Një avion i ruajtur dhe një paralajmërim për Evropën
Mes krahëve të një Spitfire të ruajtur në heshtje, historia e Evropës dukej e gjallë. Kujtesa e luftës pëshpëritte se paqja është gjithmonë e brishtë.
Ishte një fundjavë e bukur me diell dhe pranvera në Britani dukej sikur po vinte pas qoshes, ajo pranverë e lehtë që e ndien në ajër para se ta shohësh në pemë. Unë dhe një mik imi vendosëm të udhëtonim drejt lindjes dhe pas një rruge të qetë përmes fshatrave angleze u ndodhëm përpara një muzeu që mbante një emër të njohur për këdo që e ka lexuar historinë e Evropës, muzeu i Spitfire dhe Hurricane. Para se të hynim morëm një pije të freskët sepse kishim nxituar gjatë rrugës dhe lodhja e udhëtimit kërkonte një çast qetësie. Pastaj hymë në kopshtin e muzeut dhe ecëm rreth ndërtesës së ulët prej tullash, siç ecën njeriu rreth një shtëpie të vjetër përpara se të trokasë në derën e saj.
Dielli i pranverës binte mbi barin e gjelbër dhe mbi muret e qeta të ndërtesës. Nuk kishte asgjë pompoze në atë vend. Asgjë që të bërtiste histori. Gjithçka ishte e qetë, pothuajse modeste, sikur kujtesa e një epoke të rëndë kishte zgjedhur të fliste me zë të ulët. Kur hapëm derën dhe hymë brenda, ajri ndryshoi menjëherë. Muzetë kanë një klimë të tyre, një përzierje të metalit të vjetër letre të ruajtur dhe një heshtjeje që duket sikur i ruan frymët e atyre që nuk janë më.
Objekti i parë që na priti ishte një motoçikletë ushtarake e Luftës së Dytë Botërore, e vendosur poshtë një krahu të madh avioni. Ngjyra e saj jeshile ishte zbehur nga koha dhe mbi ulësen ishte vendosur një helmetë, sikur ushtari që e kishte përdorur të ishte ngritur për një çast dhe do të kthehej përsëri. Mbi të shtrihej krahu i një avioni me rrethin e njohur të Forcave Ajrore Mbretërore, blu, i kuq dhe i bardhë. Edhe përpara se t’i lexoje tabelat e vogla shpjeguese, forma e atij krahu tregonte gjithçka.
Spitfire.
Ne vazhduam të ecim ngadalë dhe avioni filloi të zbulohej pjesë pas pjese. Hunda me majën e kuqe të helikës. Tehet e zeza të helikës që dukeshin sikur ishin ngrirë në lëvizje. Trupi i hollë prej alumini me mijëra vida të vogla që kapnin dritën e llambave të muzeut. Një nga Spitfire ishte i hapur pjesërisht dhe brenda tij mund të shihje jetën mekanike të një makinerie që dikur kishte mbrojtur qiellin e një vendi të tërë.
Tubacione, kabllo, cilindër pas cilindri, një univers i vogël metalik që dikur kishte qenë në zemër të një beteje për mbijetesë.
Avioni mbante shenjat KH Z dhe numrin TB752. Nuk ishte një kopje. Ishte një i mbijetuar.
Poshtë krahëve të tij muzeu kishte vendosur armët që dikur ishin montuar në këto makina. Një bombë pesëqind kilogramëshe me mekanizmin e saj të lëshimit. Shirita të gjatë fishekësh. Një mitraloz i vendosur mbi një stativ metalik. Edhe të çarmatosura, ato mbartnin një peshë të heshtur historie që të detyronte të ndaloje për një çast.
Pak më tej disa vizitorë provonin një simulator fluturimi. Dy burra të ulur përballë një ekrani të madh shikonin peizazhin e fushave angleze që kalonte poshtë krahëve virtualë të një Spitfire. Në fytyrat e tyre kishte një përzierje përqendrimi dhe habie, sikur për një çast kishin hyrë në kohën e një brezi tjetër.
Në një vitrinë tjetër ishte vendosur një helmetë fluturimi prej lëkure, syze të mëdha pilotësh dhe një maskë oksigjeni me tubat e saj të zinj gome.
Pajisje të thjeshta, pothuajse primitive për standardet e sotme, por me to djem të rinj kishin fluturuar në qiellin e Evropës duke i ndjekur avionët e armikut.
Afër tyre qëndronte një maskë gazi për fëmijë.
Dy sy të mëdhenj qelqi shikonin nga jashtë me një shprehje të heshtur që të trondiste. Lufta nuk i kishte përgatitur vetëm pilotët dhe ushtarët. Ajo i kishte përgatitur edhe fëmijët.
Në një vitrinë tjetër qëndronin dylbi të përdorura nga marinarët që vëzhgonin horizontin për anije armike. Pranë tyre një shirit kapelje gjermane me emrin Scharnhorst kujtonte se historia e luftës nuk është kurrë një rrëfim i njëanshëm. Ajo është një histori njerëzish që përplasen në anë të kundërta të së njëjtës tragjedi.
Më tej ekspozitat bëheshin më teknike. Kamera të montuara dikur në krahët e avionëve për t’i regjistruar përplasjet ajrore. Instrumente navigimi. Radio të vjetra me butona të mëdhenj metalikë. Fletore të vogla me koordinata të shkruara me dorë nga pilotët që jetonin minutë pas minute në një qiell ku vdekja mund të vinte nga çdo drejtim.
Dhe pastaj Spitfire shfaqej përsëri në gjithë madhështinë e tij.
Të qëndrosh pranë një Spitfire është një përvojë e çuditshme. Fotografitë nuk e tregojnë kurrë përmasën e vërtetë të këtij avioni. Trupi i tij është i hollë, pothuajse elegant. Krahët e tij kanë një hark të butë që i jep një formë pothuajse të gjallë. Por çdo vijë e tij ishte e projektuar për shpejtësi, për manovrim, për mbijetesë.
Spitfire u projektua nga R J Mitchell dhe fluturoi për herë të parë në vitin 1936. Kur Lufta e Dytë Botërore shpërtheu dhe Gjermania naziste u përpoq ta thyejë mbrojtjen ajrore të Britanisë në vitin 1940, ky avion u bë një nga simbolet më të fuqishme të rezistencës. Historianët kujtojnë gjithmonë se Spitfire dhe Hurricane luftuan së bashku në Betejën për Britaninë. Hurricane godiste bombarduesit ndërsa Spitfire përballej me avionët luftarakë gjermanë.
Mbi njëzet mijë Spitfire u ndërtuan gjatë luftës dhe ky avion u zhvillua vazhdimisht për t’u përballur me sfidat e reja të qiellit.
Por brenda muzeut historia nuk rrëfehej me fjalime të mëdha. Ajo rrëfehej me objekte të vogla.
Një uniformë piloti e vendosur në një kuti qelqi mbante mbi gjoks krahët e Forcave Ajrore Mbretërore. Pranë saj fotografi bardh e zi të djemve që i kishin fluturuar këta avionë. Shumë prej tyre nuk u kthyen kurrë nga qielli.
Në një raft tjetër një model i vogël i një bombarduesi Lancaster qëndronte përballë një sfondi blu. Katër helika, krahë të gjatë, një kujtim i fushatës ajrore mbi Evropë.
Ndërsa ecja mes këtyre objekteve një mendim i pashmangshëm filloi të rritej në mendje.
Historia nuk është kurrë vetëm histori.
Sepse kur njeriu del nga një muze i tillë dhe shikon botën e sotme, e kupton se paqja nuk është një gjendje e përhershme. Ajo është një ekuilibër i brishtë që shpesh mbahet nga kujtesa dhe vigjilenca.
Në Evropën e sotme, shumë prej atyre që mendonin se lufta i përkiste vetëm librave të historisë janë zgjuar nga një realitet tjetër. Lufta në Ukrainë ka rikthyer në kontinent një gjuhë që shumë e kishin harruar. Ajo ka kujtuar se agresioni nuk është një fantazmë e së kaluarës.
Në Ballkan kjo ndjenjë është edhe më e mprehtë.
Kosova është një vend i ri në hartën e Evropës, por historia e saj është e mbushur me përballje të rënda. Sot, në një kohë kur tensionet politike shpesh rriten dhe retorika bëhet më e ashpër, shumë njerëz në Kosovë dhe në rajon ndiejnë se historia nuk ka mbaruar së shkruari kapitujt e saj.
Serbia shpesh shfaq një qëndrim gjithnjë e më të ashpër ndaj Kosovës, dhe në këtë klimë të brishtë politike ka edhe figura të ndryshme që, për arsye të tyre, ndonjëherë ndihmojnë narrativa që dëmtojnë stabilitetin dhe qetësinë. Ky është një realitet që kërkon maturi, qartësi dhe vigjilencë politike.
Por vigjilenca nuk është thirrje për konflikt.
Ajo është kujtesë.
Ajo është aftësia e një shoqërie për të kuptuar se liria dhe siguria nuk janë të garantuara përgjithmonë. Se ato kërkojnë institucione të forta, unitet shoqëror dhe një vetëdije të qartë historike.
Kur njeriu sheh një Spitfire të ruajtur në një muze anglez, ai nuk e sheh vetëm një avion. Ai e sheh një simbol të një kohe kur një shoqëri e tërë u detyrua ta mbrojë vetveten përballë një kërcënimi shumë më të madh se ajo.
Ai e sheh një kujtesë të thjeshtë dhe të fortë.
Se historia ndonjëherë kthehet.
Dhe se kombet që e kuptojnë historinë e tyre janë gjithmonë më të përgatitur për ta mbrojtur të ardhmen e tyre.