Kronika e një përplasjeje të paralajmëruar metodologjike

Pa një listë shtetërore, dokumentimi i luftës mbetet betejë burimesh private, Gashi ballafaqohet me pasqyrat e gabimeve të tij në një intervistë sa sqaruese, aq mbrojtëse.

Në mbrëmjen e 3 prillit 2026, në një format të pazakontë për vetë autorin, Shkëlzen Gashi u shfaq jo si moderator, por si subjekt i intervistës në emisionin e tij online¹. Përballë tij ishte Rron Gjinovci, në një bisedë që nuk synonte spektaklin, por rindërtimin e një narrative që, sipas tyre, ishte deformuar në hapësirën publike gjatë ditëve të krizës së ekspozitës “Masakrat në Kosovë 1998-1999”. Ajo që doli nga kjo bisedë nuk ishte thjesht një mbrojtje personale, por një përpjekje për ta vendosur një verzion të strukturuar të ngjarjeve, të bazuar në burime, metodologji dhe kronologji, në një moment kur debati ishte zhvendosur nga analiza në polarizim.

Në qendër të shpjegimit të Gashit qëndronte një pohim i përsëritur disa herë, pothuajse si një tezë mbrojtëse themelore, se ekspozita nuk ishte një produkt i pavarur, por vazhdimësi e një projekti më të gjerë që përfshinte librin dhe një platformë digjitale në ndërtim. “Ekspozita është vazhdimi i projektit të librit”, tha ai, duke e përkufizuar këtë si një “trilogji”, ku libri shërben si bazë dokumentare, ekspozita si ndërhyrje publike dhe faqja e internetit si arkiv i hapur dhe i përditësueshëm. Në këtë kuptim, ekspozita nuk ishte menduar si produkt përfundimtar, por si një ndërmjetësim i përkohshëm i një pune më të gjatë dhe më komplekse.

Megjithatë, pikërisht kjo ndërmjetësi fizike, vendosja në shesh, ishte ajo që e transformoi materialin nga një objekt leximi në një objekt reagimi². Gashi vetë e pranoi se reagimet fillestare, gjatë ditëve të para të ekspozimit, kishin qenë kryesisht pozitive, madje entuziaste. Ai foli për “dhjetëra e dhjetëra mesazhe” dhe për një pritje që, sipas tij, konfirmonte qëllimin edukativ dhe përkujtimor të projektit. Por kjo periudhë, në rrëfimin e tij, përfundon papritur me ndërhyrjen e një reagimi publik të një të mbijetuari të Masakrës së Dubravës³, që më pas mori jehonë nga media dhe aktorë politikë⁴.

Pika kyçe e debatit, siç u shpjegua në mënyrë të detajuar gjatë emisionit, ishte një fjali e vetme në panelin e Dubravës. Ajo fjali, e cila përmendte se “48 figurojnë persona të armatosur shqiptarë”, u interpretua si riprodhim i narrativës serbe. Gashi nuk e mohoi se ky formulim mund të kishte qenë më i qartë. Përkundrazi, ai tha se “ndoshta kisha me bo dy intervenime për me kufizu komplet mundësinë për keqinterpretim”. Por mbrojtja e tij nuk u ndërtua mbi mohimin e gabimit, por mbi kontekstin e plotë të tekstit.

Ai insistoi se fjalia nuk mund të lexohej e shkëputur nga pjesa tjetër e panelit, ku, sipas tij, përfshiheshin citime nga gazetarë ndërkombëtarë dhe dëshmi të drejtpërdrejta që e përshkruanin qartë vrasjen e të burgosurve të paarmatosur nga forcat serbe.

“Kur ti lexon krejt këtë, nuk ke asnjë mundësi me keqkuptu”, tha ai, duke sugjeruar se problemi nuk ishte vetëm tek formulimi, por tek mënyra e leximit.

Në këtë pikë, debati zhvendoset nga një çështje gjuhësore në një çështje metodologjike. Gashi e ndërtoi argumentin e tij mbi përdorimin e një burimi të vetëm referencial për listën e viktimave, atë të Fondit për të Drejtën Humanitare. Ai shpjegoi se zgjedhja e këtij burimi nuk ishte ideologjike, por praktike, për shkak të mungesës së një liste shtetërore në Kosovë.

“Kosova nuk ka listë tjetër”, tha ai në mënyrë të drejtpërdrejtë.

Por pikërisht këtu qëndron tensioni më i madh i këtij debati. Sepse ndërsa Gashi e përdor këtë listë si bazë, ai njëkohësisht e problematizon atë. Ai e pranon se lista përmban pasaktësi dhe se kategorizimi i viktimave si “të armatosur” nuk pasqyron domosdoshmërisht statusin e tyre në momentin e vrasjes. Kjo krijon një situatë paradoksale, ku burimi përdoret si referencë dhe njëkohësisht vihet në dyshim.

Në përpjekje për ta bërë këtë më të qartë, gjatë emisionit u demonstrua drejtpërdrejt mënyra e leximit të bazës së të dhënave të Fondit HLC. U shfaqën kategori si “ushtar” dhe “civil”, dhe u argumentua se këto etiketime nuk duhet të interpretohen si përshkrim i rrethanave të vrasjes.

“Figurojnë, domethënë që nuk janë të armatosur”, tha Gashi, një formulim që në vetvete tregon kompleksitetin e komunikimit të këtij problemi në hapësirën publike.

Ky tension mes kategorisë dhe realitetit, mes të dhënës dhe interpretimit, është ndoshta nyja më e rëndësishme analitike që del nga ky emision. Sepse ai nuk është thjesht problem i një paneli apo i një ekspozite, por problem strukturor i mënyrës se si dokumentohet dhe transmetohet e kaluara.

Një tjetër shtresë e rëndësishme e rrëfimit të Gashit lidhet me mënyrën se si ai e interpreton reagimin publik. Ai e përshkruan atë si një “fushatë linçuese”, e cila, sipas tij, u shndërrua nga kritikë në sulm të organizuar. Ai shkon edhe më tej, duke e cilësuar rastin si “komplet politik” dhe duke sugjeruar se ishte përdorur për qëllime të brendshme politike⁵.

Kjo pjesë e rrëfimit mbetet më e diskutueshmja, jo për shkak të mungesës së argumenteve, por për shkak të natyrës së saj interpretative. Ndryshe nga pjesa metodologjike, e cila mbështetet në të dhëna dhe burime, kjo pjesë mbështetet në lexim të motiveve dhe kontekstit politik. Megjithatë, ajo është e rëndësishme sepse tregon se si vetë autori e përjeton dhe e kupton krizën.

Një moment veçanërisht domethënës në emision është reflektimi i tij personal mbi gabimin. Ai nuk e mohon se formulimi mund të ishte më i mirë. Ai nuk e mohon se mund të kishte lënë hapësirë për keqinterpretim. Por ai e vendos këtë në një kornizë më të gjerë, ku gabimi teknik përballet me reagim që ai e konsideron disproporcional.

“Duhet me qenë ma i kujdesshëm”, tha ai, një fjali që tingëllon si përfundim i një procesi të brendshëm reflektimi.

Në fund, ajo që mbetet nga kjo bisedë nuk është një përgjigje e thjeshtë për pyetjen nëse ekspozita ishte e saktë apo jo. Ajo që mbetet është një hartë më e qartë e problemeve që e rrethojnë dokumentimin e luftës në Kosovë. Mungesa e një liste zyrtare, varësia nga burime të jashtme, tensioni mes kategorive dhe realitetit, dhe mënyra se si këto përkthehen në hapësirën publike.

Në këtë kuptim, emisioni nuk e mbyll debatin. Ai e zhvendos atë nga niveli i reagimit emocional në nivelin e analizës strukturore. Dhe pikërisht këtu qëndron vlera e tij kryesore. Sepse për herë të parë gjatë kësaj krize, përpjekja nuk ishte të fitohej debati, por të sqarohej se çfarë, saktësisht, po debatohej.