës që nuk pret më të birin nga lufta. Flet me fishkëllimën e një treni bosh, që nuk pret më asnjë refugjat, asnjë kthim.
Ukrainasit nuk kanë më ëndrra, i kanë kthyer në baltë, i kanë gdhendur në rrënojat e apartamenteve, i kanë varrosur bashkë me fëmijët e tyre. Ata janë kthyer në tokën që mbrojnë, por toka nuk i mbron dot më. Udhëheqësit e botës së lirë flasin për "sovranitet", për "vlera demokratike", por asnjë prej tyre nuk ka ecur nëpër baltën e Butchas, nuk ka ndjerë erën e barutit në shtëpitë e rrënuara të Bakhmutit.
Po si do ta shpjegojmë këtë turp brezave që vijnë?
Do t’u themi se kishim konferenca shtypi? Se patëm “shqetësime të thella”? Se dërguam dronë por jo mburoja? Se premtoi Macron, por nuk erdhi? Se Von der Leyen mbajti një fjalim të bukur në Strasburg, por harruam të dërgojmë raketat? Do t’u themi se heshtëm jo nga urrejtja, por nga lodhja?
Historia nuk do të na besojë. Sepse heshtja në prag të mizorisë nuk është lodhje, është marrëveshje.
Dhe ndërsa unë largohem nga Lviv, si një udhëtar që i trembet kthimit, më mbetet vetëm një fjalë: Falna.
Jo ju, ukrainas të thyer. Por ju, bijtë e kësaj toke që nesër do kërkoni lirinë dhe do ta gjeni të heshtur. Ju, që do të doni ndihmë dhe do të merrni vetëm deklarata. Ju, që do të digjni pasionin për demokracinë dhe do të merrni në kthim një protokoll bosh.
Sepse nëse bie Ukraina, nuk bie vetëm një kufi. Bie ideja e Perëndimit. Dhe ajo që do të mbetet pas nuk është thjesht një shtet i rrënuar, por një pasqyrë ku do të shohim veten dhe do të na neverisë ajo që do të shohim.
Dhe tani, një fjalë për ne, shqiptarët.
Në botën ku fjalët peshojnë më shumë se veprat, është e lehtë të mashtrohesh. Të besosh në fjalime, në deklarata, në premtime që tingëllojnë mirë, por nuk mbajnë peshë kur vjen koha për veprim. Historia e Ukrainës nuk është larg nesh. Është pasqyra ku duhet të shohim veten.
Ne e kemi provuar çmimin e lirisë. Dhe jo një herë. E kemi fituar me mund, me dhimbje, me jetë të humbura. Kosova, para një çerek shekulli, nuk u çlirua nga fjalët, por nga sakrifica. Nga qëndresa. Nga njerëz që zgjodhën të mos dorëzohen edhe kur bota rrinte në dyshim. Ajo qëndresë nuk ishte spektakël. Ishte dhimbje reale, ishte vendim moral.
Prandaj sot, kur shohim çfarë po ndodh në Ukrainë, sesi një popull që i besoi fjalëve, që e mori seriozisht solidaritetin perëndimor, tani po paguan me gjak mungesën e veprimit, duhet të kujtojmë se fjalët janë të lehta, por veprat janë prova e vërtetë e besnikërisë.
Mos i besoni verbërisht atyre që flasin shumë dhe bëjnë pak. Mos u jepni vend në ndërgjegjen tuaj atyre që ndërrojnë maska sot si gazetarë, nesër si analistë, pasnesër si zëdhënës të ndonjë partie apo institucioni. Nuk janë ata zëri i së vërtetës. Janë zhurma që vjen për t’ju hutuar.
Mbani sytë te veprat. Te vendimet e vështira që merren në heshtje, te njerëzit që nuk u dorëzuan kur ishte më e lehtë të heshtnin. Mbroni ata që kanë treguar integritet, jo ata që e kanë ndërruar besnikërinë me çdo cikël politik. Qëndroni pranë atyre që flasin pak, por veprojnë drejt.
Sepse kjo republikë, ky vend, nuk është ndërtuar mbi retorikë, por mbi përgjegjësi. Liria që kemi sot nuk është një e drejtë që na u dhurua. Është një barrë që na u la. Dhe ne duhet ta mbajmë me dinjitet. Me sy hapur. Me kujtesë të gjallë.
Mos e shisni për premtime. Mos e lini në duart e kujtdo që ju flet bukur. Sepse liria, kur harrohet, nuk humbet menjëherë, por pak nga pak, në emër të rehatisë, në emër të kompromiseve të vogla, në emër të lodhjes.
Dhe kur ajo humbet, është shumë më e vështirë të rikthehet.
Qëndroni zgjuar. Qëndroni të ndershëm. Qëndroni të përkushtuar ndaj një ideje të thjeshtë: se asnjë komb nuk mbahet gjallë nga fjalët që i thonë të huajt për të, por nga veprat që vetë ai bën për veten e vet.
Ky nuk është nacionalizëm. Është ndërgjegje. Dhe ndërgjegjja është arma më e fuqishme e një populli të lirë.
I dashur lexues, nëse vlerësoni përpjekjet e mia për të mbrojtur të drejtën tuaj për informim dhe të ardhmen e vendit tonë, ju ftoj të më mbështesni me aq sa mundeni.
Mund të bëni një donacion ose të abonoheni me pagesë €5 në muaj. Çdo kontribut juaj është një gur-themeli për të vazhduar të raportoj ndershmërisht dhe të hedh dritë mbi çështjet që kanë rëndësi për të gjithë ne.
Gazetaria e pavarur ka nevojë për mbështetjen tuaj për të mbrojtur sigurinë kombëtare, etikën e gazetarit dhe cilësinë e të raportuarit dhe integritetin tonë si komb.
Faleminderit që besoni dhe përkrahni këtë kauzë!