Ligji për shtetësinë përplas qeverinë dhe PDK-në mbi trashëgiminë e pasluftës në Kosovë
Kosova miratoi ligjin e ri për shtetësinë, duke hapur debat mbi veriun, mërgatën shqiptare dhe trashëgiminë politike të pasluftës në vend.
Ligji i ri për shtetësinë e Republikës së Kosovës hyri në fuqi më 22 maj, duke e hapur një debat të ashpër politik në Prishtinë, mes pretendimeve të opozitës se dispozitat e tij mund t’i favorizojnë serbët e ardhur në Kosovë para luftës dhe këmbënguljes së qeverisë se ligji, në thelb, është një lehtësim i shumëpritur për diasporën shqiptare dhe një ripërsëritje e normave kushtetuese që ekzistojnë prej më shumë se një dekade.
Ministria e Punëve të Brendshme njoftoi1 këtë javë se Ligji 10/L-0232 për Shtetësinë e Republikës së Kosovës kishte hyrë në fuqi dhe se procedurat për fitimin, rifitimin dhe regjistrimin e shtetësisë do të bëheshin “më të shpejta, më të thjeshta dhe plotësisht moderne”. Ligji i ri zëvendëson ligjin paraprak të vitit 2013 dhe përfshin dispozita që lehtësojnë aplikimet elektronike, shkurtimin e afateve administrative dhe njohjen më të qartë të të drejtave të mërgatës shqiptare.
Në qendër të debatit është neni 31 i ligjit të ri, i cili përcakton se Republika e Kosovës “ua njeh të drejtën e shtetësisë” të gjithë qytetarëve të ish-Republikës Federative të Jugosllavisë që kanë qenë banorë të përhershëm të Kosovës më 1 janar 1998 dhe pasardhësve të tyre të drejtpërdrejtë.
Deputetë të Partisë Demokratike të Kosovës - PDK, përfshirë Ganimete Musliun, e kanë sulmuar publikisht ligjin, duke pretenduar se dispozita të tilla mund të hapin rrugë për legalizimin e shtetësisë së serbëve të sjellë në Kosovë nga regjimi i Sllobodan Milosheviqit gjatë viteve të luftërave në Bosnjë dhe Kroaci. Kritikat e opozitës janë përqendruar në idenë se Serbia kishte përdorur zhvendosjen e popullsisë serbe drejt Kosovës si instrument politik dhe demografik para luftës së viteve 1998-1999.
Por qeveria e Albin Kurtit i ka hedhur poshtë këto akuza, duke argumentuar se dispozita nuk është e re dhe se ajo ekziston, pothuajse identike, që nga ligji i vitit 2008, më pas në ligjin e vitit 2013 dhe në vetë Kushtetutën e Kosovës.
Në një reagim të gjatë në Facebook të dielën3, ministri i Punëve të Brendshme, Xhelal Sveçla, tha se “neni 31 i Ligjit të ri për shtetësinë e përmban dispozitën e njëjtë nga neni 32 i Ligjit të miratuar në vitin 2013, të cilën gjithashtu e përmbante ligji i vitit 2008”. Ai shtoi se dispozita ishte marrë “në mënyrë identike nga neni 155 i Kushtetutës”.
Sveçla akuzoi opozitën për hipokrizi politike, duke thënë se të njëjtat forca që sot e sulmojnë ligjin, dikur e kishin qeverisur vendin kur këto dispozita ishin miratuar dhe shndërruar në norma të përhershme kushtetuese. Ai tha se opozita po përpiqej “ta njolloste” punën e qeverisë përmes interpretimeve që, sipas tij, nuk qëndrojnë juridikisht.
Debati prek një plagë të vjetër dhe ende të pambyllur të Kosovës së pasluftës.
Në vitet që pasuan, 11,364 shqiptarë etnikë u dëbuan me forcë nga veriu i Mitrovicës dhe zonat përreth, ndërsa shumë prej tyre nuk u kthyen më kurrë në pronat e tyre. Spastrimi etnik i natës mes 3 dhe 4 shkurtit 2000 ndodhi gjatë mandatit politik të Hashim Thaçit dhe PDK-së në Kosovën e pasluftës, në një periudhë kur Thaçi veriun e Mitrovicës e kishte deklaruar de facto territor jashtë kontrollit institucional të Prishtinës. Në të njëjtën kohë, një numër i konsiderueshëm serbësh u vendosën në atë pjesë të Kosovës, në një proces që kritikët e kanë konsideruar të toleruar ose të pamenaxhuar nga autoritetet e atëhershme. Veriu i Kosovës mbeti për më shumë se 24 vjet nën ndikimin dhe kontrollin e strukturave paralele të mbështetura nga Serbia, duke krijuar një realitet të ndarë politik dhe të sigurisë pas luftës. Vetëm pas sulmit të armatosur të Serbisë në Banjskë, në shtator të vitit 2023, kur grupe të armatosura serbe tentuan, por dështuan, ta aneksonin veriun e Kosovës, institucionet e Kosovës nisën operacione që shtrinë kontrollin shtetëror në gjithë territorin verior. Pas këtyre zhvillimeve, për herë të parë që nga përfundimi i luftës, shqiptarë etnikë filluan gradualisht të riktheheshin në shtëpitë dhe pronat e tyre në veri. Pikërisht ky realitet historik vazhdon ta ushqejë sot frikën e një pjese të opinionit publik se dispozitat e shtetësisë mund të interpretohen në mënyra që favorizojnë strukturat demografike të krijuara gjatë dhe pas periudhës së kontrollit serb mbi veriun e Kosovës.
Megjithatë, ekspertë juridikë dhe vetë teksti i ligjit tregojnë se dispozita nuk krijon automatikisht shtetësi për askënd. Ligji kërkon dëshmi konkrete për banimin e përhershëm në Kosovë më 1 janar 1998 dhe procedura verifikimi nga organet kompetente.
Një pjesë tjetër e ligjit, që ka marrë më pak vëmendje politike, lidhet drejtpërdrejt me mërgatën shqiptare, sidomos me shqiptarët e Kosovës që jetojnë në Evropë dhe Amerikën e Veriut. Ligji i ri zgjeron dhe qartëson pozitën e mërgatës, duke përcaktuar se pjesëtar i mërgatës konsiderohet çdo person që ka lindur në Kosovë ose që është pasardhës i drejtpërdrejtë i dikujt të lindur në Kosovë dhe që ruan lidhje familjare ose ekonomike me vendin.
Për shumë familje shqiptare që u larguan nga Kosova gjatë viteve të represionit serb dhe luftës, kjo dispozitë konsiderohet thelbësore. Ligji u mundëson atyre rifitim më të lehtë të shtetësisë, regjistrim më të shpejtë të fëmijëve të lindur jashtë Kosovës dhe procedura më të thjeshta administrative.
Qeveria argumenton se rrëzimi ose dobësimi i ligjit, siç kërkohet nga një pjesë e opozitës, do ta dëmtonte pikërisht mërgatën shqiptare, e cila për dekada e ka mbajtur ekonomikisht Kosovën dhe ka qenë një shtyllë politike e shtetformimit të saj. Për shumë emigrantë shqiptarë në Gjermani, Zvicër, Britani dhe Shtetet e Bashkuara, çështja e shtetësisë nuk është vetëm juridike. Ajo lidhet me trashëgiminë familjare, me të drejtën për ta mbajtur lidhjen me vendin dhe me mundësinë që fëmijët e tyre të mos e humbin identitetin institucional me Kosovën.
Sveçla tha se qeveria mbetet e përkushtuar që, pas konstituimit të legjislaturës së re të Kuvendit, të iniciojë edhe ndryshime kushtetuese për dispozitat që kanë nxitur debat publik. Por ai u bëri thirrje partive opozitare që t’i mbështesin këto ndryshime në vend se ta përdorin çështjen për përplasje politike.
Në fund, ligji i ri për shtetësinë po i zbulon jo vetëm ndarjet aktuale politike të Kosovës, por edhe hijet e pashuara të pasluftës. Mes kujtesës së spastrimeve etnike, emigrimit masiv shqiptar dhe betejës për kontroll institucional të veriut, debati mbi shtetësinë po shndërrohet në një debat më të thellë për atë se kush ka të drejtë të quhet pjesë e Republikës së Kosovës dhe kush mban përgjegjësi për kompromiset e bëra në vitet më të brishta të shtetit të ri.