Midis Dy Luftërave, Një Jetë Për Të Treguar
Nga bodrumet e Ukrainës deri te rrënojat e Kosovës, kam mësuar se lufta nuk i vret vetëm njerëzit. Ajo përpiqet ta vrasë edhe kujtesën e tyre.
E kam shkruar këtë tekst me peshën e kujtimeve që nuk plaken kurrë. E kam shkruar nga netët e gjata të Ukrainës, por edhe nga thellësia e fëmijërisë sime në Kosovë, nga ajo dhimbje që një popull e mban në trup edhe kur përpiqet të ecë drejt së nesërmes.
At Zef Pllumbi na la një amanet të thjeshtë dhe të madh, "Rrno për me tregue".
Ndoshta kjo është arsyeja pse unë ende shkruaj. Jo për t'u dukur trim. Jo për t'u vendosur në qendër të historisë. Por sepse kam parë çfarë ndodh kur krimi mbetet pa dëshmitarë, kur viktimat lihen vetëm, kur kujtesa tradhtohet nga heshtja. Prandaj i dashur lexues, ju kërkoj ta lexoni këtë shkrim deri në fund, jo për mua, por për ata që nuk mund të flasin më, për Kosovën që ma mësoi dhimbjen, për Ukrainën që sot e mban mbi supe të njëjtin terr, dhe për çdo popull që e kam parë duke luftuar të mos zhduket nga kujtesa e botës.
Ndonjëherë, në netët e gjata ukrainase, pasi i kam dërguar fjalët dhe fotografitë e fundit, pasi e kam mbyllur kompjuterin dhe pasi zhurma e tastierës ka pushuar më në fund, e gjej veten zgjuar duke menduar për Kosovën. Kjo mund t’u duket e çuditshme disa njerëzve. Jam mijëra kilometra larg vendlindjes sime. Jam në një vend tjetër, në një luftë tjetër, mes njerëzve që flasin një gjuhë tjetër dhe mbajnë plagë të tjera. Megjithatë, kur errësira i mbulon qytetet e Ukrainës dhe sirenat e alarmit humbasin diku në distancë, mendja ime kthehet shpesh në një shtëpi të vogël në Kosovë dhe tek një djalë njëmbëdhjetëvjeçar që nuk e kuptonte ende se lufta do ta ndiqte për pjesën më të madhe të jetës së tij.
I mbaj mend gazetarët që trokitën në derën e familjes sime gjatë viteve të luftës. Nuk mbaj mend çdo fytyrë dhe as çdo emër. Lufta e ka mënyrën e saj për t’i mjegulluar detajet, ndërsa ndjenjat i gdhend thellë në kujtesë. Por mbaj mend ndjesinë që e sollën me vete. Për ne, ata nuk ishin thjesht reporterë me kamera e blloqe shënimesh. Ata ishin dëshmi se dikush po dëgjonte. Në një kohë kur regjimi i Millosheviqit po përpiqej të na zhdukte jo vetëm fizikisht por edhe nga vetëdija e botës, ata erdhën për të parë, për të pyetur dhe për të treguar. Sot e kuptoj se ajo që më bëri përshtypje si fëmijë nuk ishte teknologjia që e mbanin me vete, por misioni i tyre. Ata u jepnin zë njerëzve që po humbnin gjithçka tjetër.
Nuk besoj se në atë moshë e kuptoja plotësisht peshën e premtimit që i bëra vetes. Por e mbaj mend qartë se si mendova se një ditë doja të bëhesha njëri prej tyre. Doja të isha pjesë e atij zinxhiri njerëzor që e lidh vuajtjen e njerëzve të zakonshëm me ndërgjegjen e botës. Në njëfarë mënyre, jeta ime profesionale ka qenë përpjekja e vazhdueshme për ta mbajtur atë premtim.
Kanë kaluar thuajse dy dekada që atëherë. Kam raportuar nga luftëra të ndryshme, nga vende ku historia po shkruhej me gjak dhe ku e vërteta shpesh ishte viktima e parë. Ukrainën e kam ndjekur që nga viti 2014. Kam qenë këtu kur lufta dukej ende një konflikt i largët për shumë njerëz në Perëndim. Jam kthyer përsëri pas pushtimit të plotë rus në vitin 2022. Kam ardhur në vitin 2023, në vitin 2024, në vitin 2025 dhe tani përsëri në vitin 2026. Në secilin rikthim kam gjetur një vend e një popull të ndryshuar, por jo të dorëzuar.
Ajo që më ka goditur gjithmonë në Ukrainë nuk është vetëm shkatërrimi. Shkatërrimi, sado brutal të jetë, është pjesa më e dukshme e luftës. Janë ndërtesat e shembura, krateret, xhamat e thyer dhe tymi që e mbush horizontin e të ngulfatë. Më e vështira për t’u kuptuar është mënyra se si lufta hyn ngadalë në mendjen e njerëzve dhe e riorganizon marrëdhënien e tyre me botën. Nuk ka një moment të vetëm kur kjo ndodh. Nuk ka një çast dramatik kur zgjohesh dhe e kupton se je bërë njeri i luftës. Ndryshimi ndodh gradualisht, pothuajse pa u vënë re, derisa një ditë e kupton se po jeton sipas rregullave që dikur do t’i kishe konsideruar të paimagjinueshme.
Sot fle me jelekun antiplumb afër vetes. Helmeta është gjithmonë pranë. Pajisjet e komunikimit qëndrojnë të mbushura dhe aktive. Dokumentet e mia janë aty ku mund t’i kap menjëherë. Nuk është disiplinë ushtarake dhe as ndonjë shfaqje trimërie. Është thjesht përshtatje. Lufta të mëson se nata mund të ndërpritet në çdo moment dhe se koha midis gjumit dhe mbijetesës ndonjëherë matet me sekonda.
Shtëpitë ku qëndroj shpesh kanë dritare të mbyllura jo për shkak të motit, por për shkak të dronëve. Sa herë e shkruaj këtë fjali, më duket sikur po e përshkruaj një botë që nuk duhej të ekzistonte. Kam kaluar gati njëzet vjet duke raportuar nga luftërat, por ende nuk jam mësuar me faktin se lufta arrin deri këtu, deri te gjërat më të vogla e më njerëzore. Një dritare e hapur dikur nënkuptonte jetë. Nënkuptonte fëmijë që luanin në oborr, zëra që hynin nga rruga, aromën e bukës së sapopjekur ose cicërimat e zogjve në mëngjes. Këtu ajo mund të nënkuptojë diçka krejt tjetër. Mund të jetë pika nga ku të sheh një dron. Mund të jetë çasti kur lufta e gjen rrugën për brenda. Dhe ndërsa e mendoj këtë, nuk mund të mos e kujtoj Kosovën, sepse lufta gjithmonë fillon duke i vrarë njerëzit, por vazhdon duke e vrarë kuptimin e gjërave. Ajo ta grabit normalitetin pjesë-pjesë, derisa një ditë kupton se je duke pasur frikë nga e njëjta dritare ku dikur mbështeteshe për ta parë lindjen e diellit.
Kur udhëtoj, e vërej se një pjesë e vëmendjes sime është gjithmonë e drejtuar nga qielli. Nuk ka rëndësi nëse jam duke e drejtuar makinën apo i ulur në sediljen e pasagjerit. Sytë kërkojnë vazhdimisht lëvizje. Pasqyrat nuk shërbejnë më vetëm për ta parë trafikun. Ato janë bërë mjete për ta kontrolluar hapësirën mbi kokë. Kjo lodhje mendore është e vështirë të shpjegohet. Trupi i njeriut nuk është ndërtuar për vigjilencë të vazhdueshme, por lufta nuk pyet për kufijtë biologjikë.
Më kujtohet se si në fillim më dukej e çuditshme kur njerëzit ndalonin bisedën për ta dëgjuar një zhurmë të largët. Sot e bëj edhe vetë. Lufta e lajmëron ardhjen e saj përmes tingullit. Para se të shohësh ndonjë gjë, e dëgjon. Pas një kohe mëson të dallosh zhurmën e dronëve, të raketave dhe të armëve kundërajrore. Është një lloj edukimi që askush nuk dëshiron ta marrë, por që miliona ukrainas e kanë mësuar me detyrim.
Ajo që më prek më shumë, megjithatë, nuk është frika ime. Gazetari e ka privilegjin të largohet. Mund të hipë në një makinë, në një tren ose në një aeroplan dhe, herët a vonë, ta lërë luftën pas shpine. Banorët nuk e kanë atë luks. Ata vazhdojnë të jetojnë këtu. Vazhdojnë t’i çojnë fëmijët në shkollë. Vazhdojnë të punojnë, të dashurojnë, të ndërtojnë familje dhe të bëjnë plane për një të nesërme që nuk u premtohet askund. Sa herë që e shoh këtë këmbëngulje, më kujtohet Kosova.
Shumë u larguan. Shumë kaluan kufijtë, duke kërkuar siguri për fëmijët e tyre dhe një vend ku nata të mos ndërpritej nga frika. Por ajo që kam mësuar që atëherë është se largimi nuk është gjithmonë fundi i një historie. Për shumicën ishte vetëm një ndalesë e përkohshme. Kur lufta mbaroi, ata u kthyen. U kthyen në shtëpi të djegura. U kthyen në oborre të mbuluara nga hiri. U kthyen në mure të nxira nga flakët dhe në pemë që kishin mbijetuar duke qëndruar dëshmitare të krimit.
Por shumë prej tyre nuk u kthyen me njerëzit me të cilët ishin larguar.
Disa nëna u kthyen pa djemtë e tyre. Disa fëmijë u kthyen pa etërit e tyre. Disa motra u kthyen pa vëllezërit. Disa burra u kthyen për të gjetur se zëri që i kishte përcjellë herën e fundit nga pragu i derës nuk do t’i thërriste më kurrë në emër. Lufta nuk ua kishte marrë vetëm shtëpitë. Ua kishte marrë të ardhmen që e kishin imagjinuar së bashku.
Edhe sot, më shumë se një çerek shekulli pas luftës, mbi 1.600 njerëz vazhdojnë të figurojnë të zhdukur me dhunë. Nganjëherë mendoj se statistikat janë forma më e ftohtë e dhimbjes njerëzore. Sepse pas çdo numri fshihet një nënë që nuk e ka një varr ku ta vendosë një tufë lulesh. Fshihet një motër që ende e ndal frymën sa herë i bie telefoni. Fshihet një baba që u plak duke pritur trokitjen që nuk i erdhi kurrë. Fshihet një vend në tryezë që ka mbetur bosh për njëzeteshtatë vjet.
Dhe sikur kjo të mos mjaftonte, për shumë familje lufta nuk përfundoi me heshtjen e armëve. Qindra e qindra njerëz u vranë edhe pas luftës. Për ta (politikanë, intelektualë e komandantë të lavdishëm të luftës sonë për çlirim deri tek kolegët gazetarë), paqja nuk erdhi kurrë në tërësinë e saj. Ajo mbeti një premtim i papërmbushur, një fjalë që tingëllonte bukur në fjalimet e politikanëve, por që nuk arrinte ta mbushte boshllëkun e lënë nga ata që mungonin.
Prandaj kthimi nuk ishte vetëm një rrugë drejt shtëpisë. Ishte një marshim drejt kujtesës. Një nënë hapte portën dhe hynte në oborr pa birin që e kishte rritur. Një fëmijë prekte murin e rindërtuar të shtëpisë pa dorën e babait që dikur e mbante fort. Një motër shikonte nga rruga me të njëjtën shpresë të pamundur se vëllai i saj mund të shfaqej në horizont. Dhe megjithatë ata vazhduan të jetonin.
Ndoshta pikërisht për këtë arsye, sa herë që i shoh ukrainasit duke pastruar rrënojat e një rakete ruse, sa herë që e shoh një nënë ukrainase duke e mbajtur fëmijën e saj pranë një ndërtese të shkatërruar, nuk e shoh vetëm Ukrainën. E shoh Kosovën. I shoh fytyrat e njerëzve tanë. E shoh të njëjtin pikëllim që nuk largohet kurrë plotësisht dhe të njëjtën forcë të pashpjegueshme që nuk thyhet kurrë. Sepse lufta mund të djegë shtëpi. Mund të rrëzojë qytete. Mund të mbushë varreza. Por ka diçka që tiranët dhe pushtuesit nuk kanë arritur ta kuptojnë kurrë. Njeriu mund të jetojë me një zemër të thyer. Mund të jetojë me mungesën. Mund të jetojë me dhimbjen. Dhe pikërisht aty qëndron humbja e tyre më e madhe. Sepse edhe pasi i kanë marrë jetët, nuk arrijnë ta marrin dashurinë që të gjallët vazhdojnë të mbajnë për ata që mungojnë.
Ndoshta kjo është arsyeja pse netët e mia janë shpesh pa gjumë. Pasi i përfundoj raportimet nga Ukraina, pasi i dërgoj fotografitë, videot dhe tekstet e mia, mendja ime kthehet tek vendi im. Kosova është larg gjeografikisht, por jo emocionalisht. Njëzeteshtatë vjet pas luftës, ende shoh shenja të të njëjtit mentalitet që sot po shkatërron qytetet ukrainase. Ende e dëgjoj gjuhën e kërcënimit, të mohimit dhe të nostalgjisë për projekte që sollën vetëm vdekje. Ende shoh njerëz që besojnë se historia mund të rishkruhet duke e përsëritur gënjeshtrën.
Por historia e ka një kujtesë më të fortë se ata.
Ajo jeton në varret e fëmijëve që nuk u rritën kurrë. Jeton në mungesën e njerëzve që duhej të ishin ende mes nesh. Jeton në fotografitë familjare ku dikush mungon përgjithmonë. Jeton në plagët që nuk shihen. Jeton në nënat që vazhdojnë të presin. Jeton në baballarët që u plakën duke kërkuar eshtrat e fëmijëve të tyre. Jeton në mbi një mijë e gjashtëqind familje që ende nuk e dinë ku janë më të dashurit e tyre. Dhe jeton në përgjegjësinë tonë për ta kujtuar.
Pikërisht këtu, mes Ukrainës dhe Kosovës, e kuptoj më qartë se kurrë se lufta nuk ka të bëjë vetëm me territore. Ajo ka të bëjë me kujtesën. Agresori përpiqet të pushtojë tokën, por gjithmonë përpiqet ta pushtojë edhe të vërtetën. Përpiqet ta kontrollojë rrëfimin. Përpiqet t’i bëjë viktimat të duken fajtorë dhe kriminelët të duken të drejtë. Përpiqet ta bindë brezin tjetër se ajo që ndodhi nuk ndodhi kurrë, ose se ata që vuajtën e merituan fatin e tyre.
Kam jetuar gati njëzet vjet duke dokumentuar luftëra dhe pasojat e tyre, kam jetuar për të treguar. Kam fotografuar njerëz në ditët më të errëta të jetës së tyre. Kam hyrë në shtëpi ku ora kishte ndaluar në çastin e shpërthimit. Kam dëgjuar nëna që flisnin për fëmijët e tyre në kohën e tashme, sepse zemra e tyre refuzonte ta pranonte mungesën. Kam parë burra të fortë të shpërthenin në lot para një fotografie të zverdhur nga koha. Kam parë fëmijë që luanin mes rrënojave sikur po përpiqeshin t’i kujtonin botës se jeta vazhdon edhe kur gjithçka përreth duket e vdekur.
Dhe sa herë që jam përballur me këto histori, e kam kuptuar se gazetaria nuk është profesion i kamerave, i mikrofonëve apo i titujve. Në thelb, gazetaria është një akt kujtese. Është mënyra se si ne i themi një nëne që bota e pa dhimbjen e saj. Është mënyra se si i themi një fëmije se jeta e babait të tij kishte rëndësi. Është mënyra se si i themi të vdekurve se nuk do të braktisen për herë të dytë nga harresa.
Prandaj vazhdoj të shkruaj.
Jo sepse besoj se gazetaria mund të ndalojë një raketë.
Jo sepse mendoj se një fotografi mund të rrëzojë një tank.
Por sepse kam parë se çfarë ndodh kur askush nuk dëshmon, kur askush nuk tregon.
E kam parë se si gënjeshtra e zë vendin e së vërtetës kur nuk mbetet askush për ta mbrojtur atë. E kam parë se si viktimat zhduken për herë të dytë, jo nga plumbat, por nga harresa. E kam parë se si dhimbja e njerëzve reduktohet në numra dhe statistika, ndërkohë që pas çdo numri fshihet një jetë e tërë, një emër, një histori, një dashuri, një familje.
Dhe sepse ende e mbaj mend atë djalin njëmbëdhjetëvjeçar që i pa gazetarët të trokisnin në derën e shtëpisë së tij dhe e kuptoi se ndonjëherë akti më fisnik i një njeriu është thjesht të mos lejojë që e vërteta të mbetet vetëm.
Këtu në Ukrainë e gjej veten duke ngritur sytë drejt qiellit më shpesh se kurrë. Një pikë e errët shfaqet në horizont dhe unë e ndjek me sy derisa të jem i sigurt se është vetëm një zog. Vetëm një zog. Dhe në atë çast të vogël qetësie kuptoj diçka që lufta ma ka mësuar gjatë këtyre njëzet viteve.
Paqja nuk është gjithmonë një marrëveshje mes shtetesh. Ndonjëherë paqja është një nënë që i dëgjon hapat e fëmijës së saj në korridor. Një baba që kthehet nga puna. Një familje që mblidhet rreth tryezës së darkës. Një dritare e hapur pa frikë. Një qiell ku nuk ke nevojë të dyshosh nëse ajo që fluturon mbi kokën tënde sjell vdekje apo jetë.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse vazhdoj të raportoj. Sepse kam parë se sa lehtë mund të humbasin këto gjëra. Kam parë qytete ku darkat mbetën përgjysmë. Kam parë lodra që presin fëmijë që nuk do të kthehen më. Kam parë shtretër që mbeten të rregulluar për vite të tëra, sepse askush në atë shtëpi nuk e ka forcën t’i prekë.
E kam parë luftën.
Dhe pikërisht për këtë besoj se detyra jonë nuk është vetëm të tregojmë se si vdesin njerëzit. Detyra jonë është t’ia kujtojmë botës se si kanë jetuar. Se kanë si dashur. Se si kanë ëndërruar. Se si kanë qeshur. Se kanë pasur emra. Dhe se askush, asnjë pushtues, asnjë diktator dhe asnjë perandori, nuk ka të drejtë t’ua marrë këtë kujtesë atyre që mbeten pas.