Reagimi i vonuar ndaj Shkëlzen Gashit nuk ishte për të vërtetën
Libri qarkulloi dy vjet pa zhurmë. Pastaj ekspozita. Pastaj zemërim i orkestruar. Ata që heshtën dje, sot kërkojnë drejtësi. Ky nuk është reagim, është kalkulim.
Ekspozita nuk e prodhoi krizën. Ajo vetëm e zbuloi atë.
Kjo është pika prej nga duhet nisur, nëse synojmë ta lexojmë me ftohtësi dhe me ndershmëri shpërthimin publik rreth ekspozitës “Masakrat në Kosovë 1998–1999” në Prishtinë. Sepse reagimet e djeshme nuk erdhën kundër një përmbajtjeje të panjohur. Nuk erdhën kundër një materiali të sapokrijuar. Nuk erdhën kundër një pune të fshehur që papritur doli në dritë. Gjetjet tona tregojnë se thelbi i përmbajtjes që u sulmua dje kishte qenë publik që në vitin 2024, kur u botua libri “Masakrat në Kosovë 1998–1999”, mbi të cilin u mbështet edhe ekspozita. Libri ishte aty. Ishte në qarkullim. Ishte në shitje. Ishte promovuar. Ishte i lexueshëm për këdo që kishte interes ta lexonte. Dhe megjithatë, një pjesë e mirë e atyre që dje u paraqitën si rojtarë të alarmuar të së vërtetës, kishin heshtur që atëherë.
Kjo nuk e zbeh aspak dhimbjen e të mbijetuarve. Nuk e relativizon revoltën e familjarëve të viktimave. Nuk e zbut peshën e një formulimi të gabuar, të papërgjegjshëm apo moralisht të patolerueshëm, sidomos kur bëhet fjalë për Dubravën. Përkundrazi. Pikërisht sepse reagimi i tyre është real dhe i drejtë, bëhet edhe më e domosdoshme të ndahet dhimbja e viktimës nga përdorimi politik i asaj dhimbjeje. Duhet ndarë indinjata e ligjshme e të mbijetuarit nga shpejtësia teatrale e strukturave politike, mediatike dhe publicistike që e zbuluan këtë indinjatë vetëm kur materiali doli nga faqja e librit dhe hyri në sheshin e qytetit.
Sepse këtu qëndron nyja e vërtetë e kësaj historie. Jo vetëm te gabimi. Jo vetëm te terminologjia. Jo vetëm te metoda. Por te çasti kur një material, që prej kohësh kishte ekzistuar në heshtje relative, u shndërrua në prani publike, fizike, të drejtpërdrejtë. Libri mund të lihej në raft. Mund të shpërfillej. Mund të trajtohej si edhe shumë produkte të tjera gjysmake që kalojnë në heshtje në hapësirën shqiptare. Por ekspozita ishte tjetër gjë. Ajo e nxori përmbajtjen nga faqja dhe e vendosi në qendër të kryeqytetit. Ajo i dha formë publike, pamje publike dhe ritëm publik një materiali që tashmë ekzistonte. Dhe jo çfarëdo forme publike. Por një formë të ndërtuar për t’u folur edhe brezave të rinj, atyre që kanë lindur dhe janë rritur pas luftës, atyre që nuk e kanë parë gjenocidin serb në Kosovë me sytë e tyre, por do ta trashëgojnë peshën e kujtesës për të.
Kjo është arsyeja pse reagimi i djeshëm duhet parë me kujdes. Sepse ai nuk mund të shpjegohet vetëm me zbulimin e një pasaktësie. Nëse do të ishte thjesht çështje pasaktësie, atëherë do të duhej të kishte reagim më herët. Do të duhej të kishte debat në vitin 2024. Do të duhej të kishte kërkesë për korrigjim atëherë. Do të duhej të kishte kërkesë për llogaridhënie atëherë. Do të duhej të kishte shqetësim të artikuluar publikisht atëherë. Por kjo nuk ndodhi.
Pikërisht për ta testuar seriozitetin e këtij zemërimi të vonuar, ne kontaktuam historianin dhe profesorin Durim Abdullahu, i cili kishte shkruar më 4 maj 2025 një vështrim të gjatë dhe kritik për librin e Shkëlzen Gashit. Ai na tha se gjithçka që kishte për të thënë për atë libër gjendej në tekstin e tij1. Dhe kur ai tekst lexohet sot, ai nuk tingëllon si jehonë e polemikës së djeshme, por si provë se shumë nga problemet e projektit kanë qenë të dukshme, të lexueshme dhe të artikuluara publikisht shumë kohë më herët.
Në atë shkrim, Abdullahu nuk merret me retorikë të çastit. Ai e çmontonte librin në planin konceptual, metodologjik dhe faktik. Ai vinte në dyshim vetë mënyrën si përdorej termi “masakër”, duke sqaruar se ai nuk është kategori juridike në të drejtën ndërkombëtare humanitare dhe se, pa kontekst të qartë historik, përdorimi i tij mbetet i paqëndrueshëm. Ai e kritikonte mungesën e një kornize teorike dhe mungesën e një metodologjie serioze kërkimore. Ai e vinte në pah atë se libri nuk mbështetej në punë terreni, por në përmbledhje burimesh të njohura më herët, pa ndërtim të plotë bibliografik, pa krahasim burimesh dhe pa hulumtim të mjaftueshëm origjinal. Ai ngrinte pyetje të forta për mënyrën si ishin klasifikuar si “masakra” raste për të cilat vetë autori pranonte se nuk kishte gjetur materiale. Ai vërente se viktimat reduktoheshin në shifra, pa emra dhe pa individualitet, duke e lënë të vërtetën të zhveshur nga dimenzioni i saj njerëzor. Ai problematizonte trajtimin e Prekazit, duke argumentuar se ndarja mekanike midis “civilëve të paarmatosur” dhe “të armatosurve” e cënonte rëndë kuptimin historik të rezistencës së organizuar të familjes Jashari. Ai evidentonte mungesën e rasteve të tjera të masakrave, pasaktësi në të dhëna, mungesë të kontekstit të gjerë historik dhe një nivel të ulët kurimi dokumentar e vizual. Dhe në fund, përfundimi i tij ishte i qartë: libri nuk arrinte as të bënte homazh siç pretendonte, as të edukonte, as të ndërtonte një perceptim më të saktë publik për Kosovën.
Ky tekst është botuar më 4 maj 2025. Kjo datë nuk është detaj. Është bosht. Sepse ajo e detyron pyetjen të bjerë aty ku dhemb më shumë:
ku ishin atëherë këto entitete, këto media, këta zëra, këto struktura politike e publicistike që dje kërkuan me ngut korrigjim, përgjegjësi dhe ndëshkim publik?
Ku ishin kur kritika serioze ekzistonte tashmë?
Ku ishin kur problemi ishte shtruar në mënyrë të argumentuar, profesionale dhe publike?
Ku ishin kur mund të ndërhynin pa spektakël, pa histeri, pa përdorur dhimbjen e të tjerëve si skenë?
Nëse një historian i fushës e kishte lexuar librin, e kishte analizuar dhe e kishte kritikuar publikisht që në maj të vitit 2025, atëherë pretendimi se reagimi i djeshëm buron nga një zbulim i vonuar i problemit nuk qëndron. Heshtja e atëhershme dhe zhurma e sotme nuk mund të shpjegohen me ndërgjegje të papritur. Ato shpjegohen me zgjedhje. Me interes. Me moment. Me faktin se libri, i mbyllur në formën e vet të shtypur, mund të tolerohej, ndërsa ekspozita, e dalë para popullit, nuk mund të kontrollohej me të njëjtën lehtësi.
Dhe pikërisht këtu bëhet e nevojshme të thuhet edhe ajo që shumëkush po përpiqet ta mbulojë me moralizim të menjëhershëm. Reagimi i djeshëm nuk ishte vetëm reagim ndaj gabimit.
Ishte reagim ndaj ekspozimit.
Ishte reagim ndaj një forme publike të kujtesës.
Ishte reagim ndaj faktit që masakrat në Kosovë po dilnin sërish në qendër të jetës publike, në një formë të drejtpërdrejtë, të dukshme, të prekshme, të pashmangshme për kalimtarin dhe sidomos për brezin e ri.
Kjo ishte ajo që e prishi rehatinë.
Sepse një libër, sado i dobët ose i gabuar, mund të lihet të plaket në heshtje. Një ekspozitë në mes të Prishtinës, që flet për masakrat, për fushatën serbe të shfarosjes, për plagën e pambyllur të luftës dhe për kujtesën kolektive që një shtet normal do ta mbronte me seriozitet, është diçka tjetër. Ajo nuk i drejtohet vetëm studiuesit. I drejtohet qytetarit. I drejtohet nxënësit. I drejtohet brezit të pasluftës. Dhe pikërisht aty, aty ku kujtesa rrezikon të bëhet publike pa lejen e rojeve të vjetra të narrativës, shpërthen paniku.
Kjo nuk do të thotë se çdo kritikë ndaj ekspozitës është e padrejtë. Jo. Të mbijetuarit e Dubravës kishin të drejtë të reagonin. Familjarët e viktimave kishin të drejtë të kërkonin korrigjim. Kushdo që pa një formulim që rrezikonte të ushqente, qoftë edhe pa dashje, narrativën serbe për të burgosur shqiptarë “të armatosur” në Dubravë, kishte të drejtë të ngrihej kundër saj. Të burgosurit e Dubravës ishin nën kontroll të autoriteteve serbe. Ata nuk mund të paraqiten me gjuhë që mjegullon statusin e tyre në momentin e vrasjes. Kjo është e qartë. Kjo duhet thënë qartë. Dhe kjo nuk negociohet.
Por po aq qartë duhet thënë edhe kjo, se reagimi i ligjshëm i të mbijetuarit nuk i pastron automatikisht nga hipokrizia strukturat që heshtën për dy vjet. Të mbijetuarit kishin të drejtë të flisnin. Por ata që dje bërtitën më fort, nuk mund të sillen si të parët që e panë problemin. Nuk ishin të parët. Ishin të fundit. Dhe erdhën jo kur duhej, por kur u leverdisi.
Madje edhe po të supozohej, për hir të debatit, se shqetësimi i tyre i vetëm kishte qenë paneli i Dubravës, pyetja mbetet po aq e rëndë, pse nuk kërkuan heqjen ose korrigjimin e atij paneli të vetëm dhe vazhdimin e pjesës tjetër të ekspozitës?
Pse nuk thanë se problemi është këtu dhe duhet ndrequr këtu, por pjesa tjetër e ekspozitës duhet të mbetet për t’i kujtuar publikut se Serbia kreu masakra dhe një fushatë gjenocidale në Kosovë?
Pse nuk e mbrojtën kujtesën publike, duke e ndëshkuar pasaktësinë e veçantë?
Pse zgjodhën shuarjen e tërësisë, në vend të korrigjimit të pjesës së kontestuar?
Këto pyetje hapin derën e dyshimit më të madh. Ndoshta problemi i tyre nuk ishte vetëm gabimi. Ndoshta problemi i tyre ishte vetë ekspozimi i kujtesës. Ndoshta i trembi fakti që masakrat e Kosovës po vendoseshin sërish në qendër të sheshit. Ndoshta i trembi fakti që brezi i ri po ftohej ta shihte luftën jo si ceremoni përvjetore, por si histori të gjallë të një gjenocidi serb, pasojat e të cilit nuk janë mbyllur. Ndoshta i trembi rikthimi publik i një të vërtete që, për vite me radhë, është lënë ose pa regjistër shtetëror, ose në duart e improvizimeve, ose në heshtjen e kalkuluar të elitave pro-Beogradase në Kosovë.
Sepse këto nuk janë struktura të pafajshme. Këta nuk janë zëra që dje zbritën nga mali me pllakën e së vërtetës në dorë. Janë, në shumë raste, të njëjtat rrethe politike, mediatike dhe publicistike që heshtën kur u shkatërrua vazhdimësia institucionale e dokumentimit të krimeve të luftës në Kosovë2.
Të njëjtat qarqe që nuk e ndezën alarmin kur u mbyll Instituti për Dokumentimin e Krimeve të Luftës3.
Të njëjtat qarqe që nuk e ngritën zërin me të njëjtin vrull kur hapësira institucionale për dokumentimin e krimeve serbe u la në rrënim.
Të njëjtat qarqe që nuk panë urgjencë kur në diskursin publik hidhej ideja e zbutjes, relativizimit apo tretjes së përgjegjësisë serbe në formula të mjegullta “krimesh lufte”, aty ku natyra sistematike e krimit kërkonte emërtim më të plotë dhe më të ndershëm.
Po këto struktura, në çaste të tjera kyçe, nuk kanë qenë në anën e qartësisë as kur Republika e Kosovës është përballur me operacione destabilizuese dhe aneksuese të Serbisë në veri. Në vend që ta lexonin kërcënimin si kërcënim dhe agresionin si agresion, shpesh e zgjodhën mjegullën morale, barazimet e rreme dhe kërkesat që Kosova të tërhiqet edhe kur ka vepruar për ta mbrojtur sovranitetin e vet nga struktura paramilitare të drejtuara, armatosura dhe financuara nga Beogradi. Kjo ka rëndësi, sepse tregon një vijë. Tregon një model. Tregon se një pjesë e këtij establishmenti nuk shqetësohet nga shtrembërimi vetëm kur shtrembërimi nuk i shërben të vërtetës apo siç po e anatemojnë ata “i shërben Serbisë”, por shqetësohet edhe nga çdo kujtesë publike që e vështirëson rehatinë e vet politike.
Prandaj, kur sot shfaqen si ndërgjegjja e vetme morale e vendit, dyshimi nuk është vetëm i ligjshëm. Është i domosdoshëm.
Deklarata e sotme publike e Integra-s dhe Admovere-s4 e konfirmon se presioni ka prodhuar të paktën një tërheqje morale. Ato kërkuan falje të sinqertë familjarëve të viktimave civile të luftës, të gjithë atyre që janë prekur drejtpërdrejt apo tërthorazi, bashkëpunëtorëve dhe opinionit publik për situatën e krijuar. Thanë se qëllimi i ekspozitës ka qenë nderimi i viktimave civile të luftës dhe ruajtja e kujtesës kolektive për krimet e kryera në Kosovë. Thanë se në asnjë moment nuk kanë synuar ta lëndojnë apo ta ofendojnë askënd. Bënë thirrje për ndaljen e sulmeve, linçimeve dhe kërcënimeve individuale dhe për një diskutim të hapur, të qetë dhe respektues. Kjo falje ka peshë. Sepse pranon se është shkaktuar dëm. Sepse pranon se ka pasur lëndim. Sepse pranon se një projekt i ndërtuar, sipas pretendimit të vet, për kujtesë dhe nderim, ka prodhuar edhe efekt të kundërt.
Por kjo falje nuk e mbyll çështjen. Përkundrazi. Ajo e hap edhe më qartë nevojën për t’i ndarë tri plane që dje u ngatërruan qëllimshëm.
gabimin faktik,
përgjegjësinë metodologjike dhe
shfrytëzimin politik të krizës.
Gabimi duhet emërtuar. Përgjegjësia duhet kërkuar. Metoda duhet shqyrtuar. Por po aq duhet emërtuar edhe hipokrizia e atyre që e toleruan përmbajtjen kur ishte në libër dhe e sulmuan vetëm kur ajo u shndërrua në prani publike.
Nëse do të ishin vërtet të udhëhequr nga ndershmëria ndaj së vërtetës, këto struktura do të kishin reaguar në vitin 2024, kur libri doli. Do të kishin reaguar më 4 maj 2025, kur kritika profesionale e Profesor Durim Abdullahut e shpaloste qartë dobësinë e tij. Do të kishin kërkuar korrigjim atëherë. Do të kishin kërkuar përgjegjësi atëherë. Do të kishin kërkuar llogari nga autori dhe botuesit atëherë. Nuk e bënë. Dhe kur nuk vepron në kohën e duhur, por shpërthen vetëm atëherë kur materiali del para popullit, atëherë problemi yt nuk është vetëm saktësia. Problemi yt është ekspozimi. Problemi yt është humbja e kontrollit mbi narrativën. problemi yt me sa duket është se çadrat i ke të stolisura dikund tjetër.
Kjo është arsyeja pse kronologjia e vërtetë e kësaj historie është më e rëndë se vetë zhurma e saj. Së pari, në vitin 2024, del një libër me përmbajtje që sot thuhet se ka qenë e dëmshme dhe problematike. Pastaj, më 4 maj 2025, një historian e kritikon publikisht, me argumente të qarta, pa histeri dhe pa shfaqje. Heshtje. Më pas, në mars 2026, i njëjti material vendoset në shesh, në një ekspozitë të hapur, të dukshme, që i drejtohet edhe brezit të ri. Vetëm atëherë vjen shpërthimi. Vetëm atëherë vjen morali i nxituar. Vetëm atëherë vjen vendosmëria për ta ndalur.
Ky rend faktesh nuk e pastron librin. Nuk e pastron ekspozitën. Nuk i zhbën lëndimet e shkaktuara. Por e zhvesh lakuriq një pjesë të establishmentit tonë politik, mediatik dhe publicistik, i cili nuk reagoi kur duhej, por vetëm kur iu prish skenari.
Dhe në fund, kjo mbetet pyetja më e rëndë e kësaj historie:
a u zemëruan vërtet nga gabimi, apo nga fakti që kujtesa e luftës doli përsëri në shesh dhe nisi t’u fliste drejtpërdrejt njerëzve?
A i trembi vërtet një panel i vetëm, apo mundësia që masakrat e Kosovës, fushata gjenocidale e Serbisë dhe dështimi i gjatë institucional për ta dokumentuar si duhet atë të vërtetë, të bëheshin sërish pjesë e vetëdijes publike?
A e sulmuan pasaktësinë, apo i trembi vetë mesazhi i përgjithshëm i ekspozitës, rikujtimi se Serbia nuk ka ndryshuar thelbësisht as logjikën, as instinktin, as qëllimin e saj ndaj Kosovës, dhe se një pjesë e elitave vendore kanë ndihmuar shpesh në mjegullimin e kësaj të vërtete?
Sepse kur një shoqëri dështon ta ndërtojë me seriozitet arkivin e vet moral dhe historik, atëherë e vërteta mbetet e pambrojtur nga dy anë njëkohësisht, nga gabimi i brendshëm dhe nga propaganda e jashtme. Dhe kur kjo ndodh, viktima përdoret, i mbijetuari instrumentalizohet, kujtesa copëtohet dhe historia bëhet arenë për ata që duan ta administrojnë, jo ta mbrojnë.
Ekspozita, me gjithë pasaktësitë dhe dëmet e veta, nuk e krijoi këtë gjendje. Ajo vetëm ia hoqi kapakun.
Një libër, nga një masakër në tjetrën — KOHA Ditore.
Kur Shteti i Thaçit Shpërlante Krimet e Beogradit me Detergjentin e Amnistisë
Mbyllja e Institutit të Krimeve nga qeveria e Hashim Thaçit ishte vrasja e dytë e dëshmitarëve, një akt frike për t’ia hequr kombit thikën e provave që nesër do të godisnin ndërgjegjen e Beogradit. — Kronika B Hulumtime.
Reagim Publik i Organizatës INTEGRA në Facebook, 29 Mars, 2026.
