Ushtria Çlirimtare e Kosovës nuk lindi për Hashim Thaçin dhe historia e saj nuk fillon e nuk përfundon me të. Ajo lindi nga rezistenca e një populli që, pas dekadash represioni serb, kishte arritur në përfundimin se liria nuk mund të pritej pafundësisht. Në të luftuan mijëra njerëz që nuk e torturuan askënd, nuk ngritën burgje për kundërshtarët politikë, nuk hartuan lista shqiptarësh për t’u neutralizuar dhe nuk e përdorën luftën për ta krijuar një monopol personal mbi pushtetin. Shumë prej tyre u vranë. Shumë të tjerë u kthyen në shtëpi pa vila, pa poste dhe pa pretenduar se Republika u përkiste atyre. Prandaj, mbrojtja e UÇK-së sot e kërkon një dallim elementar. Hashim Thaçi është pjesë e historisë së Kosovës, por ai nuk është historia e Kosovës. Ai ishte një drejtues i UÇK-së, por ai nuk është UÇK-ja. Dhe krimet për të cilat është dënuar nuk mund t’u ngarkohen mijëra luftëtarëve që nuk i kanë kryer.
Këtë dallim nuk po e shpik askush në Prishtinë. E bëri vetë Trupi Gjykues në Hagë. Gjykatësit thanë shprehimisht se procesi nuk ishte gjykim mbi legjitimitetin e UÇK-së, as mbi qëllimin për një Kosovë të pavarur dhe as për krimet që forcat serbe dhe paramilitare i kryen kundër shqiptarëve. Çështja kishte të bënte me veprat dhe përgjegjësinë individuale të katër të akuzuarve. Ky është kufiri që duhet mbajtur edhe sot. Kush e shndërron dënimin e Thaçit në dënim të UÇK-së po e bën pikërisht atë që gjykata refuzoi ta bënte.
Por ky dallim nuk mund të përdoret as në drejtimin tjetër, për ta mbrojtur Thaçin nga ajo që gjykata e konstatoi për të. Pas 16 shtatorit 2026 nuk kemi më vetëm akuza politike, libra, raporte të inteligjencës, dëshmi të vjetra apo dyshime që përplasen me mohime. E kemi një aktgjykim të shkallës së parë të dalë pas dëgjimit të 273 dëshmitarëve, pranimit të 5,467 provave materiale dhe krijimit të 29,238 faqeve të transkriptuara. Trupi Gjykues e shpalli Thaçin penalisht përgjegjës, përmes kontributit të tij të rëndësishëm në ndërmarrjen e përbashkët kriminale, për ndalimin arbitrar të 385 njerëzve, trajtimin mizor të 348 viktimave, torturimin e 303 njerëzve dhe vrasjen e 96 prej tyre.
Mes viktimave kishte gra dhe fëmijë. Një foshnje vetëm 12 deri 14 muajshe u mbajt e ndaluar për dhjetë ditë bashkë me nënën e saj në Malishevë. Një djalë 14 vjeç u mbajt në Llapashticë. Një burrë 70 vjeç u rrah aq rëndë sa, sipas përshkrimit të cituar nga gjykata, fytyra iu bë copë dhe iu mbulua me gjak. Disa njerëz u ndaluan bashkë me familjarët dhe u detyruan të dëgjonin ose ta shihnin keqtrajtimin dhe vrasjen e njerëzve të tyre. Gjykata tha se shkalla dhe natyra e krimeve ishin shumë serioze dhe se cenueshmëria e viktimave e rëndonte edhe më tej atë kriminalitet.
Këtu fillon problemi i vërtetë me biografinë politike të Hashim Thaçit. Ai nuk ishte një njeri periferik që mori vesh vite më vonë se disa vartës kishin bërë krime. Ndërsa sistemi po funksiononte, Thaçi po ngjitej në majën e strukturës politike të UÇK-së. Ishte anëtar themelues dhe anëtar i Shtabit të Përgjithshëm. Në qershor 1998 e mori drejtimin e Drejtorisë Politike. Në gusht u bë përfaqësues politik. Në fund të shkurtit 1999 u bë kryeministër i Qeverisë së Përkohshme dhe vepronte si komandant i përgjithshëm. Pikërisht brenda kësaj periudhe gjykata konstatoi se funksiononte një qëllim i përbashkët kriminal kundër njerëzve të perceptuar si kundërshtarë.
Parashtresa përfundimtare e Prokurorisë e kishte shtruar teorinë edhe më drejtpërdrejt. Sipas saj, ambiciet e anëtarëve të ndërmarrjes kriminale shkonin përtej çlirimit të Kosovës dhe përfshinin marrjen dhe ushtrimin e kontrollit. Për këtë qëllim, argumentonte Prokuroria, njerëzit e konsideruar kundërshtarë frikësoheshin, keqtrajtoheshin, dhunoheshin dhe largoheshin. Në këtë kategori futeshin njerëz të lidhur me LDK-në, njerëz që konsideroheshin bashkëpunëtorë të autoriteteve serbe dhe të tjerë që nuk i mbështesnin qëllimet ose metodat e UÇK-së dhe më vonë të Qeverisë së Përkohshme. Prokuroria shkroi se këta njerëz iu nënshtruan burgimit, ndalimit arbitrar, torturës, zhdukjes dhe vrasjes. Kjo pjesë duhet cituar si argument i Prokurorisë, jo si konstatim automatik i gjykatës.
Por aktgjykimi që erdhi më pas e bëri të pamundur hedhjen poshtë të gjithë tablosë si fantazi prokuroriale. Trupi Gjykues e konstatoi ekzistencën e një sistemi për identifikimin e kundërshtarëve, objekteve të ndalimit, listave të bashkëpunëtorëve ose personave të dyshimtë, strukturave të policisë ushtarake dhe inteligjencës dhe një modeli të krimeve të shoqëruar me tolerim dhe pandëshkueshmëri. Gjykata tha diçka që është shumë më e rëndë se çdo epitet që mund t’i vendosë një editorial. Qëllimet politike të të akuzuarve nuk ishin ato që i bënë veprimet kriminale. Kriminale ishin mjetet, përfshirë arrestimin sistematik, ndalimin, keqtrajtimin dhe vrasjen e atyre që konsideroheshin kundërshtarë.
Për Thaçin personalisht, konstatimet janë edhe më të vështira për t’u relativizuar. Trupi Gjykues konstatoi se ai kishte dijeni në atë kohë për një numër të konsiderueshëm krimesh kundër kundërshtarëve, përfshirë arrestime dhe ndalime të paligjshme, keqtrajtime dhe vrasje. Megjithatë, sipas gjykatës, ai nuk ndërmori hapa për t’i parandaluar, hetuar ose ndëshkuar ato. Përkundrazi, Paneli konstatoi se Thaçi mori pjesë aktive dhe inkurajoi krime, promovoi njerëz të përfshirë në krime, ndihmoi në shpërndarjen e informatave të rreme për të ndaluarit dhe viktimat, dha garanci të rreme për respektimin e së drejtës humanitare dhe kontribuoi në politikën e pandëshkueshmërisë. Në vlerësimin e dënimit, gjykata konstatoi gjithashtu se ai e përdori pozitën, udhëheqjen, autoritetin dhe peshën e tij për t’i zbatuar aspektet kriminale të qëllimit të përbashkët.
Kjo nuk provon se Thaçi u bë udhëheqës duke urdhëruar vrasjen e secilit rival që i dilte përpara. Aktgjykimi nuk e thotë këtë dhe gazetaria serioze nuk duhet ta shpikë hallkën që mungon. Por ai provon diçka që për historinë politike të Kosovës është jashtëzakonisht e rëndë. Ngjitja e tij politike ndodhi paralelisht me funksionimin e një sistemi kriminal kundër kundërshtarëve dhe gjykata e ka konstatuar jo vetëm se ai e dinte për atë sistem, por se kontribuoi rëndësishëm në qëllimin e përbashkët kriminal, inkurajoi krime dhe e përdori autoritetin e tij në shërbim të pjesëve kriminale të atij projekti. Pyetja historike pas këtij aktgjykimi nuk është më nëse një sistem i tillë ekzistonte. Pyetja është se çfarë ndikimi pati ai në konfigurimin e pushtetit që doli nga lufta.
Kjo pyetje bëhet edhe më e rëndë kur shihet se si ndërtohej armiku. Njerëzit etiketoheshin “spiunë”, “bashkëpunëtorë” dhe “tradhtarë”. Lidhja me një organizatë tjetër politike, mosshprehja e besnikërisë së plotë ndaj UÇK-së, miqësia me serbë apo edhe puna në ndërmarrje serbe mund të mjaftonin që dikush të konsiderohej i dyshimtë. Për disa prej viktimave, Trupi Gjykues tha se e ashtuquajtura inteligjencë mbi të cilën u arrestuan, u ndaluan dhe u vranë ishte pak më shumë se thashethem i paverifikuar. Gjykata tha se nuk kishte tregues se viktimat përkatëse ishin në të vërtetë spiunë apo bashkëpunëtorë.
Kjo është arsyeja pse historia e vrasjeve politike pas luftës duhet rihapur me dokumente dhe prova, jo me sllogane. Xhemail Mustafa, Shaban Manaj, Ismet Rraci, Bekim Kastrati, Smajl Hajdaraj, Ukë Bytyçi, Tahir Zemaj dhe të tjerë u vranë në një Kosovë ku për vite të tëra vrasjet e politikanëve, gazetarëve, dëshmitarëve dhe ish-komandantëve prodhuan frikë dhe pothuajse po aq shumë heshtje sa hetime të suksesshme. Nuk kemi bazë ta shpallim Thaçin autor të këtyre vrasjeve pa prova individuale. Por pas këtij aktgjykimi kemi arsye shumë më serioze për të pyetur nëse struktura, kultura e etiketimit të kundërshtarit dhe mekanizmat e pandëshkueshmërisë të provuara për periudhën e luftës lanë trashëgimi pas saj. Përgjigjja duhet gjetur në secilën dosje veçmas.
Edhe Astrit Dehari duhet trajtuar me të njëjtën disiplinë. Ai vdiq në qelinë e paraburgimit në Prizren në nëntor 2016, gjatë presidencës së Thaçit. Nuk ekziston një konstatim gjyqësor që Thaçi e vrau ose urdhëroi vrasjen e tij. Por kjo nuk e bën rastin më pak tronditës si dështim institucional. Vdekja e një aktivisti të ri politik nën kujdesin e shtetit, kontestimi i verzionit fillestar të vetëvrasjes, ekspertiza e mëvonshme zvicerane dhe problemet me ruajtjen e materialit të provës janë arsye që ky rast të mos varroset nën komoditetin e harresës. Ai duhet zgjidhur, jo instrumentalizuar.
Dhe pastaj janë familjet. Për to, debati që po zhvillohet sot në Kosovë nuk është abstraksion historik. Imagjinoni prindërit që kanë pritur dekada për të mësuar kush ua vrau djalin. Imagjinoni gruan që ka jetuar me një emër të vrarë në shtëpi ndërsa në televizor njerëzit që kërkonin hetimin e krimeve etiketoheshin armiq. Imagjinoni familjet e 96 viktimave për vrasjen e të cilave tashmë ekziston një vendim gjyqësor. Pastaj imagjinoni t’u thuhet se pranimi i këtij vendimi është sulm kundër UÇK-së. Për këto familje, një narrativë e tillë nuk është patriotizëm. Është një përpjekje për t’ua marrë edhe një herë viktimën, kësaj radhe nga kujtesa publike.
Kjo është edhe arsyeja pse atmosfera pas aktgjykimit duhet vëzhguar me kujdes. Protesta paqësore është e drejtë demokratike. Mbështetja për Thaçin nuk është krim. Kundërshtimi i aktgjykimit nuk është kërcënim. Por gjykata vetë ka dokumentuar një klimë të vazhdueshme të frikësimit të dëshmitarëve. Dëshmitarë tërhoqën deklarata, ndryshuan rrëfime, shmangën fakte elementare ose gënjyen. Disa shprehën frikë për veten dhe familjet e tyre. Kjo është arsyeja pse kërcënimi i një dëshmitari, gazetari, familjari të viktimës apo kritiku nuk mund të relativizohet si “emocion i luftës”.
Kosova duhet të jetë veçanërisht e ndjeshme ndaj kësaj forme të frikës. Jo sepse çdo njeri që del me flamurin e UÇK-së është kërcënues. Kjo do të ishte absurde dhe e padrejtë. Por sepse historia e kësaj çështjeje tregon se etiketimi mund të jetë hapi i parë i dehumanizimit politik. Dikur njerëzit shpalleshin “bashkëpunëtorë” dhe “spiunë”. Sot rreziku është që kushdo që e lexon aktgjykimin, kërkon hetimin e vrasjeve ose e refuzon kultin e një ish-udhëheqësi të shpallet tradhtar. Një shoqëri demokratike duhet ta ndërpresë këtë mekanizëm para se fjala të bëhet frikë dhe frika të bëhet heshtje.
Mbrojtja më e mirë e UÇK-së nuk është mbrojtja e Thaçit nga faktet. Është refuzimi për t’ia faturuar UÇK-së krimet e Thaçit dhe të të tjerëve të dënuar. Ushtari që luftoi pa e prekur një civil nuk ka pse ta mbajë mbi shpinë torturën e 303 njerëzve. Familja e dëshmorit nuk ka pse ta mbajë përgjegjësinë për 96 të vrarë. Republika e Kosovës nuk ka pse ta lidhë legjitimitetin e saj me fatin gjyqësor të një ish-presidenti.
Në fakt, e kundërta është e vërtetë. Nëse Kosova është shtet, ajo duhet të jetë më e madhe se Hashim Thaçi. Nëse UÇK-ja ishte luftë çlirimtare, ajo duhet të jetë më e madhe se krimet e disa drejtuesve të saj. Nëse liria për të cilën u luftua kishte kuptim, atëherë ajo duhet ta përfshijë edhe të drejtën e një familjeje shqiptare për të kërkuar drejtësi kur njeriun e saj e ka vrarë një shqiptar.
Për këtë arsye, pas 16 shtatorit nuk mjafton të pyesim se si do ta mbajë mend historia Hashim Thaçin. Duhet të pyesim çfarë historie jemi të gatshëm ta shkruajmë për njerëzit që u burgosën, u torturuan, u vranë dhe pastaj u lanë për dekada nën hijen e fjalës “tradhtar”. Duhet të rihapen vrasjet e pazbardhura me standardin më të lartë të provës. Duhet të kërkohen arkivat e UNMIK-ut, KFOR-it dhe misioneve ndërkombëtare ku ligji e lejon. Duhet të ndiqen provat kudo që çojnë, qoftë te ish-struktura të UÇK-së, te PDK-ja, te grupe të tjera, te interesa kriminale ose askund prej tyre. Askush nuk duhet shpallur fajtor paraprakisht dhe askush nuk duhet përjashtuar paraprakisht nga hetimi.
Sepse tani ekziston një pikë nga e cila nuk mund të kthehemi te verzioni i vjetër i historisë. Gjykata ka konstatuar se ekzistonte një qëllim i përbashkët kriminal kundër njerëzve të perceptuar si kundërshtarë. Ka konstatuar arrestime, ndalime, tortura dhe vrasje. Ka konstatuar pandëshkueshmëri. Dhe për Thaçin ka konstatuar se ai e përdori autoritetin dhe pozitën e tij në zbatimin e pjesëve kriminale të atij qëllimi. Këto konstatime mund të kundërshtohen në apel. Ato nuk mund të zhduken me flamuj.
Hashim Thaçi do të mbetet pjesë e historisë së Kosovës. Rambujeja është pjesë e saj. Shpallja e pavarësisë është pjesë e saj. Presidenca e tij është pjesë e saj. Por tani pjesë e së njëjtës biografi janë edhe 385 të ndaluarit arbitrarisht, 348 viktimat e trajtimit mizor, 303 të torturuarit dhe 96 të vrarët për të cilët Trupi Gjykues ka përcaktuar përgjegjësi penale në ndërmarrjen e përbashkët kriminale. Është edhe foshnja e mbajtur dhjetë ditë në ndalim. Është edhe katërmbëdhjetëvjeçari. Është edhe shtatëdhjetëvjeçari i rrahur deri në gjakosje. Këto nuk janë fusnota që mund të hiqen nga biografia sepse na e prishin portretin.
Dhe pikërisht këtu duhet të përfundojë ngatërrimi i një njeriu me një popull.
Kosova nuk është Hashim Thaçi.
UÇK-ja nuk është Hashim Thaçi.
Pavarësia nuk është Hashim Thaçi.
Historia jonë është shumë më e madhe se ai dhe, mbi të gjitha, i përmban edhe njerëzit që pushteti dhe lufta i lanë pa zë. Pas 16 shtatorit, detyra e Kosovës nuk është të zgjedhë mes UÇK-së dhe viktimave. Është ta mbrojë nderin e luftës duke mos i fshehur më krimet e kryera në emër të saj, dhe ta mbrojë Republikën duke mos lejuar më që biografia e asnjë udhëheqësi të bëhet më e shenjtë se jeta e qytetarëve të saj.