Vidovdani i Millosheviqit duhet të marrë fund në Kosovë
Gjatë shtatë viteve të fundit, Kosova i ndaloi udhëheqësit serbë të vijnë në Vidovdan, duke e shënuar një kthim sovran. Tani ky manifestim kërcënues duhet të marrë fund plotësisht.
Vidovdani pushoi së qeni thjesht histori në vitin 1989. Për shqiptarët e Kosovës, ai u shndërrua në prologun e zi politik të shpronësimit, përndjekjes, spastrimit etnik dhe të një paqeje që mbetet ende e papërfunduar sot nëpër tekstet e marrëveshjeve.
Më 28 qershor të çdo viti, fushat tragjike që e rrethojnë Gazimestanin, fare pranë Prishtinës, kthehen sërish në një skenë të hapur ku përplasen vizionet e egra dhe kundërshtuese të historisë. Për shumë serbë, Vidovdani mbetet një ditë me rëndësi të thellë fetare, kulturore dhe historike, që e përkujton Betejën e Kosovës të vitit 1389. Megjithatë, për shqiptarët e Kosovës, kjo datë ngjall një histori shumë më të afërt, më të përgjakshme dhe traumatike. Këto manifestime nuk kujtohen përmes mjegullës së legjendave mesjetare, por përmes projektit ogurzi politik që nisi pikërisht atje në vitin 1989, kur Sllobodan Millosheviqi e shndërroi një përvjetor vdekjeje në një mjet për mobilizimin e tërbuar nacionalist serb. Ai çast fatal e ndryshoi përgjithmonë rrjedhën e Ballkanit. Ai shënoi fillimin e një dekade tmerri, gjatë së cilës mbrojtja kushtetuese e Kosovës u shkatërrua, një popullsi e tërë autoktone shqiptare u margjinalizua në mënyrë sistematike, dhe një krizë e thellë politike përfundimisht rrodhi drejt lumit të pashmangshëm të luftës.
Historiografia rrallëherë është e rrezikshme në vetvete, si një fletë e vjetër e mbyllur në arkiva. Ajo që e bën historinë të rrezikshme është përdorimi i saj si armë politike. Kombet kanë nevojë për kujtesë kolektive. Ata kanë nevojë për vendet e tyre të kujtimit, për ceremoni dhe simbole që e ushqejnë vetëdijen. Sidoqoftë, kur kujtesa historike përdoret jo për ta kuptuar të kaluarën, por për ta legjitimuar përjashtimin e tjetrit, ambiciet territoriale apo supremacinë etnike, ajo pushon së qeni një akt human kujtimi dhe shndërrohet në një instrument të pastër e brutal pushteti. Kjo është saktësisht ajo që ndodhi në Gazimestan në qershorin e vitit 1989.
Fjalimi i Millosheviqit1 nuk e krijoi nga hiçi nacionalizmin serb, as nuk e shpiku mitologjinë e errët historike rreth tokës së Kosovës. Ato ide kishin ekzistuar e ishin ushqyer nëpër breza. Ajo që e arriti pamjen e tij mizore atë ditë ishte diçka konsiderueshëm më e rëndë për fatet e rajonit. Atë ditë Millosheviqi e vendosi tërë autoritetin e shtetit jugosllav pas një narrative helmuese, që gjithnjë e më shumë e paraqiste Serbinë si një komb të rrethuar nga armiqtë, një viktimë të cilës i mohohej vendi i merituar dhe që kishte të drejtë të plotë ta kthente atë përmes dhunës. Simbolika e Vidovdanit u bë e pandashme nga një program politik që kërkonte ricentralizimin e egër të pushtetit në Beograd, ndërsa kërkesat legjitime për barazi nga popujt e tjerë jugosllavë i paraqiste si kërcënime ekzistenciale ndaj vetë kombit serb.
Pasojat për shqiptarët e Kosovës ishin të menjëhershme, të rënda dhe të gjithanshme. Autonomia kushtetuese e Kosovës, e fituar me aq mund nën Kushtetutën Jugosllave të vitit 1974, u shpërbë progresivisht nga makineria e Beogradit. Autoriteti politik u zhvendos në mënyrë vendimtare dhe arbitrare mbrapsht në qendrën shtypëse. Institucionet që i kishin siguruar Kosovës një shkallë domethënëse të vetëqeverisjes e humbën si pavarësinë, ashtu edhe ndikimin e tyre real. Ajo që pasoi nuk ishte një akt i vetëm represioni, por një dryshk sistematik e i llogaritur i aftësisë së një shoqërie të tërë për të jetuar dhe marrë pjesë në jetën publike.
Mijëra shqiptarë të Kosovës u dëbuan në mënyrë masive nga puna në shërbimin publik2. Mësuesit, gjyqtarët, oficerët e policisë, nëpunësit civilë, gazetarët dhe profesionistët mjekësorë e gjetën veten të përjashtuar nga po ato institucione që kishin ndihmuar të ndërtoheshin me djersën e tyre. Arsimi në gjuhën shqipe ra nën një presion të egër, duke e detyruar një rini të tërë dhe arsimtarët e tyre heroikë të futeshin në një sistem të jashtëzakonshëm paralel, që funksiononte nëpër shtëpi private, podrume dhe klasa të improvizuara nën frikën e vazhdueshme të bastisjeve. Universitetet u kthyen në hapësira të kontestuara e të rrethuara me tela me gjemba. Mediat e pavarura u përballën me kufizime mbytëse. Pjesëmarrja politike u reduktua në pak më shumë se një simbolikë formale, ndërsa administrata publike u dominua plotësisht nga thundra e Beogradit.
Këto zhvillime meritojnë një vëmendje të jashtëzakonshme intelektuale sepse ilustrojnë një realitet të pakëndshëm historik. Fushatat e përndjekjes në shkallë të gjerë rrallëherë fillojnë me krismat e armëve. Ato fillojnë shumë më herët, me ligje, institucione administrative dhe burokraci shtypëse. Përpara se të shkatërrohen shtëpitë me zjarr, shkatërrohen karrierat dhe dinjiteti profesional. Përpara se komunitetet të zhvendosen me dhunë, ato margjinalizohen dhe dehumanizohen. Përpara se civilët të bëhen viktima të dhunës së organizuar, atyre u mohohet fillimisht mbrojtja e barabartë nën ligj. Kosova e fillimit të viteve 1990 e demonstroi këtë përparim të tmerrshëm me një qartësi alarmante.
Komuniteti ndërkombëtar pranoi disa elemente të këtij përkeqësimi, por u tregua impotent për të reaguar me vendosmëri. Ndërsa dhuna e përgjakshme përfshiu Kroacinë dhe më vonë Bosnjën e Hercegovinën, Kosova mbeti krahasimisht jashtë vëmendjes kryesore ndërkombëtare, një tragjedi e heshtur që priste të shpërtente. Megjithatë, nën dukjen e një qetësie relative të rreme, strukturat e diskriminimit vazhduan të thelloheshin çdo ditë. Një brez i tërë i shqiptarëve të Kosovës u rrit i përjashtuar nga institucionet që e përcaktojnë jetën e zakonshme qytetare. Ata ndoqën shkolla të improvizuara nëpër dhoma të ftohta, u mbështetën te një sistem paralel i kujdesit shëndetësor dhe jetuan nën një ankth dhe pasiguri të vazhdueshme politike. Ky nuk ishte thjesht një kontest kushtetues midis dy palëve. Ishte shkatërrimi sistematik i besimit midis një shteti shtypës dhe një pjese të konsiderueshme të njerëzve që jetonin brenda tij.
Nga fundi i viteve 1990, kjo krizë e zgjatur politike u shndërrua, siç pritej, në një konflikt të armatosur. Dhuna që pasoi la një shenjë të pashlyeshme, një plagë të hapur në shoqërinë e Kosovës. Organizatat ndërkombëtare dokumentuan zhvendosje të gjerë të popullsisë, vrasje të paligjshme, shkatërrim masiv të pronës civile dhe abuzime të rënda të të drejtave më themelore të njeriut. Qindra mijëra shqiptarë të Kosovës ikën ose u dëbuan me forcë nga vatrat e tyre, duke i mbushur rrugët e ekzodit. Fshatra të tërë u bënë shkrumb e hi. Familjet u ndanë mizorisht. Gratë pësuan dhunë seksuale në një shkallë shkatërruese, e cila përdorej si armë lufte. Pas përfundimit të konfliktit, zbulimi i tmerrshëm i varrezave masive në tarracat dhe fushat e Serbisë, që përmbanin mbetjet e civilëve shqiptarë të Kosovës të transferuar fshehurazi, zbuloi përpjekjet e organizuara shtetërore për t’i fshehur provat e krimeve makabre të kryera gjatë luftës.
Këto nuk janë thjesht epizode të ftohta historike të ruajtura në dosjet e arkivave. Ato mbeten një kujtesë e gjallë, një dhimbje pulsuese për mijëra familje në mbarë Kosovën. Prindërit që i humbën fëmijët e tyre, fëmijët që mbetën jetimë, të mbijetuarit e dhunës seksuale dhe familjet që ende kërkojnë me ankth eshtrat e të afërmve të tyre të zhdukur, nuk mund ta përjetojnë Vidovdanin si një përvjetor historik abstrakt apo thjesht kulturor. Për shumë njerëz, simbolika politike e lidhur me atë ditë që nga viti 1989 nuk mund të ndahet kurrë nga vuajtjet dhe gjaku që pasuan në vitet në vijim.
Gjatë një periudhe prej njëzet vjetësh rresht të pasluftës në Kosovë, udhëheqësit serbë u lejuan rregullisht nga strukturat vendase dhe ndërkombëtare të vinin dhe ta festonin këtë datë pranë Prishtinës, duke i përsëritur të njëjtat parulla politike që e sfidonin hapur shtetësinë tonë. Megjithatë, për herë të parë që kur Albin Kurti erdhi në pushtet, asnjë udhëheqës serb nuk u lejua më të merrte pjesë në Vidovdan. Ky ndryshim radikal shënon një qëndrim të ri, legjitim dhe të domosdoshëm shtetëror ndaj një ceremonie që për dekada ka guxuar ta sfidojë sovranitetin dhe dinjitetin e vendit tonë në shtëpinë e tij.
Për Kosovën, kjo nuk është më thjesht një çështje interpretimesh akademike apo debati historik. Kjo është shndërruar në një çështje të mprehtë të sigurisë kombëtare.
Invazioni në shkallë të gjerë i Rusisë kundër Ukrainës tregoi qartë se si ankesat historike, politika agresive të identitetit dhe pretendimet cinike për mbrojtjen e bashkëkombësve etnikë mund të manipulohen për ta arsyetuar agresionin ushtarak dhe pushtimin. Ballkani Perëndimor mbetet veçanërisht i prekshëm ndaj këtyre metodave të rrezikshme sepse mosmarrëveshjet e pazgjidhura vazhdojnë të ofrojnë terren dhe mundësi për ndikime të jashtme malinje. Serbia e ruan me këmbëngulje një politikë të dyshimtë të neutralitetit ushtarak, ndërsa gjithashtu kultivon dhe mbron marrëdhënie të ngushta politike dhe strategjike me Rusinë. Në shtator të vitit 2022, Beogradi dhe Moska nënshkruan një plan konsultimi për politikën e jashtme, një vendim që tërhoqi shqetësim të madh dhe legjitim midis qeverive evropiane, duke pasur parasysh luftën shkatërruese të Rusisë. Ndërsa zyrtarët serbë u përpoqën ta karakterizonin marrëveshjen si një praktikë të thjeshtë diplomatike, simbolika dhe koha e saj në mënyrë të pashmangshme ngritën pyetje serioze strategjike mbi orientimin e vërtetë të Beogradit.
Kosova nuk mund t’i lejojë vetes lluksin t’i injorojë këto realitete gjeopolitike. Siguria kombëtare në shekullin e njëzet e një shtrihet shumë përtej aftësive të thjeshta ushtarake apo numrit të armatimeve. Ajo përfshin qëndrueshmërinë e lartë institucionale kundër dizinformimit, mbrojtjen e pakompromis të institucioneve demokratike, integritetin e diskursit publik dhe rezistencën e prerë ndaj përpjekjeve të jashtme për t’i ndezur tensionet etnike. Çdo përpjekje e aktorëve të jashtëm për t’i shfrytëzuar ankesat historike të pazgjidhura duhet të trajtohet me tërë seriozitetin dhe rreptësinë që e meriton një kërcënim shtetëror.
Në të njëjtën kohë, fuqia më e madhe strategjike e Kosovës mbetet karakteri i saj i palëkundur demokratik. Institucionet e saj duhet të vazhdojnë t’i mbrojnë të drejtat kushtetuese të çdo qytetari, përfshirë serbët e Kosovës që e pranojnë sinqerisht rendin ligjor të Republikës dhe dëshirojnë ta ndërtojnë të ardhmen e tyre në mënyrë paqësore, krahas fqinjëve të tyre shqiptarë. Ata qytetarë nuk janë dhe nuk duhet të shihen si kundërshtarë. Përkundrazi, ata përfaqësojnë një pjesë thelbësore të së ardhmes demokratike të vendit. Shoqëritë e qëndrueshme shumëetnike nuk ndërtohen duke kërkuar uniformitet me forcë, por duke siguruar që të gjitha komunitetet ta gëzojnë mbrojtjen e barabartë dhe të plotë nën ligj.
Ky zotim parimor, megjithatë, nuk duhet të kërkojë kurrë amnezi historike apo harresë të detyruar. Kujtimi i vuajtjeve të tmerrshme të përjetuara nga shqiptarët e Kosovës nuk e zvogëlon dhe nuk i dëmton të drejtat e të tjerëve. As pranimi i krimeve të dokumentuara ndërkombëtarisht nuk përbën një pengesë për paqen, siç pretendojnë zërat revizionistë. Krejt e kundërta. Kujtimi i sinqertë dhe i guximshëm është i vetmi themel i fortë mbi të cilin mund të ndërtohet një pajtim i vërtetë dhe afatgjatë në Ballkan.
Vidovdani do të vazhdojë ta zërë vendin e vet në historinë dhe identitetin e brendshëm serb. Ky është një fakt që nuk mund të ndryshojë me dekrete, as shoqëritë demokratike nuk duhet të përpiqen t’i fshijnë mekanikisht faqet e historisë. Pyetja e vërtetë nuk është se çfarë ndodhi në shekullin e katërmbëdhjetë, por nëse ky përvjetor mund të zhvishet nga rreziku i tij. Për sa kohë që kjo datë përdoret për ta ushqyer të njëjtin shovinizëm që e nisi tragjedinë e vitit 1989, ajo nuk do të jetë kurrë thjesht një festë kulturore. Ajo mbetet ajo që ka qenë gjithmonë: një platformë politike e Beogradit që e kërcënon drejtpërdrejt sigurinë dhe të ardhmen e Kosovës.
Prandaj, udhëheqësit e Kosovës përballen me një përgjegjësi historike që shtrihet shumë përtej menaxhimit të përditshëm të mosmarrëveshjeve të menjëhershme politike. Ata duhet t’i forcojnë pa rreshtur institucionet, të përforcojnë sundimin e ligjit, ta thellojnë qëndrueshmërinë demokratike dhe të sigurojnë që përpjekjet e jashtme për t’i shfrytëzuar ndarjet etnike të mos gjejnë asnjëherë terren pjellor në vendin tonë. Po kështu, udhëheqësit e Serbisë e mbajnë peshën e përgjegjësisë së tyre përpara historisë. Paqja e qëndrueshme në Ballkanin Perëndimor nuk mund të mbështetet përgjithmonë mbi gënjeshtra pa përpjekje më të thella drejt pranimit historik, llogaridhënies së plotë për krimet e tmerrshme të kohës së luftës dhe një angazhimi të sinqertë e të prekshëm për normalizimin e marrëdhënieve midis Serbisë dhe Kosovës.
Vidovdani nuk ka të bëjë më vetëm me ngjarjet e largëta të vitit 1389. Që nga viti 1989, ai është bërë një kujtesë e qartë se si historia mund të shndërrohet në një makineri mobilizimi politik, se si simbolet mund t’i formësojnë politikat agresive shtetërore dhe se si narrativat, kur lihen pa u sfiduar me vendosmëri, mund të kontribuojnë në tragjedi të përgjakshme humane. E ardhmja e Kosovës varet jo nga harresa e këtij mësimi të rëndë, por nga sigurimi i plotë që ai të mos përsëritet kurrë më mbi këtë tokë.
Stabiliteti i Ballkanit Perëndimor përfundimisht do të mbështetet jo në mitet konkurruese e të rreme të së kaluarës, por në një angazhim të përbashkët e të sinqertë ndaj demokracisë, sundimit të ligjit, respektit të plotë për dinjitetin njerëzor dhe refuzimit absolut të dhunës si instrument i politikës. Ky është mësimi i madh që Kosova e mësoi me një kosto të jashtëzakonshme dhe të paimagjinueshme njerëzore. Është një mësim që tërë rajoni nuk mund t’ia lejojë vetes ta injorojë apo ta nënvleftësojë.
Prandaj, tolerimi i vazhdueshëm i këtij përkujtimi politik ka pushuar së qeni një çështje e thjeshtë e lirisë kulturore apo fetare, ai përbën një kërcënim të drejtpërdrejtë dhe ekzistencial për sigurinë kombëtare të Republikës së Kosovës. Gazimestani nuk mund të mbetet më një vend i hapur dhe i pakontrolluar për tubime toksike shoviniste, që i ushqejnë pa rreshtur ambiciet hegjemone dhe qëndrimin agresiv e kërcënues të Beogradit zyrtar. Kjo vatër e rrezikshme e fushatave shoviniste që e helmojnë rajonin duhet të mbyllet plotësisht, përfundimisht dhe pa asnjë vonesë të mëtejshme. Çdo akomodim apo tolerim i këtij projekti shkatërrues politik duhet të këputet në fyt menjëherë, jo nesër, as pasnesër, derisa Serbia t’i plotësojë pa asnjë mëdyshje pesë parakushte të panegociueshme për paqen e vërtetë.
Së pari, njohja formale, e plotë dhe e pakushtëzuar e pavarësisë së Kosovës.
Së dyti, kthimi i menjëhershëm i të gjithë personave të zhdukur nga koha e luftës që prehen ende nëpër varreza sekrete.
Së treti, heqja e prerë e Kosovës nga teksti i kushtetutës së saj revizioniste dhe aneksuese.
Së katërti, çmontimi i plotë i të gjitha bazave ushtarake sulmuese që e rrethojnë kufirin e Kosovës.
Së pesti, pagesa e dëmshpërblimeve të plota dhe të detajuara për të gjitha dëmet e panumërta të luftës.
Pa këto akte jetike të llogaridhënies minimale, lejimi i këtij grumbullimi nacionalist nuk është asgjë më pak se një kapitullim i hapur ndaj një platforme politike që e kërkon hapur zhbërjen e shtetësisë sonë të fituar me gjak. Ky burim i madh i rrezikut strategjik duhet të këputet në rrënjë pa asnjë hezitim, sepse siguria e një kombi të lirë nuk mund të mbahet kurrë peng nga mitet agresive që dikur i kushtuan Kosovës pothuajse asgjësimin e saj të plotë fizik.
Si u la në harresë dokumentimi i krimeve të luftës në Kosovë
I krijuar vetëm në vitin 2011, dymbëdhjetë vjet pas luftës, gjatë qeverisjes së Hashim Thaçit dhe nën Ministrinë e Drejtësisë së Hajredin Kuçit, Instituti për Hulumtimin e Krimeve të Luftës hyri në histori jo për fuqinë që pati, por për mënyrën si u la të dobësohej për shtatë vjet rresht. Në gusht të vitit 2018, vetëm pak javë pasi kryeministri
Речь Слободана Милошевича на Косовом Поле / Slobodan Milosevic’s speech on the Kosovo Field (1989) — YouTube
Nga Shkollat e Bodrumeve te Sallat e Pushtetit Sovran
Shtetndërtimi nisi në bodrume. Para se të vinte liria, mësuesit dhe mjekët mbajtën gjallë frymën e një republike që ekzistonte vetëm në zemrat e një populli. — RAPORT NGA TERRENI