Politika, feja dhe një postim që ringjall fantazmat e përçarjes shqiptare
Një dokument diplomatik britanik i vitit 1913 u përdor në rrjete sociale për të ndezur ndarje fetare mes shqiptarëve, por leximi i plotë tregon një histori krejt tjetër.
E pashë këtë postim jo rastësisht. Një lexues ma dërgoi të mërkurën, më 25 shkurt 2026, duke më shkruar shkurt, pothuajse me shqetësim, se diçka në atë tekst nuk i dukej si informim, por si përpjekje për ta ndezur një zjarr të vjetër shqiptar. Postimi ishte publikuar në Facebook1 nga Olsi Jazexhi. Fillimisht e lexova shpejt, siç lexohen zakonisht polemikat e rrjeteve sociale, por pastaj ndalova. Sepse ndonjëherë nuk është ajo që thuhet ajo që të alarmon, por mënyra se si ndërtohet rrëfimi.
Në fillim duket si histori. Pastaj si zbulim arkivor. Dhe më pas, pothuajse pa e kuptuar lexuesi, historia shndërrohet në akuzë kolektive ndaj një pjese të kombit.
Aty kuptova se ky tekst nuk synon të informojë, por të orientojë emocionin e lexuesit drejt një armiku të brendshëm.
Prandaj bëmë atë që duhet bërë gjithmonë përpara çdo gjykimi publik. U përpoqëm ta verifikonim dokumentin në mënyrë të pavarur dhe ta lexonim të plotë, jo të shkëputur nga konteksti. Megjithatë, deri në këtë moment nuk kemi qenë në gjendje të konfirmojmë në mënyrë të drejtpërdrejtë nëse dokumenti ekziston sot në arkivat përkatëse apo në formën që pretendohet. Për këtë arsye, ne e trajtojmë materialin e publikuar nga Jazexhi si një dokument të mundshëm, duke e analizuar atë mbi bazën e përmbajtjes që ai vetë ka bërë publike dhe duke e marrë si provë të pretenduar, jo të verifikuar në mënyrë të pavarur.
Dhe këtu fillon problemi i madh.
Sepse dokumenti nuk e thotë atë që e pretendon postimi.
Ky raport nuk është dëshmi bashkëpunimi fetar, nuk është plan për krijimin e Republikës së Mirditës, nuk është provë tradhtie e shqiptarëve katolikë ndaj shqiptarëve myslimanë dhe as dokument për ndarje fetare të kombit. Është një raport diplomatik rutinë, i shkruar në kulmin e krizës ballkanike pas Luftërave Ballkanike, kur kufijtë e Shqipërisë ende nuk ishin përcaktuar dhe ushtria serbe ndodhej brenda territorit shqiptar.
Diplomatët britanikë nuk po përshkruanin realitetin shqiptar, por po raportonin atë që kryeministri serb Nikolla Pashiq u thoshte diplomatëve evropianë për ta arsyetuar praninë ushtarake serbe.
Ky është dallimi që ndryshon gjithçka.
Raporti regjistron pretendimet e Pashiqit. Nuk i konfirmon ato. Madje, në mënyrë shumë të kujdesshme diplomatike, Crackanthorpe lë të kuptohet se Serbia po përpiqej ta përgatiste terrenin përmes propagandës ndër fiset shqiptare për t’i ndikuar negociatat kufitare.
Pra dokumenti flet për strategjinë serbe.
Jo për besnikërinë fetare të shqiptarëve katolikë.
Në asnjë rresht nuk përmendet krijimi i një republike katolike. Në asnjë rresht nuk thuhet se mirditorët kërkuan protektorat. Përmendet vetëm se Pashiqi pretendonte se marrëdhëniet ishin të mira. Një deklaratë politike, jo fakt historik i verifikuar.
Transformimi i këtij raporti diplomatik në akuzë ndaj katolikëve shqiptarë është një manipulim interpretues, jo analizë historike.
Dhe këtu lind pyetja që nuk mund të shmanget.
Pse një dokument mbi ekspanzionin serb në vitin 1913 përdoret sot për të ngritur dyshime mes shqiptarëve mbi baza fetare?
Sepse historia shqiptare ka një veçanti të rrallë në Ballkan. Shqiptarët mbijetuan si komb pikërisht sepse feja nuk u bë vijë ndarëse politike. Katolikë, myslimanë dhe ortodoksë ndërtuan të njëjtin projekt kombëtar. Çdo përpjekje për ta kthyer historinë në konflikt fetar prek drejtpërdrejt këtë themel.
Postimi nuk e analizon Serbinë e vitit 1913. Ai ndërton një narrativë ku armiku nuk është pushtuesi historik, por shqiptari tjetër.
Kjo nuk është rastësi.
Edhe koha e publikimit nuk është pa domethënie. Nisja e një polemike fetare në prag ose gjatë muajit të Ramazanit synon emocionalitet më të lartë publik, autoritet moral të huazuar nga ndjenja fetare dhe mobilizim identitar. Historia përdoret si instrument psikologjik.
Por këtu duhet thënë diçka qartë dhe pa zemërim.
Feja, kur përdoret si armë politike, pushon së qeni fe.
Kur dokumentet arkivore përdoren për të prodhuar armiq të brendshëm, kemi të bëjmë jo me besim, por me operacion politik të maskuar si moral.
Prandaj lind një tjetër pyetje legjitime publike, jo personale, por demokratike. Kur dikush ndërton vazhdimisht narrativa për përçarje fetare brenda një kombi, publiku ka të drejtë ta dijë transparencën e plotë të angazhimeve të tij politike dhe institucionale. Kush e financon aktivitetin publik, cilat struktura ideologjike mbështeten dhe në emër të kujt prodhohen këto konflikte narrativash.
Sepse historia nuk është armë propagande.
Dokumenti britanik i vitit 1913 na mëson pikërisht të kundërtën nga ajo që pretendohet në postim. Ai tregon se fuqitë rajonale përpiqeshin t’i shfrytëzonin ndarjet lokale për interesat e tyre strategjike. Mësimi real është vigjilenca ndaj manipulimit, jo urrejtja ndaj bashkëkombësit.
Në fund mbetet një fakt i thjeshtë, që edhe lexuesi më i zakonshëm mund ta kuptojë pa qenë historian.
Dokumenti flet për ambicie shtetërore serbe.
Interpretimi përpiqet ta kthejë atë në konflikt shqiptarësh kundër shqiptarëve.
Dhe çdo herë që historia përdoret për të na bindur se problemi ynë është njëri-tjetri, dikush tjetër përfiton nga kjo.
Postimi në Facebook nga Olsi Jazexhi, 25 Shkurt, 2026.
