Tuneli i Luftës: Si Gjeorgjia u Bë Prova e Parë e Asaj që Sot Kërcënon Kosovën
Gjeorgjia ishte prova. Perëndimi heshti. Rusia fitoi. Sot i njëjti model lëviz më afër Ballkanit. Para se të vinte Radoiçiq, u normalizua rrjeti i tij kriminal në veri. Ky është modeli i një lufte.
Në gusht të vitit 2008 unë isha në Gjeorgji dhe ende e mbaj mend si erdhi lufta, jo me një lajm të madh por me një ndryshim në tingullin e ajrit. Ka vende ku e dallon rrezikun si erën e tymit para se ta shohësh flakën. Në Kaukaz ajo erë vinte nga një tunel1.
Roki Tuneli2 nuk është thjesht një kalim malor. Është një gyp i errët që lidh dy botë me një damar të vetëm. Nga njëra anë është Osetia e Jugut brenda Gjeorgjisë, nga ana tjetër është Osetia në Federatën Ruse. Mbi të dyja anët, majat e Kaukazit rrinë si kocka të bardha mbi një trup që nuk fle kurrë. Atje, rebelët kishin vite që luftonin për t’u ndarë nga Gjeorgjia3 dhe për t’u bashkuar me të afërmit e tyre etnikë në anën ruse. Pas rënies së Bashkimit Sovjetik, kufijtë u vizatuan si me laps të lirë mbi mish të gjallë. Dhe çdo vijë lapsi u bë plagë.
Rusia nuk hyri papritur në këtë histori. Ajo e kishte zier këtë kazan për vite. Ndarja nuk ishte vetëm ndjenjë identitare, ishte projekt. Moska e kishte ushqyer separatizmin në Osetinë e Jugut, e kishte mbajtur gjallë me para, me armë, me njerëz, me premtime. Në fillim të gushtit 2008, luftëtarë (shamitë e bardha osete4) të mbështetur nga Kremlini nisën të bombardojnë fshatra gjeorgjiane pranë Osetisë së Jugut. Në Tbilisi, qeveria e presidentit Mikheil Saakashvili u përball me një dilemë që duket gjithmonë e thjeshtë në letër dhe gjithmonë e përgjakshme në terren. Nëse nuk reagon, humb territorin dhe nderin. Nëse reagon, i jep armikut arsyen që ai e ka kërkuar prej kohësh.
Saakashvili dërgoi ushtrinë për të “rivendosur rendin”. Në atë moment askush, ose pothuaj askush, nuk e imagjinonte sa e egër do të ishte përgjigjja ruse. Pastaj erdhën tanket. Tanket dolën nga Roki Tuneli si një gjarpër metalik, duke u zgjatur mes maleve dhe duke marrë me vete një mesazh të ftohtë. Ne vendosim kufijtë. Ne vendosim kur fillon lufta. Dhe ne vendosim sa larg shkon.
Kremlini urdhëroi një pushtim të plotë të Gjeorgjisë në të gjitha frontet, tokë, ajër, det, dhe kibernetikë. Ishte një fjalë e re për shumë njerëz atëherë, sulm kibernetik, por Gjeorgjia e mësoi si e ndjeu në trup kur i mbyllen sytë. Webfaqet qeveritare u goditën nga një valë sulmesh. Shteti u detyrua të komunikonte me gjysmë zë. Në qiell, avionët luftarakë hodhën bomba nëpër vend. Në bregdet, anijet luftarake ruse mbikëqyrnin si roje të zeza. Në tokë, trupat ruse kaluan kufirin dhe pushtuan Osetinë e Jugut dhe një tjetër rajon kryengritës, Abkhazinë. Një e pesta e territorit të njohur ndërkombëtarisht të Gjeorgjisë u bë një copë e rrëmbyer.
Ishte hera e parë që Rusia pushtonte një shtet sovran që nga rënia e Bashkimit Sovjetik. Konflikti i parë evropian i shekullit të njëzet e një, kështu u quajt më vonë, por në rrugët e Tbilisit nuk ishte shekull, ishte natë. Dhe në atë natë u pa diçka edhe më e rëndë se tanket. U pa prova se Perëndimi mund të shohë dhe të mos ndërhyjë.
Gjeorgjia ishte aleate e Shteteve të Bashkuara dhe po ecte drejt anëtarësimit në NATO. Amerika e kishte modernizuar ushtrinë gjeorgjiane gjatë viteve kur Saakashvili e kishte orientuar vendin drejt aleancës. Vetëm disa javë para pushtimit, rreth një mijë trupa amerikane kishin qenë në një stërvitje pranë Tbilisit. Një muaj më parë, Sekretarja amerikane e Shtetit, Condoleezza Rice, kishte vizituar Gjeorgjinë dhe kishte premtuar publikisht mbështetje për rrugën e saj drejt NATO. “Ne gjithmonë luftojmë për miqtë tanë”, kishte thënë ajo.
Por kur erdhi koha, Amerika nuk luftoi për mikun e saj. Në fund të administratës Bush, tensionet me Moskën ishin rritur për shkak të planeve amerikane për një sistem mbrojtjeje kundër raketave në Poloni dhe Çeki. Putini kishte reaguar me zemërim, duke paralajmëruar se ky sistem do ta kthente Evropën në një fuçi baruti. Pastaj kishte shkuar në Iran dhe kishte shfaqur miqësi publike me udhëheqjen atje, duke mbështetur të drejtën e Iranit për program bërthamor civil. Washingtoni nuk donte një përplasje të madhe me një superfuqi bërthamore. Bashkëpunimi rus shihej si i nevojshëm për ta frenuar Iranin dhe ushtria amerikane kishte nevojë për linja furnizimi që kalonin nga Rusia për Afganistanin. Kështu, Gjeorgjia u bë një mësim i dhimbshëm. Kur interesi i madh kërkon qetësi, mikut të vogël i kërkohet të gëlltisë.
Në fund të gushtit, Kremlini njoftoi se e kishte “çliruar” Osetinë e Jugut dhe Abkhazinë nga Gjeorgjia dhe se tani i njihte ato si republika të pavarura. Rusia i largoi monitoruesit e OKB-së dhe BE-së, e mbylli derën, dhe nënshkroi traktate me qeveritë de facto të dy rajoneve, duke rënë dakord për integrimin e tyre në Rusi. Putini kishte bërë bast se Perëndimi nuk do të luftonte. Dhe kishte fituar.
Pastaj erdhi një skenë që do të ishte qesharake po të mos thënë se ishte tragjike.
Mars 2009, Gjenevë.
Hillary Clinton mbërriti me një kuti të vogël, të lidhur me fjongo, dhe brenda saj mbante një buton të kuq. Obama kishte hyrë në Shtëpinë e Bardhë dhe donte t’i “ngrohte” marrëdhëniet me Kremlinin. Në Rusi, Medvedev ishte bërë president në letër dhe Putini kryeministër në realitet. Në Washington u ushqye shpresa se mund të bëhej biznes me fytyrën e re. Në një konferencë për shtyp, Clinton e nxori butonin, si një dhuratë simbolike. Ideja ishte “reset”. Por fjala ruse në pllakëz nuk ishte “reset”. Ishte “overload”. Lavrov e pa, buzëqeshi, dhe e tha. Ju e keni gabim. Dhoma qeshi. Lavrov e shtypi butonin gjithsesi.
Në atë të qeshur kishte një parandjenjë. Sepse kur e trajton një regjim si shaka, ai regjim e trajton botën si lojë. Megjithatë, dy palët dolën me deklaratë të përbashkët. Rusia lejonte përdorimin e hapësirës ajrore për Afganistanin. Amerika hoqi dorë nga mburoja e planifikuar raketore. Në 2010 Rusia pranoi sanksione kundër Iranit dhe SHBA hoqi disa sanksione ndaj Rusisë. Duket si stinë e butë, por si në Kaukaz, pranvera të mashtron. Ajo mund të jetë thjesht një pauzë para ngricës.
Ngrica tjetër erdhi në një vend krejt tjetër, në Manhattan, qershor dhe korrik 2010. Anna Chapman, një agjente ruse me pamje të paharrueshme, jetonte nën një operacion thellësisht të fshehtë në Nju Jork. Ajo ishte pjesë e një rrjeti prej dhjetë agjentësh rusë që operonin ilegalisht në Shtetet e Bashkuara5. Shumica shtireshin si çifte të martuara, me punë të zakonshme, me lagje të qeta, me fëmijë, duke e bërë spiunazhin të dukej si kopsht. Chapman kishte zgjedhur një rrugë tjetër. Ajo kishte marrë një mbiemër britanik përmes një martese të shkurtër me një anglez të paditur, Alex Chapman6, dhe pasaporta britanike i kishte shërbyer si maskë perfekte. Në Manhattan ajo luante rolin e një biznesmeneje të suksesshme në prona. Qëllimi ishte i vjetër sa vetë shërbimet sekrete. Të afrohesh me njerëz me ndikim, të mbledhësh informacion, t’i kalosh me takime të shpejta, kode, sinjale, dhe “dead drops”. Kishin lidhje me një ish zyrtar inteligjence dhe me një shkencëtar të përfshirë në zhvillimin e armëve të rënda. Dhe po përpiqeshin të kultivonin edhe një zyrtar të lartë.
Një mëngjes të shtunë në korrik, Chapman mori një thirrje nga drejtuesi i saj i njohur si “Roman”, operator që Chapman e njihte vetëm nga kodi. Ai i kërkoi ta takonte atë në një kafene në qendër të Manhatanit. Kjo ishte e pazakontë sepse rregullat e tyre ishin të arta. Komunikim vetëm të mërkurave. Asnjëherë ballë për ballë. Zakonisht ajo merrte laptopin dhe shkonte në një vend publik, ndërsa ai afrohej me një furgon të bardhë dhe dërgonin mesazhe përmes një rrjeti të koduar. Kësaj here ai erdhi vetë dhe i dha një detyrë, t’ia dorëzonte një pasaportë të rreme një agjenti tjetër të nesërmen. Chapman e nuhati kurthin. E telefonoi babanë, ish agjent i KGB-së, në Moskë, duke i thënë se mbulimi i saj ishte djegur. Por FBI-ja po e dëgjonte thirrjen. Të nesërmen e arrestuan. I arrestuan edhe nëntë të tjerë në Washington, Nju Jork dhe Boston. Operacioni i FBI-së quhej “Ghost Stories”, sepse agjentët merrnin identitete të të vdekurve7.
Dy javë më vonë, agjentët u deklaruan fajtorë dhe u bë gati një shkëmbim spiunësh, më i madhi që nga Lufta e Ftohtë. Historia u bë globale8, më vonë frymëzoi edhe serialin “The Americans”. Media u ushqye me figurën e Chapman. Në Britani, ish burri i saj shiti historinë e tyre intime te një gazetë. Pesë vjet më vonë ai do të gjendej i vdekur në një shtëpi bosh në Southampton, nga një mbidozë e dyshuar.
Shkëmbimi u bë shpejt, për të mos e prishur “resetin” e Obamës. Më 9 korrik 2010, dhjetë agjentët u dërguan në Vjenë dhe u shkëmbyen për katër të burgosur rusë që Perëndimi i donte. Në Moskë, agjentët u pritën si heronj, me dekorata nga Medvedev. Chapman u përshëndet personalisht nga Putini dhe mori një rol publik në strukturat rinore të qeverisë, ndërsa ndërtonte karrierë si figurë mediatike.
Mes të liruarve në anën tjetër ishte Sergei Skripal, një ish oficer i inteligjencës ushtarake ruse i dënuar për shitje sekretesh për Britaninë9. Ai u vendos në Salisbury. Në pamje të parë, gjithçka përfundoi “pastër”. Por Putini bëri një deklaratë që e mbaj mend sepse kishte një shije të rëndë, të ngjashme me pluhurin e barutit. Ai tha se tradhtarët e dinë si përfundojnë. Si rregull, nga pija ose droga, në një kanal. Ishte një paralajmërim i thënë si ligj natyre.
“Tradhtari” që Kremlini identifikoi ishte Alexander Potayev10, kolonel i dekoruar, pjesë e shërbimit të jashtëm, njeri me qasje në departamentin që mbikëqyrte rrjetin e fjetur në Amerikë. Ai u gjykua në mungesë dhe u dënua me 25 vjet burgim. Por ai kishte ikur. Nga Moska në Minsk me tren, pastaj në Ukrainë ku mori një pasaportë të rreme, pastaj në një strehë të CIA-s në Frankfurt, e më pas në SHBA. Ai i shkroi gruas një mesazh që prokurorët e lexuan në gjyq. Po iki përgjithmonë. Nuk doja, por duhej.
Në Langley, në selinë e CIA-s, erdhi një alarm i ri. Inteligjenca amerikane po merrte sinjale se Rusia po planifikonte atentate ndaj dezertorëve rusë në SHBA. Në krye të listës ishte Potayev. Dhe ai nuk donte të fshihej. CIA zakonisht u jep dezertorëve identitete të reja, punë, shkolla për fëmijët, trajtim psikologjik, ndonjëherë edhe kirurgji plastike. Potayev donte të jetonte me emrin e tij. Nëse vijnë, le të vijnë. Një qëndrim që është edhe sfidë edhe dëshirë për fatin.
Media ruse nxori lajme se ishte dërguar një vrasës me pagesë për ta eliminuar. Pastaj, papritur, u shpërnda një lajm se Potayev kishte vdekur11. Një kanal i madh rus e përdori si moral. Ja si e ndëshkon jeta tradhtinë. Por tre muaj pas “vdekjes” së tij televizive, Potayev hyri në një Walmart në Florida dhe bleu leje peshkimi me ujë të kripur, me emrin e tij. Më pas u regjistrua për të votuar. Ai ishte gjallë. Dhe CIA vendosi të mos e përgënjeshtrojë publikisht vdekjen e rreme. Ishte më e sigurt që bota të besonte se ai ishte i vdekur, sepse e vërteta mund të kthehej në ftesë për një vrasje të vërtetë.
Kur i lexon këto histori të shpërndara, një tunel, një buton, një spiunazh, një vdekje e rreme, ato duken si fragmente romani. Por ato lidhen nga një fill që e njeh çdo vend i vogël pranë një fuqie të madhe. Fillin e quaj “provë e reagimit”. Si e teston një shtet autokrat vullnetin e Perëndimit. Nga presioni i vogël te shkelja e madhe. Nga “incidenti” te “operacioni”. Nga frika te normaliteti i frikës.
LONDËR
Në Londër, në verën e vitit 2010, ky normalitet u bë edhe më i vrazhdë. Një njeri hyri në Down Street dhe tha se kishte një dhuratë për Boris Berezovskyn. Dhurata ishte një bluzë e zezë e CSKA Moskës12. Në logo, topi i futbollit ishte zëvendësuar me shenjën ndërkombëtare të rrezikut nga rrezatimi. “Polonium 210” ishte shkruar rreth e rrotull. Në shpinë, fjalia ishte si trokitje në derë.
“Nuclear death is knocking at your door.”
Berezovsky13 e dërgoi bluzën në Scotland Yard. Ai besonte se ishte i pathyeshëm. Dhe ndoshta nuk ishte vetëm vetëbesim. Ishte edhe llogari. Ai e dinte se Kremlini nuk do t’ia dorëzonte kurrë njerëzit e vet dhe se Britania, kur të vinte puna te marrëdhëniet, do ta zbuste zërin.
Në atë kohë David Cameron kishte ardhur në pushtet dhe kërkonte t’i kthente marrëdhëniet me Moskën në “normale”. Energji, para, Londra si magnet për kapitalin rus. Kur takoi Medvedevin në G8, fjalët ishin të ngrohta. Askush nuk e përmendi Litvinenkon14. Askush nuk e përmendi kërcënimin. Ministrat luftuan për ta mbajtur kapakun mbi “biznesin e pistë të vrasjeve”. Dhe kjo, për mua, është një nga mësimet më të errëta. Jo vetëm që autokracia vret. Por demokracia ndonjëherë e menaxhon vrasjen si siklet diplomatik.
Unë u ktheva në Gjeorgji për herë të parë pas shumë vitesh në 2024 për të mbuluar zgjedhjet15. Tbilisi më dukej një qytet që e mbante kujtesën në gurë dhe frikën në ajër. Rrugët vazhdonin të gumëzhinin, por nën zhurmën e zakonshme kishte një tension. Si një violinë e mbajtur shumë gjatë në një notë të lartë. Në fshatrat pranë territoreve të okupuara nga Rusia, frika kishte formë tjetër. Njerëzit flisnin me zë të ulët për trupat ruse vetëm pak kilometra larg, për rrëmbime, për ankthin se qeveria e tyre po i braktiste. Gjeorgjia që dikur dukej si një histori shprese post sovjetike drejt Evropës, tani dukej si një vend ku demokracia po shkurtohej pak nga pak, si një pemë që e presin në errësirë.
Dy ditë para zgjedhjeve parlamentare, shtëpitë e dy studiuesve të njohur u bastisën nga Policia Financiare. U morën pajisje. U bastisën edhe zyra të një kompanie amerikane. Akuzat ishin të rënda, pastrim parash, mashtrim, evazion fiskal. Por koha ishte edhe më e rëndë. Kur shteti troket në derën tënde dy ditë para votës, nuk është vetëm hetim. Është mesazh.
Zyrtarë të lartë bënë komente të mjegullta, “prisni se mund të jetë shumë interesante.” E gjithë kjo, e kombinuar me retorikën e oligarkut Bidzina Ivanishvili, e krijonte atmosferën e një vendi ku pushteti e kishte kthyer frikën në instrument. Ai fliste për “ndëshkim të rreptë” ndaj kundërshtarëve dhe përdorte gjuhë përçarëse, duke e paraqitur liberalizmin si rrezik për identitetin. Kur politikanët fillojnë të flasin për “shpëtim” dhe “armiq të brendshëm”, unë mendoj për Kaukazin dhe për Ballkanin njësoj. Sepse kjo gjuhë është shoqëruesja e dhunës.
Ministri i Brendshëm njoftoi me krenari blerjen e topave të ujit, si të fliste për dekor të qytetit, jo për shtypje protestash. Një grup i djathtë i lidhur me qeverinë shpalli planin për një “Anti Maidan” që do të kundërshtonte protestat dhe kërcënoi me dhunë. Këto janë skena që i njeh kushdo që ka parë si ndërtohet autoritarizmi. Në fillim, shteti thotë “stabilitet”. Pastaj sjell instrumentet e “stabilitetit”. Pastaj sjell njerëzit që e bëjnë “stabilitetin” me grusht.
Në një konferencë shtypi, presidentja Salome Zourabichvili thoshte se “plani i vërtetë” është që njerëzit të dalin të votojnë dhe të mos kenë frikë. Ishte një fjali e bukur dhe e drejtë. Por unë, duke ecur më pas nëpër Tbilisi, ndjeja se problemi nuk ishte vetëm guximi i njerëzve. Problemi ishte se frika kishte nisur të bëhej sistem.
Dhe tani vjen pjesa që nuk mund ta shmang, sidomos kur flas me shqiptarë të Kosovës. Sepse shumë prej nesh mund të mos e dinë mirë çfarë ndodhi në Gjeorgji dhe mund ta shohin si një ngjarje të largët. Por ajo që ndodhi atje nuk ishte thjesht luftë. Ishte model.
Modeli është ky. Një shtet i madh e krijon një konflikt të ngrirë pranë kufirit të tij. E ushqen me propagandë, me milici, me “mbrojtje të pakicës”, me pasaporta, me infiltrime. Pastaj e përdor si levë politike. Kur vendi i vogël lëviz drejt Perëndimit, levën e kthen në thikë. Fillimisht me provokime, pastaj me dhunë, pastaj me “ndërhyrje për paqe”. Dhe në fund, e shpall një realitet të ri. “Ne i çliruam.” “Ne i njohëm.” “Ne nënshkruam traktate.” Pastaj Perëndimi bën deklarata, nxjerr shqetësime, dhe shpesh kërkon “përmbajtje” nga viktima.
Kosova e njeh fjalën “përmbajtje”. E njeh si një urdhër që tingëllon gjithmonë i arsyeshëm dhe gjithmonë i njëanshëm. Kur Serbia bën grumbullim ushtarak, kur ndodh një sulm i organizuar, kur shfaqen struktura paramilitare, reagimi ndërkombëtar shpesh e vendos presionin te Prishtina. Mos e rrit tensionin. Mos e provoko. Mos e bëj situatën më keq. Si të ishte sovraniteti një gjest emocional, jo një e drejtë.
Në veri të Kosovës, sulmet në Bajë ishin një shenjë paralajmëruese. Jo vetëm për atë që ndodhi atë ditë, por për mënyrën si mund të ndodhë përsëri, me një formë tjetër, me një emër tjetër, me një “arsyetim” tjetër. Kur një operacion i armatosur ndodh dhe më pas figurat kryesore mbrohen në Serbi, kur nuk ka ekstradim, kur nuk ka përgjegjësi reale, mesazhi që del është i rrezikshëm. Mesazhi është se provat mund të mblidhen, por pasojat mund të shmangen.
Dhe kur një shtet sikur Serbia që kërkon të jetë kandidat për BE mban lidhje të hapura me strukturat ruse, kur shfaqen qendra rekrutimi, kur blehen armë nga Rusia, Kina, Irani, kur ekzistojnë “qendra humanitare” që dyshohen si mbulesa inteligjence, atëherë nuk kemi vetëm një problem lokal. Kemi një nyje gjeopolitike ku Serbia shërben si kanal i ndikimit autoritar në zemër të Evropës.
Shenjat paralajmëruese që duhet t’i shohim në Kosovë nuk janë vetëm tanket, sepse tanket vijnë zakonisht pasi politika e ka përgatitur terrenin. Shenjat janë këto, rrëfime të përsëritura për “mbrojtjen” e serbëve, demonizim i institucioneve të Kosovës, përpjekje për të krijuar struktura paralele, presion për zgjidhje që e copëtojnë funksionimin e shtetit, përdorim i bandave kriminale si instrument politik, dhe një diplomaci perëndimore që kërkon qetësi të menjëhershme në vend të drejtësisë afatgjatë.
Kur Perëndimi i jep shpërblime një regjimi që luan me Moskën, kur i jep kontrata ushtarake, kur i jep para, kur i jep status dhe fotografi me liderë, ndërsa Kosovën e trajton si nxënës që duhet të sillet mirë, atëherë rreziku i eskalimit rritet. Sepse autokracia mëson nga lëshimet. Ajo i lexon ato si dobësi.
Unë e kam parë këtë në Gjeorgji. E kam parë si provokimi i vogël u bë pushtim i madh. E kam parë si një aleat i SHBA-së u la të humbë territor. E kam parë si pas pushtimit, bota u përpoq të kthehej te “reseti”, sikur thuajse plagët mbyllen me buton. E kam parë si paralajmërimet e Putinit për tradhtarët u kthyen në një kulturë frike që shtrihej përtej kufijve të Rusisë. Dhe e kam parë se si Britania, vendi i ligjit në imagjinatën e vet, shpesh e menaxhoi rrezikun si problem marrëdhëniesh.
Kosova nuk e ka luksin të presë që historia të shkruhet pas një dekade. Sepse në Ballkan, dekadat janë thjesht një lloj tjetër i orës. Serbia vazhdon ta mbajë pretendimin ndaj Kosovës në kushtetutë. Vazhdon të flasë me gjuhë që e përgatit audiencën për konflikt. Vazhdon të testojë. Dhe sa herë që teston, ajo sheh jo vetëm reagimin e Prishtinës, por edhe reagimin e Brukselit dhe Washingtonit.
Kjo është arsyeja pse Gjeorgjia duhet t’u tregohet shqiptarëve me detaje. Jo për tu trembur kot, por për ta kuptuar mekanizmin. Sepse rreziku më i madh është kur njerëzit mendojnë se lufta vjen vetëm kur nisin të shtënat. Në fakt, lufta vjen kur normalizohet gjuha e saj. Kur normalizohet ideja se “ka dy palë”. Kur normalizohet barazia morale mes agresorit dhe viktimës. Kur normalizohet kërkesa që viktima të jetë gjithmonë “e matur”.
Nëse në Kosovë duam ta shmangim një përshkallëzim serioz, duhet të shohim shenjat herët dhe t’i quajmë me emër. Jo “tension”. Jo “incident”. Por strategji. Jo “keqkuptim”. Por test. Dhe mbi të gjitha, duhet t’u kërkohet aleatëve një gjë që tingëllon e thjeshtë dhe është e vështirë. Konsistencë. Sepse pa konsistencë, edhe premtimi më i madh bëhet si fjongo mbi një kuti me buton të kuq, një shfaqje që bota e harron, ndërsa autokracia e mban mend si ftesë.
Kur e mendoj Roki Tunelin, më duket si një metaforë që udhëton. Tuneli është vendi ku e padukshmja bëhet e dukshme, ku një plan i gjatë del në dritë në formë tankesh. Në Ballkan, tuneli nuk është domosdoshmërisht një gropë në mal. Mund të jetë një rrjet kriminal, një propagandë e përditshme, një marrëveshje e shtyrë, një raport i papublikuar, një heshtje diplomatike. Dhe nëse nuk e ndalojmë idenë se gjithçka mund të “menaxhohet” pa drejtësi, atëherë një ditë do të zgjohemi dhe do të pyesim si gjithmonë.
Si ndodhi kaq shpejt?
Nuk ndodhi shpejt. Vetëm se ne e pamë vonë.
Roki Tuneli është një tunel malor strategjik në Kaukaz, që kalon nën vargmalin e Kaukazit të Madh dhe lidh Osetinë e Veriut Alania në Federatën Ruse me rajonin e Osetisë së Jugut në territorin e njohur ndërkombëtarisht të Gjeorgjisë. Për shkak se është korridori kryesor dhe më i shpejtë për lëvizje ushtarake dhe furnizime mes Rusisë dhe Osetisë së Jugut, ai ka rëndësi vendimtare në konfliktet Rusi Gjeorgji, sidomos në luftën e gushtit 2008 kur trupat dhe tanket ruse u futën në Osetinë e Jugut pikërisht përmes këtij tuneli. Në praktikë, Roki Tuneli është “porta” tokësore që e bëri të mundur ndërhyrjen e drejtpërdrejtë ruse në atë teatër lufte.
Roki Tuneli e mban emrin e Qafës së Rokit, një kalim historik në Kaukaz që lidh Osetinë e Veriut me Osetinë e Jugut. Nuk është një term poetik apo metaforik, por një emërtim gjeografik që sot ka marrë kuptim strategjik, sepse shërben si korridori kryesor tokësor për ndërhyrjen ushtarake ruse në Gjeorgji.
Pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, në fillim të viteve 1990, udhëheqësit lokalë në Osetinë e Jugut nisën një kryengritje për t’u shkëputur nga Georgia dhe për t’u bashkuar me Osetinë e Veriut në Rusi. Lufta e parë 1991–1992 shkaktoi rreth 1.000–2.000 viktima dhe zhvendosjen e dhjetëra mijëra civilëve. Pas armëpushimit, rajoni mbeti de facto i ndarë nga Gjeorgjia, nën ndikim dhe prani ushtarake ruse. Në luftën ruso-gjeorgjiane të gushtit 2008, Rusia ndërhyri drejtpërdrejt, duke pushtuar Osetinë e Jugut dhe duke dëbuar përfundimisht popullsinë gjeorgjiane; rreth 850–1.000 persona u vranë. Që nga ajo kohë dhe deri në vitin 2026, Osetia e Jugut është plotësisht nën kontrollin ushtarak dhe politik të Rusisë, ndërsa për komunitetin ndërkombëtar mbetet territor i pushtuar i Gjeorgjisë.
“Shamitë e bardha” i referohen milicive separatiste osete të mbështetura nga Rusia, të cilat gjatë përshkallëzimit të dhunës në verën e vitit 2008 mbanin shpesh shalle ose shirita të bardhë për t’u identifikuar në terren. Këto shenja vizuale shërbenin për t’i dalluar luftëtarët pro-rusë nga forcat gjeorgjiane dhe për t’i shmangur goditjet nga trupat ruse që vepronin në koordinim të ngushtë me ta. Prania e këtyre milicive, të armatosura, të financuara dhe të mbështetura logjistikisht nga Moska, ishte pjesë e strategjisë ruse për të krijuar një konflikt “lokal” që më pas do të përdorej si arsyetim për ndërhyrjen ushtarake të drejtpërdrejtë të Rusisë në Gjeorgji.
U.S. Department of Justice press release on the arrest of ten undercover Russian agents, including Chapman, as part of the Russian SVR “Illegals Program”: Ten Alleged Secret Agents Arrested in the United States — U.S. Justice Department (June 28, 2010).
Reuters report on the FBI releasing surveillance footage of Chapman’s undercover interactions in New York — confirming undercover activity and FBI surveillance: FBI releases footage from Russian spy scandal — Reuters (Oct 31, 2011).
FBI historical summary of Operation Ghost Stories, the multi-year investigation leading to those arrests: Operation Ghost Stories: Inside the Russian Spy Case — FBI official story.
U.S. Department of Justice
Confirms that all ten Russian agents pleaded guilty and that deportation and exchange preparations followed: https://www.justice.gov/archives/opa/pr/ten-alleged-secret-agents-arrested-united-states.
The New York Times
Detailed reporting on guilty pleas and the diplomatic handling of the case. — NYTimes.
Sergei Skripal si pjesë e shkëmbimit të spiunëve dhe vendosja e tij në Salisbury
BBC News
Konfirmon se Sergei Skripal ishte një nga katër rusët e liruar në shkëmbimin e 9 korrikut 2010 dhe se ai u vendos në Salisbury, Angli.The New York Times
Përshkrim i shkëmbimit dhe i jetës së Skripalit në Mbretërinë e Bashkuar pas lirimit.Reuters
Konfirmon identitetin e Skripalit, dënimin e tij për spiunazh për Britaninë dhe transferimin në MB.
Deklarata publike e Putinit për “tradhtarët”
The Guardian
Analizë e deklaratës së Putinit dhe kontekstit të saj kërcënues pas shkëmbimit të spiunëve.BBC News
Citatet e Putinit mbi “tradhtarët” dhe reagimi ndërkombëtar ndaj gjuhës së tij.
CSKA Moska është një klub sportiv i madh rus, i themeluar si pjesë e strukturave të ushtrisë sovjetike. Shkurtesa CSKA vjen nga rusishtja Centralnyy Sportivnyy Klub Armii (Klubi Qendror Sportiv i Ushtrisë). Gjatë periudhës sovjetike dhe edhe sot, CSKA ka qenë ngushtë i lidhur me establishmentin ushtarak dhe shtetëror rus, dhe klubi konsiderohet simbol i fuqisë së ushtrisë dhe nacionalizmit shtetëror. Për këtë arsye, përdorimi i simbolikës së CSKA në kërcënime ose mesazhe politike mbart një domethënie të qartë shtetërore dhe ushtarake, jo thjesht sportive.
Boris Berezovsky ishte një oligark rus i fuqishëm i viteve 1990 dhe një ish-i lidhëz e Kremlinit, i cili më pas u shndërrua në një nga kritikët më të ashpër të Vladimir Putinit. Pas rënies në konflikt me Presidentin Putin, ai u arratis në Mbretërinë e Bashkuar dhe jetoi në mërgim politik në Londër. Historia e tij përfshihet në këtë artikull sepse përfaqëson fazën e hershme të strategjisë së Kremlinit për të kërcënuar, ndëshkuar dhe eliminuar kundërshtarët jashtë kufijve të Rusisë, përmes presionit, simbolikës së frikës dhe, në disa raste, vrasjeve politike. Rasti i Berezovskyt ndihmon të kuptohet se dhuna dhe taktika e frikësimit rus në Perëndim nuk janë devijime të vona, por pjesë e një modeli të konsoliduar që shtrihet nga Gjeorgjia e vitit 2008 deri te krizat më të fundit në Evropë.
Alexander Litvinenko ishte një ish-oficer i shërbimeve sekrete ruse që u arratis në Mbretërinë e Bashkuar dhe u bë kritik i hapur i Kremlinit. Në vitin 2006 ai u vra në Londër me polonium-210, një helm radioaktiv, në një atentat që hetimet britanike më vonë e lidhën drejtpërdrejt me shtetin rus. Rasti i Litvinenkos u bë simbol i vrasjeve politike ruse në Perëndim dhe i gatishmërisë së Moskës për të eliminuar kundërshtarët jashtë kufijve të saj.
Kur David Cameron u takua me Dmitry Medvedev në vitin 2010, vrasja e Litvinenkos nuk u përmend publikisht sepse qeveria britanike kërkonte të “rivendoste” marrëdhëniet me Rusinë, të mbronte interesat ekonomike dhe të shmangte përshkallëzimin diplomatik. Heshtja ndaj çështjes Litvinenko pasqyronte një zgjedhje politike të vetëdijshme, për të mos e vënë përgjegjësinë shtetërore ruse në qendër të marrëdhënieve dypalëshe, edhe pse rasti ishte tashmë një plagë e hapur në sigurinë britanike.
Galeria e Gjeorgjisë — VX Pictures.
The Gunpowder Chronicles — Georgia.