Hulumtimi ynë e rrëzon një prej pretendimeve më të zhurmshme që po qarkullojnë këto ditë në Prishtinë dhe, herë pas here, edhe në Tiranë. Kuvendi i Kosovës nuk mund ta zhbëjë Specialen me një ligj të zakonshëm. Ajo është e ngulitur në nenin 162 të Kushtetutës së Kosovës, në marrëveshjen ndërkombëtare me Bashkimin Evropian dhe në marrëveshjen me Holandën që e mundëson funksionimin e saj në Hagë.
Për 38 ditë, një ekip prej 10 ekspertësh dhe studiuesish e ka shqyrtuar këtë arkitekturë juridike nen për nen dhe dokument për dokument, përfshirë punën me studiues të lidhur me Fakultetin e Drejtësisë të Universitetit të Oksfordit dhe ekspertizë në të drejtën ndërkombëtare dhe krahasuese. Përfundimi bie drejtpërdrejt ndesh me një pjesë të retorikës televizive dhe partiake. Një shumicë parlamentare mund ta ndryshojë një ligj të zakonshëm. Nuk mundet, me të njëjtën votë, ta fshijë nenin 162, t’i zhdukë detyrimet ndërkombëtare të shtetit dhe ta bëjë të paqenë marrëveshjen me Holandën.
Këtu mbaron retorika dhe fillon ligji. Kush u premton qytetarëve se Specialja mund të “zhbëhet” me një votim të zakonshëm, duhet ta shpjegojë cilin nen kushtetues do ta ndryshojë, cilën shumicë do ta sigurojë, si do t’i trajtojë marrëveshjet ndërkombëtare dhe çfarë do të ndodhë me proceset gjyqësore që tashmë janë në zhvillim.
Ky është rezultati i 38 ditëve punë. Nuk janë deklarata studiosh e as sllogane partiake. Dokumente, Kushtetutë, marrëveshje ndërkombëtare dhe pasoja konkrete. Çfarë mund të bëjë Kosova, çfarë nuk mund të bëjë dhe çfarë kostoje juridike e diplomatike mund të ketë secila rrugë.
Prej 16 shtatorit, kur Dhomat e Specializuara e shpallën aktgjykimin e shkallës së parë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit, fjala “zhbërje” është kthyer me shpejtësi në fjalorin politik të Kosovës. Disa politikanë kanë folur hapur për mbylljen e Gjykatës Speciale, të tjerë për ndryshimin e ligjit, ndërsa Kuvendi e ka miratuar një deklaratë që i kundërshton pjesë të aktgjykimit dhe kërkon veprime juridike, institucionale dhe diplomatike. Hulumtimi ynë i kornizës kushtetuese, ligjeve, marrëveshjeve ndërkombëtare dhe vendimeve të vetë Dhomës së Specializuar të Gjykatës Kushtetuese arrin në një përfundim shumë më të ngushtë se retorika politike. Kuvendi mund të nisë ndryshime, por nuk mund ta fikë Specialen me një rezolutë, me një deklaratë politike ose thjesht duke ndryshuar Ligjin 05/L-053. Institucioni është i vendosur në disa shtresa juridike që duhet të zgjidhen njëra pas tjetrës1.
Nuk mund të dimë nga dokumentet nëse deklaratat e politikanëve burojnë nga keqkuptimi juridik, nga strategjia politike ose nga bindja e tyre e sinqertë se sistemi duhet ndryshuar. Këto janë çështje motivi dhe motivi nuk provohet me hamendje. Ajo që mund të testohet është saktësia e premtimit. Edhe këtu, debati publik ka nevojë për një korrigjim të rëndësishëm. Nuk është e saktë të thuhet se të gjitha partitë që e krijuan Gjykatën tani kërkojnë zhbërjen e saj. Në vitin 2015 amendamenti kushtetues u miratua me 82 vota për, pesë kundër dhe një abstenim, ndërsa partitë opozitare të asaj kohe e kundërshtuan procesin. Në shtator 2026, AAK ka shprehur gatishmëri për një nismë zhbërjeje, por PDK, në projektligjin e saj formal, ka thënë se nuk synon zhbërjen e Gjykatës. LVV ka thënë se nismën do ta shqyrtojë juridikisht, ndërsa LDK fillimisht nuk kishte shpallur qëndrim zyrtar. Këto dallime nuk janë semantikë. Ato e përcaktojnë se për cilën procedurë juridike po flitet2.
Pika e nisjes është vetë aktgjykimi i 16 shtatorit. Trupi gjykues i shpalli të katër të akuzuarit penalisht përgjegjës për krime lufte, për ndalim arbitrar ndaj 385 personave, trajtim mizor ndaj 49 personave, torturë ndaj 303 personave dhe vrasje ndaj 96 personave. Thaçi dhe Krasniqi u dënuan me nga 25 vjet burgim, Veseli me 18 dhe Selimi me 13, me llogaritjen e kohës së kaluar në paraburgim. Të katërt u shpallën të pafajshëm për krime kundër njerëzimit, sepse Prokuroria nuk provoi përtej dyshimit të arsyeshëm ekzistencën e një sulmi të gjerë ose sistematik kundër popullsisë civile, dhe u shpallën të pafajshëm edhe për disa incidente të veçanta të krimeve të luftës. Aktgjykimi është i shkallës së parë dhe i nënshtrohet apelit. Kjo është gjendja juridike që duhet ruajtur në çdo analizë serioze, pa e paraqitur një vendim të apelueshëm si të formës së prerë dhe pa i fshehur as gjetjet fajësuese, as pafajësitë3.
Thaci: Gjykata Speciale e padiskutueshme
Në një konferencë për shtyp në prag të 10-vjetorit të pavarësisë, më 1 Shkurt, 2018 presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi e ka dhënë mesazhin e qartë se krijimi i Gjykatës Speciale është i pashmangshëm, pavarësisht se në të njëjtën kohë është edhe i padrejtë.
Hashim Thaçi: “Gjykata Speciale nuk mund të shfuqizohet dhe nuk do të shfuqizohet. Ky është qëndrim i shtetit të Kosovës. E themelojmë gjykatën sepse nuk kemi as pse frikësohemi, nuk kemi pse të hezitojmë. Është e padrejtë, por duhet ta gëlltisim për hir të partneritetit me SHBA dhe NATO-n”.
Në vijim të konferencës, kreu i shtetit u ka bërë thirrje deputetëve të Kuvendit të Kosovës që të ratifikojnë sa më shpejt marrëveshjen e demarkacionit me Malin e Zi, në mënyrë që vendi t’i shpëtojë izolimit dhe të ketë perspektivë të qartë europiane.
Për ta kuptuar pse Kuvendi nuk mund ta zhbëjë institucionin me një veprim të vetëm, duhet kthyer në vitin 2014. Me Ligjin 04/L-274, Kuvendi e ratifikoi marrëveshjen ndërkombëtare ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Bashkimit Evropian, të ndërtuar mbi shkëmbimin e letrave ndërmjet Presidentes së Kosovës dhe Përfaqësueses së Lartë të BE-së. Ky hap nuk ishte thjesht një deklaratë politike. Ai e vendosi angazhimin e Kosovës në kategorinë e marrëveshjeve të ratifikuara ndërkombëtare. Kushtetuta, në nenin 19, e përcakton se marrëveshjet e ratifikuara bëhen pjesë e sistemit të brendshëm juridik dhe kanë epërsi ndaj ligjeve të Republikës së Kosovës. Neni 18 e përcakton gjithashtu se amendamentimi ose tërheqja nga marrëveshjet ndërkombëtare e ndjek të njëjtën procedurë vendimmarrëse si ratifikimi i tyre4.
Një vit më vonë, më 3 gusht 2015, Kuvendi bëri hapin që e futi Specialen drejtpërdrejt në Kushtetutë. Amendamenti 24 e shtoi nenin 162. Ky nen thotë se Dhomat e Specializuara dhe Zyra e Prokurorit të Specializuar krijohen brenda sistemit të drejtësisë së Kosovës për përmbushjen e obligimeve ndërkombëtare të Republikës. Ai u jep zotësi të plotë juridike, kompetenca për bashkëpunim, mbrojtje të dëshmitarëve, paraburgim dhe vuajtje dënimesh jashtë Kosovës. Ai lejon seli brenda dhe jashtë territorit dhe përcakton se organizimi, funksionimi, buxheti dhe administrimi rregullohen jo vetëm me ligjin e veçantë, por edhe me marrëveshje ndërkombëtare. Kjo është arsyeja pse formula politike “Kuvendi e krijoi dhe Kuvendi e zhbën” është juridikisht e paplotë. Kuvendi nuk e krijoi me një instrument të vetëm. Ai e ndërtoi atë me marrëveshje ndërkombëtare, amendament kushtetues dhe ligj të veçantë5.
Ligji 05/L-053 është shtresa e tretë. Ai e organizon juridiksionin, procedurat, prokurorinë, gjyqtarët dhe funksionimin praktik të institucionit. Një ligj mund të ndryshohet nga Kuvendi sipas procedurës së zakonshme legjislative, por ky fakt nuk i jep ligjit epërsi mbi Kushtetutën ose mbi një marrëveshje të ratifikuar ndërkombëtare. Kushtetuta e thotë të kundërtën. Ligjet duhet të jenë në përputhje me Kushtetutën, ndërsa marrëveshjet e ratifikuara kanë epërsi ndaj ligjeve. Prandaj, edhe sikur Kuvendi ta miratonte nesër një tekst që thotë se Dhomat e Specializuara pushojnë së ekzistuari, mbetet pyetja vendimtare nëse ai tekst do të ishte kushtetues dhe nëse mund ta prodhonte efekt përballë nenit 162 dhe marrëveshjes së ratifikuar me BE-në. Dokumentet tregojnë se përgjigjja nuk mund të jepet vetëm nga shumica parlamentare6.
Vetë neni 162 e përmban një mekanizëm të posaçëm për fundin e mandatit. Paragrafët 13 dhe 14 parashikojnë se mandati vazhdon deri në njoftimin për përfundimin e tij sipas Ligjit 04/L-274 dhe në konsultim me Qeverinë. Dhoma e Specializuar e Gjykatës Kushtetuese e interpretoi këtë çështje në vitin 2020 dhe e përsëriti se mandati vazhdon deri në njoftimin e Këshillit të Bashkimit Evropian për përfundimin e tij. Ky është një element thelbësor, sepse e rrëzon idenë se afati fillestar pesëvjeçar e ka bërë institucionin juridikisht të skaduar ose se një vendim i njëanshëm parlamentar mjafton për ta shpallur atë të përfunduar7.
Vendimi kushtetues i vitit 2020 shkon edhe më larg. Presidenti i atëhershëm kishte propozuar ndryshime në nenin 162. Dhoma e Specializuar e Gjykatës Kushtetuese vendosi se ndryshimet e propozuara pakësonin të drejtat dhe liritë e garantuara nga Kapitulli II i Kushtetutës. Ajo po ashtu konfirmoi se, sipas nenit 162, ka juridiksion ekskluziv për vlerësimin kushtetues që lidhet me Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar. Kjo do të thotë se ekziston tashmë precedent institucional që një përpjekje për ta ndryshuar arkitekturën e Speciales mund të bllokohet jo vetëm për arsye procedure, por edhe kur ndryshimi i prek garancitë kushtetuese të të drejtave8.
A ekziston, atëherë, ndonjë rrugë teorike për mbyllje ose ndryshim rrënjësor? Po, por ajo nuk ngjan me slloganin “votojmë dhe e zhbëjmë”. Kushtetuta e lejon që Qeveria, Presidenti ose një e katërta e deputetëve të propozojnë amendamente kushtetuese. Para se Kuvendi t’i miratojë, Kryetari i Kuvendit duhet t’ia dërgojë amendamentin Gjykatës Kushtetuese për vlerësim paraprak nëse i pakëson të drejtat dhe liritë e Kapitullit II. Për çështjet që lidhen me Specialen, neni 162 ia jep këtë rol Dhomës së Specializuar të Gjykatës Kushtetuese. Vetëm pasi kjo pengesë të jetë kaluar, vjen votimi politik9.
Pragu i votimit është jashtëzakonisht i lartë. Neni 144 kërkon dy të tretat e të gjithë 120 deputetëve dhe, njëkohësisht, dy të tretat e të gjithë deputetëve që i mbajnë vendet e garantuara ose të rezervuara për komunitetet joshumicë. Me përbërjen kushtetuese prej 120 vendesh, kjo do të thotë së paku 80 vota në total dhe, kur të 20 vendet e garantuara janë të zëna, së paku 14 vota nga deputetët e komuniteteve joshumicë. Ky është një mekanizëm i dyfishtë kushtetues. Një shumicë e vetme parlamentare, sado e madhe, nuk mund ta ndryshojë vetë nenin 162 pa komponentin e dytë të shumicës nga pakicat minoritare10.
Edhe kjo nuk do ta përfundonte çështjen. Marrëveshja e vitit 2014 është një detyrim ndërkombëtar i ratifikuar. Neni 18 i Kushtetutës thotë se ndryshimi ose tërheqja nga një marrëveshje ndërkombëtare duhet ta ndjekë të njëjtën procedurë vendimmarrëse si ratifikimi. Për marrëveshjet që i prekin çështjet politike, ushtarake, të drejtat themelore ose detyrimet financiare, ratifikimi i kërkon dy të tretat e të gjithë deputetëve. Për më tepër, arkitektura konkrete e Speciales e lidh përfundimin e mandatit me njoftimin e Këshillit të BE-së. Prandaj, një përpjekje për mbyllje të rregullt nuk është vetëm çështje e marrëdhënies ndërmjet deputetëve në Prishtinë. Ajo e prek drejtpërdrejt një angazhim shtetëror ndaj Bashkimit Evropian11.
Pastaj vjen Holanda. Dhomat e Specializuara janë pjesë e sistemit juridik të Kosovës, por funksionojnë në Hagë mbi bazën e Marrëveshjes së Shtetit Pritës ndërmjet Kosovës dhe Mbretërisë së Holandës, të nënshkruar më 15 shkurt 2016 dhe në fuqi nga 1 janari 2017. Marrëveshja parashikon se ndryshimet bëhen me pëlqimin e ndërsjellë të palëve. Ajo parashikon gjithashtu se marrëveshja pushon kur selia largohet nga Holanda ose kur institucioni shpërbëhet pas njoftimit të Këshillit të BE-së për përfundimin e mandatit, ndërsa disa dispozita mbijetojnë për mbylljen e rregullt të operacioneve, dokumentet, arkivat dhe imunitetet. Kjo nuk i jep Holandës një veto të përgjithshme mbi Kushtetutën e Kosovës, por tregon se operacioni nuk mund të çmontohet fizikisht dhe administrativisht sikur të ishte një agjenci e zakonshme në Prishtinë12.
Ka edhe një pengesë që retorika politike shpesh e kapërcen pa e përmendur. Aktgjykimi i 16 shtatorit nuk është përfundimtar. Procesi i apelit është pjesë e së drejtës së të dënuarve dhe e vetë sistemit që Kuvendi e krijoi. Ndryshimi i strukturës institucionale nuk e shndërron automatikisht një aktgjykim në të pavlefshëm, nuk e liron automatikisht një person të dënuar dhe nuk mund të heqë me vendim politik të drejtën e palëve për procedurë gjyqësore. Edhe projektligji i PDK-së, sipas dokumentit të shqyrtuar nga Radio Evropa e Lirë, e parashikon që procedurat tashmë në zhvillim të vazhdojnë sipas rregullave aktuale deri në vendim të formës së prerë. Ky detaj është vendimtar, sepse edhe nisma politike më e drejtpërdrejtë e paraqitur deri tani nuk premton ligjërisht lirimin e menjëhershëm të katër të dënuarve13.
Projektligji i PDK-së është, në fakt, më i ndërlikuar se sllogani i zhbërjes. PDK-ja thotë se nuk e kërkon mbylljen formale të Dhomave, por propozon kufizim të juridiksionit te veprat që lidhen me raportin e Këshillit të Evropës, ndryshim të periudhës kohore, kufizim të dënimit maksimal në 15 vjet, ekzekutim të dënimeve në Kosovë dhe mundësi faljeje presidenciale. Këto janë ndryshime thelbësore dhe jo teknike. Juristë të cituar nga Radio Evropa e Lirë kanë argumentuar se ndryshimet që e prekin ekzistencën ose mandatin duhet të trajtohen fillimisht në nivel kushtetues dhe se ndryshimi i ligjit të zakonshëm mund të krijojë konflikt me Kushtetutën dhe marrëveshjet ndërkombëtare. Deri në fund të shtatorit, nisma ishte dërguar në Qeveri për mendim dhe nuk e kishte kaluar procesin e plotë parlamentar14.
Edhe deklarata e Kuvendit e 28 shtatorit duhet lexuar për atë që është, jo për atë që dëshirohet të jetë. Ajo e shpreh shqetësim ndaj aktgjykimit, e quan të papranueshëm përfundimin për ekzistencën e një qëllimi kriminal të përbashkët dhe e kërkon një strategji shtetërore juridike, institucionale dhe diplomatike. Ajo kërkon që Dhomat ta respektojnë mandatin “në përputhje me vullnetin e Kuvendit”. Por një deklaratë parlamentare nuk e ndryshon vetvetiu nenin 162, Ligjin 04/L-274, Ligjin 05/L-053 ose Marrëveshjen e Shtetit Pritës. Vullneti politik mund të nisë procedura juridike. Ai nuk i zëvendëson ato15.
Këtu historia e ofron një provë të dobishme. Në dhjetor 2017, 43 deputetë e nisën një përpjekje për ta shfuqizuar ligjin e Speciales. Reagimi ndërkombëtar ishte i menjëhershëm. Zyra e BE-së dhe krerët e misioneve të shteteve anëtare paralajmëruan në janar 2018 se çdo përpjekje për shfuqizim ose ndryshim të mandatit do ta cenonte seriozisht angazhimin e Kosovës dhe do të kishte ndikim negativ në marrëdhëniet me Bashkimin Evropian. Pesë shtetet e Quintit, Shtetet e Bashkuara, Mbretëria e Bashkuar, Gjermania, Franca dhe Italia, paralajmëruan se vazhdimi i asaj rruge do të sillte “pasoja të rënda negative”, përfshirë integrimin ndërkombëtar dhe euroatlantik të Kosovës. Departamenti amerikan i Shtetit kërkoi që autoriteti dhe juridiksioni i Gjykatës të mbeteshin të pandryshuara16.
Këto paralajmërime janë historike dhe nuk duhet të shndërrohen automatikisht në një listë sanksionesh për vitin 2026. Deri më 30 shtator nuk ka një paketë publike të shpallur nga BE-ja, SHBA-ja, Britania ose Gjermania që e thotë se një ndryshim i caktuar do të sjellë automatikisht ndalim vizash, pezullim fondesh, tërheqje të NATO-s ose ndonjë masë tjetër specifike. Të thuhej një gjë e tillë do të ishte spekulim. Ajo që mund të thuhet me prova është se partnerët kryesorë të Kosovës e kanë një precedent të dokumentuar të trajtimit të ndërhyrjes në mandatin e Speciales si çështje të marrëdhënieve me BE-në, besueshmërisë së sundimit të ligjit dhe integrimit euroatlantik. Ky precedent është material kur vlerësohet rreziku diplomatik i një nisme të re për ta “zhbërë” Gjykatën17.
Pas aktgjykimit të 16 shtatorit, sinjali nga partnerët perëndimorë nuk ka ndryshuar në drejtim të mbështetjes për pavarësinë e procesit. Bashkimi Evropian tha se Dhomat dhe Zyra e Prokurorit duhet të lejohen ta ushtrojnë mandatin pa ndërhyrje dhe e përshkroi procesin si të bazuar në përgjegjësi penale individuale. Mbretëria e Bashkuar tha se e respekton pavarësinë e Gjykatës dhe theksoi se aktgjykimi nuk është gjykim mbi shtetësinë, sovranitetin ose të drejtën e Kosovës për ta përcaktuar të ardhmen e vet. Gjermania tha se i mbështetë Dhomat e Specializuara si kontribut për sundimin e ligjit dhe afrimin e Kosovës me BE-në. Departamenti amerikan i Shtetit, në një përgjigje të raportuar nga mediat, tha se e respekton aktgjykimin dhe e mbështet llogaridhënien, procesin e rregullt dhe sundimin e ligjit18.
Këto reagime, e bëjnë të mundur të përshkruhen pasojat reale pa hyrë në profeci politike. Një tentativë që e anashkalon nenin 162 do të prodhonte konflikt kushtetues. Një ligj që bie ndesh me një marrëveshje të ratifikuar do të ndeshej me nenin 19, i cili i jep marrëveshjes epërsi ndaj ligjit. Një përpjekje për t’i ndërprerë proceset në mes të apelit do të ngrinte çështje për të drejtat e të akuzuarve, viktimave dhe palëve në proces. Një veprim i njëanshëm ndaj arkitekturës së krijuar me BE-në dhe Holandën do të hapte një konflikt diplomatik mbi detyrimet që Kosova i ka marrë vetë. Dhe, bazuar në paralajmërimet e vitit 2018, do të ekzistonte rrezik i dokumentuar për dëmtim të marrëdhënieve me BE-në dhe të perspektivës euroatlantike. Se cilat masa konkrete do t’i zgjidhnin partnerët, nëse do të zgjidhnin masa, nuk mund të dihet paraprakisht19.
Ka edhe një çështje përgjegjësie politike që mund të sqarohet pa shpallur fajtorë kolektivë. Specialja nuk u krijua nga qytetarët në referendum. Ajo u krijua përmes veprimeve të institucioneve të Republikës. Në vitin 2014 Kuvendi e ratifikoi marrëveshjen me BE-në. Në vitin 2015, 82 deputetë e miratuan ndryshimin kushtetues që e futi nenin 162, dhe më pas u miratua ligji i posaçëm. Prandaj, qytetarëve nuk mund t’u atribuohet juridikisht përgjegjësia për ekzistencën e institucionit. Partitë dhe deputetët mund ta kundërshtojnë sot zgjedhjen e bërë atëherë, por debati i ndershëm kërkon që secili aktor ta dallojë pozicionin e vet historik nga ai i kundërshtarit dhe ta shpjegojë çfarë po propozon sot20.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme sepse përgjegjësia individuale e katër të pandehurve nuk është e njëjtë me historinë e UÇK-së ose me përgjegjësinë e popullit të Kosovës. Trupi gjykues gjeti se qëllimi kriminal i përbashkët synonte persona të perceptuar si kundërshtarë të qëllimeve politike dhe ushtarake të UÇK-së, përfshirë shqiptarë të lidhur me LDK-në dhe FARK-un, persona të perceptuar si të lidhur me autoritetet jugosllave ose serbe dhe pjesëtarë të disa pakicave. Në të njëjtën kohë, trupi gjykues nuk i dënoi të akuzuarit për krime kundër njerëzimit. Kjo saktësi është thelbësore, sepse lejon që të diskutohet një aktgjykim i rëndë pa e barazuar atë me një aktgjykim mbi luftën çlirimtare, mbi NATO-n ose mbi vetë shtetin e Kosovës21.
Kryeministri Albin Kurti e quajti aktgjykimin “padrejtësi të papranueshme” dhe kërkoi që ai të ndryshohet në apel. Ky është pozicioni publik i Qeverisë pas vendimit. Por apeli dhe zhbërja e institucionit janë dy gjëra juridikisht krejt të ndryshme. Apeli i përdor mekanizmat e vetë sistemit gjyqësor për t’i kundërshtuar gjetjet, standardin e provës, përgjegjësinë ose dënimin. Zhbërja kërkon ndryshim të arkitekturës kushtetuese dhe ndërkombëtare. Kur këto dy rrugë përzihen në debat, publiku mund ta krijojë përshtypjen e gabuar se një votë në Kuvend mund ta zëvendësojë një panel apeli. Nuk mundet22.
Prandaj, pyetja qendrore nuk është nëse Kuvendi ka pushtet politik për ta diskutuar Specialen. E ka. As nuk është nëse partitë kanë të drejtë ta kritikojnë një aktgjykim. E kanë. Pyetja e verifikueshme është nëse një shumicë parlamentare mund ta përmbushë premtimin e zhbërjes me mjetet që po paraqiten publikisht. Sipas Kushtetutës, marrëveshjes së ratifikuar me BE-në, Ligjit 05/L-053, vendimit kushtetues të vitit 2020 dhe Marrëveshjes me Holandën, përgjigjja është se një ligj ose rezolutë e vetme nuk mjafton. Një ndryshim i vërtetë i mandatit e kërkon përballjen me nenin 162, me kontrollin kushtetues, me shumicën e dyfishtë kushtetuese, me marrëveshjen ndërkombëtare dhe me proceset që janë ende në zhvillim23.
Nëse të gjitha këto kushte do të plotësoheshin, Kosova do të hynte në një proces tjetër, atë të rinegocimit ose përfundimit të rregullt të angazhimeve dhe të zgjidhjes së çështjeve të mbetura. Dokumentet nuk e mbështesin idenë se një akt politik mund t’i zhdukë prapa në kohë vendimet gjyqësore, provat, të drejtat e viktimave, të drejtën e apelit, arkivat ose detyrimet e shtetit. Madje neni 162 parashikon kompetenca për trajtimin e çështjeve të mbetura pas përfundimit të mandatit. Marrëveshja me Holandën gjithashtu ruan dispozita të caktuara edhe pas përfundimit të saj. Mbyllja, nëse ndodh një ditë, është proces juridik dhe administrativ, jo buton politik24.
Kjo është pika ku përgjegjësia ndaj publikut bëhet më e rëndësishme se sllogani. Politikanët që kërkojnë ndryshim mund ta argumentojnë atë. Politikanët që e kundërshtojnë mund të argumentojnë të kundërtën. Por asnjëra palë nuk mund ta paraqesë qytetarin si autor juridik të një arkitekture që u votua nga institucionet, ose ta paraqesë si të thjeshtë një procedurë që dokumentet e bëjnë të ndërlikuar. Qytetari mund ta vlerësojë vetë nëse kostoja juridike dhe diplomatike e një ndryshimi është e pranueshme. Për ta bërë atë gjykim, atij i duhet të dijë se çfarë mund të ndryshojë Kuvendi, çfarë nuk mund të ndryshojë i vetëm, cilat detyrime i ka marrë Kosova dhe cilat pasoja janë dokumentuar nga partnerët e saj.
Pas dy javësh debatesh, dokumentet japin një përgjigje më të ftohtë se politika. Specialja mund të kritikohet, aktgjykimi mund të apelohet, ligji mund të propozohet për ndryshim dhe Kushtetuta vetë përmban mekanizëm amendamentimi. Por rruga ligjore për ta çmontuar institucionin gjatë një mandati që, sipas nenit 162 dhe vendimit kushtetues të vitit 2020, vazhdon deri në njoftimin e Këshillit të BE-së, është shumë më e rëndë se një seancë e jashtëzakonshme ose një shumicë e zakonshme. Kjo është masa juridike me të cilën mund të kontrollohet çdo premtim publik, neni që duhet ndryshuar, votat që duhen siguruar, marrëveshja që duhet trajtuar dhe pasojat që duhet t’u bëhen të qarta qytetarëve25.
Në fund, kjo çështje mund të shpjegohet shumë thjesht. Specialja nuk është një zyrë që Kuvendi e mbyll me një votë. Ajo është e lidhur me Kushtetutën, me detyrimet ndërkombëtare të Kosovës dhe me një mekanizëm juridik që nuk zhduket vetëm pse politika ndryshon qëndrim. Një përpjekje për ta çmontuar jashtë kësaj kornize do ta vinte Kosovën përballë rendit të vet kushtetues, marrëveshjeve që vetë i ka nënshkruar dhe aleatëve mbi të cilët është mbështetur për dekada.
Por ekziston një pyetje më e rëndë se çdo marrëveshje diplomatike. Çfarë bëjmë me viktimat? Çfarë u themi familjeve që kanë pritur njëzet e pesë vjet për një varr, një eshtër, një përgjigje? Behajdin Allaqi u zhduk dhe familja e tij ende nuk e ka vendin ku mund të përkulet mbi varrin e tij. Dhe Behajdin Allaqi nuk është vetëm një emër. Sa Behajdin Allaqi të tjerë i ka Kosova, njerëz emrat e të cilëve mezi përmenden, njerëz trupat e të cilëve ende nuk janë gjetur, familje që nuk dinë ku t’i çojnë lulet?
Në mesin e atyre që kërkuan drejtësi kishte luftëtarë, komandantë, veprimtarë politikë, gazetarë, intelektualë dhe civilë. Disa u vranë. Disa u zhdukën. Disa familje kanë jetuar gjithë këto vite me një derë që nuk u hap më kurrë. Nëse shteti e diskuton sot për fatin e gjykatës, atëherë duhet të flasë po aq seriozisht edhe për fatin e këtyre njerëzve26. Drejtësia nuk mund ta ketë vetëm fytyrën e të akuzuarit. Duhet ta ketë edhe fytyrën e nënës që ende nuk e di ku është i varrosur djali i saj.
Kosova ka kaluar luftë, masakra, djegie shtëpish dhe varre pa emër. Pikërisht për këtë arsye drejtësia nuk mund të jetë luks politik. Një shtëpi pa themele mund të duket e fortë për një kohë, por mjafton një tërmet që të tregojë se çfarë është ndërtuar mbi zbrazëti. Edhe Republika është e tillë. Flamuri mund të valojë, institucionet mund të mbajnë emra të mëdhenj, por pa drejtësi shteti mbetet vetëm mur. Dhe muri, pa themel, një ditë bie.
Falënderim redaksional
Ky hulumtim nuk do të ishte i mundur pa punën e dhjetë studiuesve të rinj që, për 38 ditë, shqyrtuan dokumente, ligje, marrëveshje ndërkombëtare, vendime gjyqësore dhe precedentë kushtetues.
Falënderojmë gjashtë studentët e Universitetit të Oksfordit, A. Whitmore, e Drejta Ndërkombëtare Publike, E. Kavanagh, e Drejta Penale Ndërkombëtare, J. Sinclair, e Drejta Kushtetuese, C. Harrington, e Drejta Krahasuese, R. MacLeod, e Drejta e Bashkimit Evropian, dhe S. O’Connell, të Drejtat e Njeriut dhe Sundimi i Ligjit, për kontributin e tyre në shqyrtimin juridik dhe verifikimin e burimeve.
Falënderojmë gjithashtu katër pjesëmarrësit e Programit të Mentorimit për Raportim Ndërkombëtar të The Frontline Media Group, M. Fairfax, raportim ndërkombëtar dhe diplomaci, H. Campbell, gazetari e konflikteve dhe siguri, T. Donnelly, OSINT dhe verifikim digjital, dhe L. Crawford, drejtësi, media dhe llogaridhënie publike.
Materiali është redaktuar nga Dr Adrian Markham, me mbështetjen e redaktorit politik Michael Sheppard, nën drejtimin editorial të kryeredaktorit Vudi Xhymshiti.
Çfarë gjykoi Haga dhe çfarë nuk gjykoi
Më 16 shtator 2026, para se ta shqiptonte një fjalë për fajësinë e Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit, gjykatësi Charles Smith e bëri një ndarje që në Kosovë rrezikon të…
Republika e Kosovës, “Amendamentimi i Kushtetutës së Republikës së Kosovës”, Amendamenti nr. 24, neni 162, 3 gusht 2015, Gazeta Zyrtare e Republikës së Kosovës, https://gzk.rks-gov.net/ActDocumentDetail.aspx?ActID=10997
UNMIK, “UNMIK Headlines 4 August”, 4 gusht 2015, raportimi për votimin me 82 vota për, pesë kundër dhe një abstenim, https://media.unmikonline.org/newsletters/unmik-headlines-4-august-0
Valbona Bytyqi, “Çfarë ndodh tani pas nismës së PDK-së rreth ligjit për Specialen?”, Radio Evropa e Lirë, 23 shtator 2026, https://www.evropaelire.org/a/nisma-pdk-ligji-gjykata-speciale/33862662.html . KOHA, “Kadrijaj, S’jemi kontaktuar por i japim nënshkrimet për zhbërjen e Gjykatës Speciale”, 16 shtator 2026, https://www.koha.net/arberi/kadrijaj-sjemi-kontaktuar-por-i-japim-nenshkrimet-per-seancen-e-zhberjes-se-gjykates-speciale
Kosovo Specialist Chambers, The Specialist Prosecutor v Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi and Jakup Krasniqi, KSC-BC-2020-06, “Hashim Thaçi and co-defendants found guilty of war crimes”, 16 shtator 2026, https://www.scp-ks.org/en/hashim-thaci-and-co-defendants-found-guilty-war-crimes
Kuvendi i Republikës së Kosovës, Ligji Nr. 04/L-274 për Ratifikimin e Marrëveshjes Ndërkombëtare ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Bashkimit Evropian, botuar më 15 maj 2014, https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=9476
Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, nenet 18 dhe 19, https://gzk.rks-gov.net/ActDocumentDetail.aspx?ActID=3702&lang=en
Republika e Kosovës, “Amendamentimi i Kushtetutës së Republikës së Kosovës”, Amendamenti nr. 24, neni 162, paragrafët 1 deri 14, 3 gusht 2015, https://gzk.rks-gov.net/ActDocumentDetail.aspx?ActID=10997
Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 19, https://gzk.rks-gov.net/ActDocumentDetail.aspx?ActID=3702&lang=en . Kuvendi i Republikës së Kosovës, Ligji Nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar, 2015, https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=11036&langid=2
Kosovo Specialist Chambers, Specialist Chamber of the Constitutional Court, Judgment on the Referral of Proposed Amendments to the Constitution of Kosovo, KSC-CC-2020-11, 26 nëntor 2020, sidomos paragrafët 40 dhe 76, https://repository.scp-ks.org/LW/Published/Filing/0b1ec6e98039a633/Judgment%20on%20the%20Referral%20of%20Proposed%20Amendments%20to%20the%20Constitution%20of%20Kosovo.pdf
Kosovo Specialist Chambers, Specialist Chamber of the Constitutional Court, Judgment on the Referral of Proposed Amendments to the Constitution of Kosovo, KSC-CC-2020-11, 26 nëntor 2020, paragrafët 68 deri 76,
Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 144, paragrafët 1 deri 3, https://gzk.rks-gov.net/ActDocumentDetail.aspx?ActID=3702&lang=en . Republika e Kosovës, Amendamenti nr. 24, neni 162, paragrafi 3, https://gzk.rks-gov.net/ActDocumentDetail.aspx?ActID=10997
Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 144, paragrafi 2, dhe neni 64, https://gzk.rks-gov.net/ActDocumentDetail.aspx?ActID=3702&lang=en
Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, nenet 18 dhe 19, https://gzk.rks-gov.net/ActDocumentDetail.aspx?ActID=3702&lang=en . Kuvendi i Republikës së Kosovës, Ligji Nr. 04/L-274, https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=9476 . Kosovo Specialist Chambers, KSC-CC-2020-11, Judgment, 26 nëntor 2020, https://repository.scp-ks.org/LW/Published/Filing/0b1ec6e98039a633/Judgment%20on%20the%20Referral%20of%20Proposed%20Amendments%20to%20the%20Constitution%20of%20Kosovo.pdf
Republic of Kosovo and Kingdom of the Netherlands, “Agreement concerning the Hosting of the Kosovo Relocated Specialist Judicial Institution in the Netherlands”, 15 shkurt 2016, nenet 52 dhe 54, https://www.scp-ks.org/en/documents/host-state-agreement-between-netherlands-and-kosovo
Valbona Bytyqi, “Çfarë ndodh tani pas nismës së PDK-së rreth ligjit për Specialen?”, Radio Evropa e Lirë, 23 shtator 2026, pjesa “Po rastet dhe aktgjykimet ekzistuese?”, https://www.evropaelire.org/a/nisma-pdk-ligji-gjykata-speciale/33862662.html
Valbona Bytyqi, “Çfarë ndodh tani pas nismës së PDK-së rreth ligjit për Specialen?”, Radio Evropa e Lirë, 23 shtator 2026, https://www.evropaelire.org/a/nisma-pdk-ligji-gjykata-speciale/33862662.html . Radio Evropa e Lirë, “Nisma për ndryshimin e ligjit të Speciales është dërguar për mendim në Qeveri”, 25 shtator 2026, https://www.evropaelire.org/a/nisma-ligji-speciale-mendim-qeveri/33864251.html
KOHA, “Teksti i plotë i Deklaratës së Kuvendit të Kosovës për vendimin e Speciales”, 28 shtator 2026, pikat 1 deri 7 të deklaratës, https://www.koha.net/arberi/teksti-i-plote-deklarates-se-harmonizuar-per-vendimin-e-speciales
European External Action Service, “Statement by EU Office EUSR and Heads of EU Missions”, 12 janar 2018, https://www.eeas.europa.eu/node/38173_fr
Embassies of the Quint Member States in Kosovo, “Quint Member States Statement”, 5 janar 2018, Embassy of Italy in Pristina, https://ambpristina.esteri.it/it/news/dall_ambasciata/2018/01/quint-member-states-statement/
Heather Nauert, “Kosovo Assembly Attempts to Abrogate Law on the Specialist Chambers”, United States Department of State, 29 dhjetor 2017, https://2017-2021.state.gov/kosovo-assembly-attempts-to-abrogate-law-on-the-specialist-chambers/
European External Action Service, “Statement by EU Office EUSR and Heads of EU Missions”, 12 janar 2018, https://www.eeas.europa.eu/node/38173_fr . Quint Member States, “Quint Member States Statement”, 5 janar 2018, https://ambpristina.esteri.it/it/news/dall_ambasciata/2018/01/quint-member-states-statement/
Radio Evropa e Lirë, “BE-ja bën thirrje për përmbajtje pas aktgjykimit ndaj ish-krerëve të UÇK-së”, 16 shtator 2026, në raportimin “Thaçi dhe Krasniqi dënohen me nga 25 vjet burgim për krime lufte, Veseli me 18, Selimi me 13”, https://www.evropaelire.org/a/dita-e-verdiktit-per-thacin-dhe-te-tjeret/33856922/lbl0lbi471479.html
Foreign Commonwealth and Development Office, “UK calls for calm following Kosovo Specialist Chambers judgment”, 16 shtator 2026, https://www.gov.uk/government/news/uk-calls-for-calm-following-kosovo-specialist-chambers-judgment
German Embassy Pristina, “Statement on the judgment of the Kosovo Specialist Chambers”, 16 shtator 2026, https://pristina.diplo.de/xk-de/2802216-2802216
KOHA, “SHBA-ja, Respektojmë aktgjykimin ndaj ish-krerëve të UÇK-së”, 16 shtator 2026, duke cituar Departamentin Amerikan të Shtetit, https://www.koha.net/arberi/shba-ja-respektojme-aktgjykimin-ndaj-ish-krereve-te-uck-se
Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, nenet 18, 19 dhe 144, https://gzk.rks-gov.net/ActDocumentDetail.aspx?ActID=3702&lang=en . European External Action Service, “Statement by EU Office EUSR and Heads of EU Missions”, 12 janar 2018, https://www.eeas.europa.eu/node/38173_fr . Quint Member States, “Quint Member States Statement”, 5 janar 2018, https://ambpristina.esteri.it/it/news/dall_ambasciata/2018/01/quint-member-states-statement/
Kuvendi i Republikës së Kosovës, Ligji Nr. 04/L-274, 2014, https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=9476 . UNMIK, “UNMIK Headlines 4 August”, 4 gusht 2015, https://media.unmikonline.org/newsletters/unmik-headlines-4-august-0
Kosovo Specialist Chambers, The Specialist Prosecutor v Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi and Jakup Krasniqi, KSC-BC-2020-06, “Hashim Thaçi and co-defendants found guilty of war crimes”, 16 shtator 2026, https://www.scp-ks.org/en/hashim-thaci-and-co-defendants-found-guilty-war-crimes
Office of the Prime Minister of Kosovo, “Speech by Prime Minister Kurti following the judgment of the Kosovo Specialist Chambers in The Hague”, 16 shtator 2026, https://kryeministri.rks-gov.net/en/news/adresimi-i-kryeministrit-kurti-pas-aktgjykimit-ne-dhomat-e-specializuara-ne-hage/ . Kosovo Specialist Chambers, Hashim Thaçi et al, KSC-BC-2020-06, procedural developments, https://www.scp-ks.org/en/cases/hashim-thaci-et-al
Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 144, https://gzk.rks-gov.net/ActDocumentDetail.aspx?ActID=3702&lang=en . Kuvendi i Republikës së Kosovës, Ligji Nr. 05/L-053, https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=11036&langid=2 . Kosovo Specialist Chambers, KSC-CC-2020-11, Judgment, 26 nëntor 2020, https://repository.scp-ks.org/LW/Published/Filing/0b1ec6e98039a633/Judgment%20on%20the%20Referral%20of%20Proposed%20Amendments%20to%20the%20Constitution%20of%20Kosovo.pdf . Kosovo and the Netherlands, Host State Agreement, https://www.scp-ks.org/en/documents/host-state-agreement-between-netherlands-and-kosovo
Republika e Kosovës, Amendamenti nr. 24, neni 162, paragrafi 4, https://gzk.rks-gov.net/ActDocumentDetail.aspx?ActID=10997 . Republic of Kosovo and Kingdom of the Netherlands, Host State Agreement, neni 54, https://www.scp-ks.org/en/documents/host-state-agreement-between-netherlands-and-kosovo
Republika e Kosovës, Amendamenti nr. 24, neni 162, paragrafët 13 dhe 14, https://gzk.rks-gov.net/ActDocumentDetail.aspx?ActID=10997 . Kosovo Specialist Chambers, Specialist Chamber of the Constitutional Court, KSC-CC-2020-11, Judgment, 26 nëntor 2020, https://repository.scp-ks.org/LW/Published/Filing/0b1ec6e98039a633/Judgment%20on%20the%20Referral%20of%20Proposed%20Amendments%20to%20the%20Constitution%20of%20Kosovo.pdf
Kush flet për pastërtinë e luftës duhet të flasë edhe për gjakun e veprimtarëve të vrarë shqiptarë
Hashim Thaçi nuk është UÇK-ja. UÇK-ja është edhe Behajdin Allaçi, luftëtari që nuk e torturoi askënd. Kosova është edhe familja e Haki Imerit, Smajl Hajdarajt e Xhemajl Mustafës që kërkojnë drejtësi.
Kush flet për pastërtinë e luftës duhet të flasë edhe për gjakun e veprimtarëve të vrarë shqiptarë
Sot, Kuvendi i Republikës së Kosovës nuk e mbrojti Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës. UÇK-ja nuk kishte nevojë të mbrohej nga ky aktgjykim, sepse gjykata nuk e kishte gjykuar UÇK-në si luftë çlirimtare.…