Një luftë që ndryshoi botën, jo regjimin
Regjimet nuk bien gjithmonë nga bombardimet. Ndonjëherë ato forcohen. Irani nuk u rrëzua. Ai u ngurtësua, dhe tani është më i heshtur, e më i rrezikshëm.
Bota nuk po hyn në një rend të ri. Ajo po rrëshqet jashtë çdo rendi. Në hapësirën që mbetet, midis rrënojave të një sistemi që dikur quhej liberal dhe një të ardhmeje ende pa formë, po lind një logjikë e re, më e ashpër, më e zhveshur nga iluzionet. Lufta kundër Iranit nuk është thjesht një epizod tjetër në Lindjen e Mesme. Ajo është një simptomë. Dhe, njëkohësisht, një paralajmërim.
Deklaratat e Presidentit Amerikan Donald Trump, që flasin për “regjim të rrëzuar” dhe për mundësinë e gjetjes së një figure të ngjashme me Venezuelën në Iran, nuk janë vetëm retorikë. Ato zbulojnë një keqkuptim thelbësor. Jo vetëm për Iranin, por për vetë natyrën e pushtetit në botën e sotme. Në Venezuelë, ndërhyrja amerikane prodhoi një formë ndikimi të ndërmjetëm, një strukturë të brishtë, por të manipulueshme. Në Iran, e njëjta logjikë ka prodhuar efektin e kundërt. Jo dobësim, por ngurtësim. Jo përçarje, por konsolidim.
Regjimi iranian nuk është shembur. Ai është transformuar. Më i ashpër, më i centralizuar, më pak i ndjeshëm ndaj presionit të jashtëm. Në vend të një hapjeje të mundshme politike, bombardimet kanë prodhuar një solidaritet të frikës. Protestuesit që dikur mbushnin rrugët, tani heshtin. Jo sepse janë të bindur, por sepse janë të rrethuar.
Ky është paradoksi i parë i kësaj lufte. Ajo që u paraqit si një përpjekje për ndryshim, ka prodhuar stabilizim të forcës ekzistuese. Një ujëzim politik, që në vend të kokave të prera, inkurajoi rritjen e një rezistence më të konsoliduar.
Por paradoksi i dytë është edhe më i thellë. Lufta nuk ka një objektiv të qartë. Ajo lëviz midis arsyetimeve të ndryshme. Nga programi bërthamor, tek çlirimi i popullit, pastaj ndryshimi i regjimit, madje edhe deri tek retorika ideologjike kundër islamizmit. Kjo lëvizje e vazhdueshme nuk është fleksibilitet strategjik. Është mungesë drejtimi.
Një luftë pa qëllim të përcaktuar nuk përfundon. Ajo zgjerohet. Dhe kjo është pikërisht ajo që po ndodh.
Flakët mbi Teheran nuk mbeten në Teheran. Ato reflektohen në Dubai, ku dronë të lirë iranianë godasin pranë hoteleve luksoze. Në Bahrein, ku infrastruktura jetike e ujit bëhet objektiv. Në Irak, ku milicitë e lidhura me Iranin e shndërrojnë një hotel në një vijë fronti. Në Liban, ku një tjetër valë dhune zhvendos qindra mijëra njerëz.
Lufta nuk është më një konflikt. Ajo është një proces përhapjeje.
Ngushtica e Hormuzit, arteria e energjisë globale, bëhet një pikë presioni. Çmimet e naftës rriten, tregjet lëkunden, dhe Evropa e ndjen pasojën jo si spektatore, por si pjesëmarrëse e detyruar. Benzina e Nafta shtrenjtohet, rezervat e gazit bien, frika për një krizë të re migratore rishfaqet si një kujtim i padëshiruar i vitit 2015.
Evropa nuk e deshi këtë luftë. Por nuk mund t’i shmanget asaj.
Këtu shfaqet një krizë tjetër, më e heshtur, por më e rrezikshme. Marrëdhënia transatlantike. Për dekada, ajo ishte një bosht sigurie. Sot, ajo është bërë një burim pasigurie. Një aleat që vepron pa koordinim, pa qartësi dhe pa kufizime, nuk është më thjesht i paparashikueshëm. Ai është destabilizues.
Në këtë kontekst, Evropa gjendet në një dilemë të thellë. Ajo duhet ta mbështesë një aleat që nuk i beson plotësisht, ndërkohë që përballet me popullsi që refuzojnë përfshirjen në luftë. Një ekuilibër i brishtë, që bëhet më i vështirë me çdo ditë që kalon.
Por ndërsa Perëndimi përpiqet ta kuptojë vetveten, të tjerët përfitojnë.
Moska është një nga përfituesit më të mëdhenj të kësaj lufte. Rritja e çmimeve të energjisë i jep frymëmarrje ekonomisë ruse. Burimet perëndimore devijohen drejt Lindjes së Mesme, duke e lënë Ukrainën në hije. Një konflikt i ri nuk e zëvendëson një të vjetër. Ai e dobëson atë.
Në të njëjtën kohë, Kina vëzhgon. Jo me nxitim, por me durim strategjik. Çdo angazhim i tepërt amerikan në rajone të tjera është një mundësi në Indo-Paqësor.
Kështu, lufta kundër Iranit bëhet një nyje në një rrjet më të madh rivalitetesh globale. Një rrjet që nuk e ka më një qendër të vetme. Një botë multipolare, por jo e balancuar. Një botë ku rregullat nuk janë më të garantuara, por të negociueshme, ose të shpërfillura.
Në këtë botë, një mësim po bëhet i dukshëm. Ata që i shkelin rregullat nuk ndëshkohen domosdoshmërisht. Ata që i respektojnë nuk shpërblehen.
Për hapësirën shqiptare, këto zhvillime nuk janë abstrakte. Ato kanë pasoja të drejtpërdrejta dhe të tërthorta.
Së pari, dimensioni i sigurisë. Një NATO më e tensionuar dhe më pak e parashikueshme kërkon rishikim të politikave të mbrojtjes. Shqipëria dhe Kosova mbeten të lidhura me arkitekturën perëndimore, por duhet të përballen me një realitet ku garancitë nuk janë më absolute.
Së dyti, dimensioni ekonomik. Rritja e çmimeve të energjisë, paqëndrueshmëria e tregjeve dhe presionet inflacioniste ndikojnë drejtpërdrejt në ekonomitë e brishta të rajonit. Varësia nga importet energjetike bëhet një dobësi strategjike.
Së treti, dimensioni politik. Një botë ku fuqia përdoret hapur si instrument politik krijon precedentë. Në një rajon si Ballkani, ku tensionet historike nuk janë zhdukur, por vetëm janë pezulluar, këto precedentë kanë peshë.
Dhe më në fund, dimensioni psikologjik. Ideja e një rendi ndërkombëtar të bazuar në rregulla ka qenë një shtyllë stabiliteti për vendet e vogla. Nëse kjo ide dobësohet, atëherë edhe ndjenja e sigurisë dobësohet me të.
Në fund, pyetja nuk është nëse kjo luftë do të përfundojë. Ajo do të përfundojë, në një formë ose në një tjetër. Pyetja është se çfarë bote do të mbetet pas saj.
Një botë ku fuqia përcakton të drejtën. Apo një botë që përpiqet, sërish, t’i rindërtojë rregullat.
Për momentin, përgjigjja anon nga e para. Dhe kjo është arsyeja pse kjo luftë nuk është vetëm për Iranin. Ajo është për rendin që po vjen.