Njeriu që pikturoi ëndrrat e fëmijërisë është në Kosovë

Në Prishtinë është Ruslani, në Ukrainë po kthehem unë. Dy luftëra, dy popuj, një dhimbje dhe një zë që refuzon të heshtë.

Përballë Harresës, Me Fjalë Dhe Gjak: Ruslan Pikhotën e takova për herë të parë në fundverën e vitit 2024, në zemrën e përvuajtur të rajonit të Kharkivit, në Ukrainë. Lufta kishte hyrë në ritmin e saj të pamëshirshëm, raketat binin si stuhi pa fund, arat pjellore ishin bërë brazda lufte, e ushtarët ecnin buzë vijës së hollë mes detyrës dhe mbijetesës. Ndër gjithë këtë mjegull të egër, ndiqja rrëfimet e burrave dhe grave që luftonin për atdheun. Hyja në botën e tyre për të dokumentuar atë që mbetet më njerëzore edhe në skajin e ekzistencës, përvojën e zhveshur të luftës.

Me Ruslanin më prezantoi një përkthyes, një nga ata njerëz-urë që më hapnin dyert e një bote të mbyllur për të huajt. Ishte oficer shtypi, por emri i tij si artist qarkullonte tashmë nëpër duart e ushtarëve dhe civilëve. Punimet e tij, skica të thjeshta, por therëse qarkullonin në format digjitale, ngjitur në muret e kazermave apo të shpërndara në platformat e mbledhjes së fondeve. Arti i tij kishte bërë atë që vetëm arti i madh di të bëjë: të flasë përtej fjalëve, të shprehë tmerrin, qesëndinë dhe absurditetin e luftës me vija të zeza, të pagabueshme.

E takova në një dhomë të zymtë, me dritë të pakët. Uniforma i kishte ngjyrën e barutit dhe pluhurit, duart e forta nga pushka, por lëviznin me shkathtësi mbi fletoren e skicës. Po përfundonte një karikaturë të një gjenerali rus që shihte një hartë përmbys, i hutuar.

“S’ka gjë nëse punoj paksa gjatë vizitës?”, më tha me një buzëqeshje. “Është analiza ime më e fundit diplomatike.”

Kështu ishte Ruslani. Ironik, i qetë, i përqendruar thellë në mjeshtërinë e tij. Më priti si një mik i përkohshëm, por jo pa rëndësi. Biseda jonë zgjati me orë të tëra, mes sirenave të alarmuese të luftës dhe të qeshurave, mes kujtimeve nga shtëpia dhe realitetit të ashpër që e rrethonte atë.

Nga librat për fëmijë te fronti i luftës

Ilustrimi i Ruslanit tregon qartë qëndresën e fortë të një gruaje të moshuar, e cila, në një akt të jashtëzakonshëm rezistence, vrau një pilot rus me lopatë pasi ai ishte hedhur me parashutë dhe kishte rënë në çatinë e saj, një moment simbolik i luftës në rajonin e Kharkivit. Ruslani, pjesëtar i Forcave të Armatosura të Ukrainës dhe artist i talentuar i njohur për paraqitjet prekëse të jetës ushtarake, ndodhej në zyrën e tij ushtarake në veri të Ukrainës, në rajonin e Kharkivit, të hënën, më 5 gusht 2024. (Fotografi dhe tregim nga Vudi Xhymshiti, për revistën THE PICTURES, përmes VX Pictures)

Para 24 shkurtit 2022, para topave, evakuimeve dhe llogoreve, jeta e Ruslanit ishte një jetë me gnjyrë dhe letër, por për arsye të tjera. Ishte teknolog në një shtëpi botuese dhe punonte në librat për fëmijë, tregime me ngjyra dhe ëndrra. Jetonte në Kharkiv me gruan dhe dy fëmijët. Një jetë, në pamje të parë, krejt larg nga dhuna që do të përbinte gjithçka.

Por lufta nuk kërkon leje kur merr peng fatet e njerëzve. Kur Rusia nisi pushtimin në shkallë të plotë, Ruslani, si mijëra të tjerë, u gjend përballë zgjedhjes: ikje apo qëndresë. Ai zgjodhi pushkën dhe u bashkua me Forcat e Mbrojtjes Territoriale. Librat i la, armën e mori.

Por fryma e tij artistike nuk mund të groposet aq lehtë.

Skicuesi i llogoreve

Një pasqyrë e ashpër dhe e pa filtruar e luftës e cila e tall tiraninë, zbulon hipokrizinë dhe përjetëson qëndresën. Këto vepra të fuqishme arti, të ndara me leje nga Instagrami i Ruslanit, e shndërrojnë ngjyrën e lapsit në një fushëbetejë të fletave të bardha.

Për muaj me radhë, Ruslani bëri atë që bën çdo ushtar: u stërvit, luftoi, mbijetoi. Dhe sërish, edhe në ferr, jeta nuk ndalet më kujtoi ai. Ka batuta në llogore, ndarje cigareje, momente aq të çuditshme sa duken si film grotesk.

Një ditë, komandanti kishte nevojë për një poster për Ditën e Këmbësorisë. Ruslani nuk u ofrua. Ishte i lodhur, duart ia kishte ngrënë pushka. Por një mik kokëfortë ndërhyri: “Ky djalë di të vizatojë.” Dhe ashtu nisi gjithçka.

Mori lapsin për herë të parë pas 25 vjetësh. Ajo që nisi si një afishe e thjeshtë u kthye në nevojë. Në çastet e qeta mes betejave, Ruslani skiconte. Nuk pikturonte heronj statikë, por rrëmujën njerëzore të luftës, gjithë absurditetin e saj. Vizatimet e tij u bënë urë, jo vetëm mes ushtarëve dhe civilëve, por edhe mes kësaj lufte dhe botës që e vështronte nga larg.

Satira si armë

Arti i Ruslanit nuk është propagandë. Është një thikë e mprehtë e ngarkuar me humor të zi, humorin që të shpëton mendjen në ferr. Në një karikaturë, një pilot rus del me parashutë dhe bie në kopshtin e një loke ukrainase. Ajo, pa u menduar, e godet me lopatë. Në vizatim, ai duket i trullosur, ajo triumfuese.

“Qeshim,” thotë Ruslani, “sepse e vërteta është ndonjëherë aq absurde, sa nuk mund ta marrësh seriozisht.”

Në një tjetër skicë, një ushtar në një llogore balte shikon raketat që fluturojnë mbi kokë. Shprehja në fytyrë? Lodhje. Mbi të shkruhet: Do ta kalojmë edhe këtë. Nuk është krenari. Është thjesht një e vërtetë e lodhur.

Punët e tij kanë mbledhur miliona në ndihma. Janë ekspozuar si dëshmi, jo si art. Ushtarët gjejnë veten në to. Nuk janë vetëm luftëtarë, por qenie që qeshin, që çmenden, që mbijetojnë.

Lapsi si plumb

Përmes syrit fotografik së luftës, nuk e shohim vetëm betejën, por edhe absurditetin e mbijetesës. Vizatimi i Ruslanit më kap mua, një gazetar lufte me një kërkesë të pamundur: "Mos qëllo" — në një botë ku vija mes vëzhguesit dhe shënjestrës është aq e hollë sa një teh. Kjo është Ukraina, 2024. Ky është çmimi i të qenurit dëshmitar i historisë.

Në botën e thyer të luftës, skicat e Ruslanit bien si artileri. Nuk tregojnë vetëm, por turpërojnë, qesëndisin, dënojnë. Në një vizatim, ushtarët rusë zvarriten nëpër tuba gazi, një burokrat i djallëzuar numëron shpirtra në një ferr industrial. Në një tjetër, një ekzekutues me maskë gazi i pret kokën Statujës së Lirisë, ndërsa një figurë me kurorë që ngjan me Presidentin Trump, thotë: “Është për paqe.”

Një tjetër e paraqet Presidentin Trump të ulur mes autokratëve, me një buzëqeshje të një njeriu që e ka bërë paktin. Një kozak modern mbi një kali-robot me një dron në dorë përfaqëson Ukrainën e teknologjizuar.

Këto nuk janë vizatime. Janë britma. Janë akuza. Janë refuzim për të heshtur.

Teatri grotesk i luftës

“Ushtria ruse më jep material për çdo ditë,” thotë Ruslani. “Është pothuajse shumë e lehtë.”

Karikaturat e tij paraqesin oficerët rusë si budallenj tragjikë, strategjitë e tyre si komedi të zezë.

Sepse qeshja është armë. Satira ua heq tiranëve hijen. Plumbat harrohen, turpi mbetet. “Humori është rezistencë,” thotë Ruslani. “Nëse nuk na trembin, nuk na kontrollojnë.”

Midis pushkës dhe lapsit

Sot, Ruslani nuk është më në vijën e parë. Punon si oficer shtypi. Llogoret janë zëvendësuar me një zyrë. Por skicat vazhdojnë.

“Inspirimi ishte tjetër në llogore,” thotë ai. “Idetë më godisnin si copëza granate. Nuk më linin të qetë derisa t’i hidhja në letër.”

Por misioni është po ai. Të tregojë luftën. Me dhimbje. Me absurditet. Me njerzillëk.

Një nga vizatimet e tij më të dhimbshme është pa fjalë: një ushtar i vetëm në fushëbetejë, i rrethuar nga hija të rëna. Fytyra nuk i shihet. Qëndrimi i tij, i rëndë nga pikëllimi.

“Kjo,” thotë ai ngadalë, “është për ata që nuk u kthyen.”

Kur u ndamë, m’u kthye dhe tha: “Na mungojnë njerëzit. Bashkohuni me forcat. Pasi të mbarojë lufta, do të jemi artistë. Tani duhet të jemi luftëtarë.”

Fjalët e tij mbetën pezull, si vizatimet e tij, të palëkundura, të vërteta.

Çmimi i dëshmisë

Kur u largova atë mbrëmje, fjalët e tij më rënduan në gjoks. Lufta të zhvesh nga zgjedhjet, por ai e kishte rikthyer të vetën, jo me armë, por me letër dhe ngjyrë. Kishte kthyer pikëllimin në art, tmerrin në satirë, vdekjen në sfidë. Në duart e tij, një fletore skicash nuk ishte më mjet, por fushëbetejë ku humori lufton dëshpërimin, ku kujtesa sfidon harresën.

Në skicën e fundit që bëri për mua, unë isha aty, me kamerë në dorë, duke u fshehur nga plumbat, jo si luftëtar, por si dëshmitar. Nën të shkruhej: Ju lutem, mos shikoni në objektiv… dhe mos qëlloni. Një lutje e kotë, por e zakonshme në fjalorin tonë të reporterëve të luftës.

Atë natë mendova për vendin tim, Kosovën. M’u kujtua lufta, 25 vjet më parë, kur më zuri në adoleshencë, në atë kohë të dhimbshme, i dhashë vetes një premtim: të bëhem zëri i burrave, grave dhe fëmijëve të heshtur nga lufta, të flas e shkruaj për ata që bota i harron. Ishte një vendim që më ka përcaktuar që atëherë. Ashtu siç arti i Ruslanit sot i jep zë bashkëkombësve të tij ukrainas, unë kam pasur privilegjin dhe nderin t’u jap zë atyre përmes artit të tij dhe përmes punës sime.

Për ata që pinë birrën nëpër pub-et e Londrës, duke i ndjekur lajmet për luftën si një tjetër fusnotë historie, kjo ndoshta duket si diçka e largët. Por ky nuk është thjesht një tregim. Është tani. Është reale. Është plagë e hapur. Dhe Londra, qyteti im i dytë, që më dha strehë, mundësi dhe një skenë për të treguar të vërtetën, më kujton çdo ditë sa i rëndësishëm është zëri ynë, shkronjat që i hartojmë me laps e ngjyrë në fletë të bardha.

Më e pakta që mund të bëjmë, është të dëshmojmë. T’u japim zë atyre që nuk kanë. Të zemërohemi. Të kujdesemi. Të veprojmë. Sepse heshtja, është bashkëfajësi.

Sepse, nëse një ushtar mund të gjejë forcën për të qeshur në llogore, edhe ne mund të gjejmë vullnetin për të reaguar.

Ndjej se kjo ditë nuk është si të tjerat. Sot, ndërsa në Prishtinë hapet Festivali Gran Fest dhe Ruslan Pihota, ushtari artist nga Kharkivi i Ukrainës, ndodhet mes bashkëkombësve të mi kosovarë, e ndjeva si një detyrim, jo vetëm profesional, por thellësisht personal, që ta sjell këtë reportazh në shqip. E bëra këtë për t’ua dhënë mundësinë bashkëkombasve të mi që në gjuhën e atyre që njohin peshën e luftës, rrëfimin e një njeriu që vizaton jo për të harruar, por për të mos lejuar askënd të harrojë. Sepse Ruslani nuk është i huaj për ne. Ai vjen nga një vend që sot digjet nga e njëjta ideologji e vjetër, e njëjtë si ajo që dogji fëmijërinë time në Kosovë, kur ushtria e regjimit fashist të Millosheviqit, me mbështetjen dhe bekimin e heshtur të Rusisë, na zhdukte, na vriste, dhe na dëbonte me qëllimin e pastër të një spastrimi etnik. Plani i tyre s’ishte vetëm lokal, synimi ishte bregdeti ynë, Adriatiku, që Rusia të kishte strehën e saj për flotën ushtarake, për të ushtruar ndikim mbi Evropën. Prandaj, udhëtimi im në Ukrainë, si gazetar për median britanike, nuk ishte një rrugë pune; ishte kthim në kohë, ishte përballje me fantazmat e fëmijërisë sime, ishte dëshmi se ajo që ndodhi te ne po përsëritet me të njëjtën dhunë, të njëjtën gjuhë të urrejtjes, por me fytyra të reja. Dhe sot, kur Ruslani gjendet në Prishtinë, në tokën tonë të mbijetuar, ky përkthim nuk është më vetëm një akt përkthimi, është një akt kujtese, një urë mes dy popujsh që, ndonëse larg njëri-tjetrit, flasin të njëjtën gjuhë të dhimbjes, qëndresës dhe shpresës

Punimet tronditëse të Ruslan Pihotës, ushtarit dhe artistit ukrainas, janë prezantuar në Gran Fest në Prishtinë. "Në Llogoret e Ukrainës – Ditar i Luftës 2022–2025" sjell përmes vizatimeve të tij realitetin e pamëshirshëm të frontit të luftës në Kharkiv, një thirrje vizuale për kujtesë, qëndresë dhe solidaritet mes popujve që kanë njohur dhimbjen e luftës.

Dhe ja ku jemi sot, ndërsa unë përkthej këtë reportazh në gjuhën e vendit tim, në shqipen e plagës sime të hershme, Ruslani ndodhet në Kosovë, ndërsa unë përgatitem të shkoj në Ukrainë. Ai është në shtëpinë time, unë shkoj në të tijën. Një shkëmbim i pazakonshëm, por kuptimplotë. Sepse ashtu siç Kosova më bëri atë që jam, Ukraina po më rikujton pse jam ende këtu: për të parë, për të dëshmuar, për të mos lejuar që harresa të fitojë.

Ky udhëtim s’është veçse një kthim në plagë, një ecje mbi gjurmët e vjetra të dhunës me një dritë të re në dorë. Siç thotë Kadare: popujt që i mbijetojnë ferrit, mbartin në heshtjen e tyre peshën e përjetësisë. E sot, në këtë heshtje që ndan dy kombe, unë vendos fjalën që të mos jemi më të padukshëm, që zëri ynë të mbetet në tokën e kujtimeve tona. Në tokën e luftës, përsëri, po kthehem. Jo për të parë, por për të mos harruar. Për të mos lejuar botën të kthejë kokën nga ana tjetër. Për të kujtuar se jemi ende këtu. Dhe ende kemi diçka e shumëçka për të thënë.