Qyteti që Qesh për të Kujtuar

Gjilani jeton mes heshtjes së luftës dhe zërit të humorit, ku të qeshurit mbetet forma më e qëndrueshme e mbijetesës kolektive.

Gjilani nuk është një qytet që e harroi luftën, është një qytet që mësoi ta mbajë atë në heshtje, si një zakon i vjetër që s’flet shumë, por s’iki kurrë. Njëzet e pesë vjet pas ndërhyrjes humanitare të NATO-s që e ndali fushatën gjenocidale të Serbisë kundër shqiptarëve të Kosovës, kujtesa këtu nuk jeton vetëm në fjalimet zyrtare, por në gjërat e vogla, në mënyrën si njerëzit ecin shpejt kur errësohet, në mënyrën si një histori familjare rrëshqet papritur nga humori te një fjali që s’ka ku të shkojë. Dhe pikërisht për këtë arsye, e qeshura në Gjilan nuk tingëllon si zbukurim. Tingëllon si provë jete. Për një lexues jashtë këtij qyteti, kjo ka rëndësi, sepse kultura shpesh rindërton atë që politika s’arrin ta mbajë të bashkuar, jo me programe, por me ritëm, me skenë, me sallë, me trupat që qeshin bashkë.

Për mua, Gjilani nuk është një ide abstrakte. Është një vend ku kam kaluar një copë të rinisë duke mësuar gjëra që s’i gjen në asnjë kurrikulë, si të flas pa u shitur, si të dëgjoj pa e luajtur të mençurin, dhe herë pas here si të dal nga një situatë pa u bërë hero. Teatri ku sot Stand Up Fest mbush sallën me të qeshura është edhe një prej atyre vendeve ku e kam kuptuar herët se fjala, nëse e mban drejt, të mban edhe ty. Pranë tij dikur ishte një bibliotekë, e qetë dhe serioze, ku librat ndiheshin si mall i ndaluar, Kadare pranë Fishtës, Kafka diku afër, Don Kishoti duke e bërë luftën e vet të përjetshme me mullinjtë e erës, dhe unë, një adoleshent në Gjilan, duke e kuptuar se kjo s’ishte aq trillim sa manual i butë mbijetese.

Në këtë qytet, edukimi nuk ndalej te letërsia, sepse rruga kishte programin e vet. Sociologjia ishte e menjëhershme, etika ishte e situatës, dhe arti i hollë i ikjes kur maturia ishte argumenti më i fortë vinte si instinkt. Ka pasur edhe marrëzi rinore, grupe, inate, një lloj lufte e vogël pa lavdi, ku guximi shpesh ishte thjesht mungesë mençurie. Kur e mendon sot, gjithçka duket pak qesharake, por edhe ajo qesharakja kishte një logjikë, sikur qyteti po të thoshte, mëso historinë, përballoje goditjen, çohu përsëri, dhe pastaj, nëse ke fat, shpjegoje me fytyrë serioze dhe me një shaka të thatë. Prandaj rikthimi im në atë teatër, këtë herë si pjesë e publikut, u ndje më pak si pjesëmarrje në festival dhe më shumë si mbyllje e një batute shumë të gjatë, shumë lokale, shumë kosovare.

Kjo ishte hera ime e dytë në Stand Up Fest dhe erdha me atë optimizëm të kujdesshëm që e sjell në takime të përsëritura, te dentisti, në një dasmë familjare, apo në një natë londineze ku salla ose është në anën tënde, ose po të mat me sy si faturë. Gjilani në fund të dhjetorit e ka motin e vet, ajër të ftohtë jashtë, zhurmë të ngrohtë brenda, dhe atë krenari qytetare që ndizet kur një teatër pranon të sillet si klub humori. Posterët premtonin dy net, dy orare, një vetëbesim që i ngjan Londrës, shfaqje të hershme dhe të vona, sikur pas tyre do të derdheshim në ndonjë lokal për të debatuar se cila batutë duhej prerë, dhe pse.

Që në fillim u pa një gjë, festivali e njeh publikun e vet, dhe publiku e di pse ka ardhur. Jo për moral, jo për nacionalizëm përkujtimor, por për çlirim, për kënaqësinë e pastër të të qeshurit me ato që java të ka detyruar t’i durosh seriozisht. Në Britani, sidomos në netët më cinike të klubeve, ndjen shpesh një sallë që bën llogari, si një komision i vogël që vendos nëse e meriton vëmendjen. Në Gjilan, salla të jep fillimisht besim, pastaj të provon, pastaj të kthen sërish te besimi, si familje që të do, por nuk ta fal rrenën. M’u kujtua një ide e Stewart Lee, që komediani duhet të jetë disi në status të ulët, jo si poshtërim, por si liçencë për të folur. Në Gjilan ky statusi i ulët s’është stil, është biografi, dhe publiku e nuhat menjëherë nëse po e luan apo po e jeton.

Në këtë skenë, Valina Muçolli ishte një nga pikat ku mbrëmja u bë më shumë se argëtim. Ajo kishte koherencë, dhe koherenca në stand up është si një dritë e qetë, nuk të verbon, por të mban në rrugë. Materiali i saj punonte rreth inatit, jo si ankesë, por si motor i një kulture që e shndërron nervin në energji, krahasimin në disiplinë, dhe mallkimin në poezi. Ajo nuk e kërkoi të qeshurën duke i rënë fort murit, por duke hapur një derë të vogël, detaj pas detaji, marka, ritme shtëpie, një kollë që bëhet alarm, një fjali e nënës që s’të lë hapësirë për teatër. Ishte qeshje me njohje, ajo lloj qeshjeje që nuk të çliron vetëm nga trishtimi, por edhe nga turpi, sepse e kupton se nuk je vetëm, ekosistemi yt është i tërë aty. Nëse Victoria Wood¹ vlerësohej se ishte “shumë, shumë qesharake pa qenë kurrë e ligë”, ky është një standard i artë për humorin që s’e ha njeriun për t’u dukur i mprehtë. Valina, në momentet e saj më të mira, kishte pikërisht këtë cilësi, të qeshurën që prek saktë, jo që godet fort.

Kushtrim Qerimi ishte nga ata zëra që s’ta japin gjithë veten menjëherë, dhe kjo është meritë. Ai i reziston tundimit të shpejtësisë, atij ritmi ku komediani vrapon nga një shaka te tjetra sikur po ikën nga heshtja. Kushtrimi e përdor heshtjen si pjesë të mendimit, e lë sallën të mbërrijë vetë, dhe pastaj e kthen timonin me një kthesë të pastër. Kjo lloj disipline, që të mos e qeshësh vetë shakanë, që ta thuash sikur beson seriozisht në “këtë budallallëk”, më kujtoi James Acaster², që thotë se kur komediani qesh me shakanë e vet, ai nuk i pëlqen. Kushtrimi ka diçka nga kjo, ai e thotë idenë si fakt, dhe publiku vendos vetë kur të thyhet në të qeshur, pa u shtyrë.

Dhe pastaj erdhi Esat Shabani, dhe me të u hap një kanal tjetër, kanali i kujtesës së edukimit si mbijetesë. Ai e nisi me rrugën deri te salla dhe trafikun që “të len siklet”, dhe e ktheu menjëherë në një vëzhgim social, se kush janë njerëzit që futen me vetura nëpër trotuare, kush i kupton, e kush jo. Më pas e shtyu kontrastin brezash me një figurë që funksionon fort edhe jashtë Kosovës, “na jemi gati sikur në at filmin Hunger Games”, një fjali që e përmbledh një epokë ku fëmijët rriteshin me survival mode, dhe kjo nuk është vetëm shaka, është histori e përditshme e një vendi me shumë pak luks emocional. Ai e bëri edhe një gjë të hollë, e lidhi disiplinën e vjetër me kulturën e sotme të Facebook ut, “baba ja uron grus ditëlindjen”, dhe prej aty e ktheu te ideja e fëmijërisë si terren ku frika dhe dashuria bashkëjetojnë pa u shpjeguar. Kur fol për katunin, për musafirin, për pulën që duhej “me e pre”, për djemtë që frikësoheshin nga “Xharrahi”, ai nuk po sillte thjesht folklor, po sillte një arkiv ndjesish, dhe publiku e ndjeu.

Esati e mban një tension interesant, ai qesh me atë që e ka lënduar, por nuk e banalizon. Ky është një ekuilibër i vështirë, sepse rrezikon të rrëshqasë në nostalgji të tepruar, ose në moralizim. Ai i shmang të dyja duke e mbajtur zërin si bisedë, jo si predikim, dhe duke e mbyllur gjithmonë skenën me një detaj që i përket trupit, të lagurit, të frikës, të rrahjes, të vrapit, të fëmijëve që “nuk jemi kthy ma deri në dark”. Aty mbrëmja u bë më shumë se argëtim, sepse u pa qartë se humori, në një shoqëri që ka kaluar shumë, është edhe mënyrë për ta vendosur kujtesën në një formë të durueshme. Billy Connolly³ ka një fjali që tingëllon si banale derisa e mendon mirë, “Life is supposed to be fun… we should have a bit of a laugh.” Në Gjilan, kjo fjali merr ngjyrë tjetër, sepse “fun” nuk është luks, është higjienë.

Nga ana tjetër, festivali, pikërisht sepse është i dashur, ka edhe zakonet e veta që duhen sfiduar. Temat dominuese janë të njohura, jeta e lagjes, hierarkitë familjare, maskuliniteti dhe mavijosjet që ia shkakton vetes, burokracia si farsë, politika e diasporës, poshtërimet e përditshme. Këto funksionojnë, sepse janë përvojë e përbashkët, dhe ‘stendapi’ në Kosovë ende është një lloj rrëfimi publik ku publiku fal përmes të qeshurës. Por pas një kohe, trajektorja bëhet e parashikueshme. Anekdota shtëpiake zgjerohet në ankesë shoqërore, shaka e marrëdhënies kthehet në diagnozë shoqërie, udhëtimi shkon nga dhoma e gjumit te zyra komunale, nga mallkimi i nënës te paaftësia e shtetit. Ky s’është problem moral, është problem zanati. Të njëjtat shtigje, nëse përsëriten, e bëjnë publikun të qeshë, por jo të mendojë.

Këtu vjen pjesa ku kritika duhet të jetë e dobishme. Kosova sot ka një shtresë tjetër realiteti që kërkon humor po aq sa kërkon gazetari, lufta e informacionit, erozioni i besimit, mënyra si gjuha publike helmohet ngadalë, aktorë që shfaqen si gazetarë e funksionojnë si operatorë, neutraliteti si biznes, zemërimi si industri. Në Britani, edhe me gjithë vetëobsesionin e saj, komedia ka bërë përparim në çmontimin e këtyre mekanizmave, jo me ligjërata, por me shaka të mprehta që të lënë dy sekonda vonë, të qeshësh, pastaj të kuptosh se ku ta ka futur bririn. Gjilani dhe Kosova kanë material edhe më të pasur, sepse maskat janë më të holla dhe rreziku është më i madh. Një festival i tillë mund ta hapë këtë derë, pa e humbur ngrohtësinë.

E rëndësishme është të thuhet edhe kjo, asgjë nga kjo nuk është qortim pse festivali argëton. Argëtimi është qëllimi dhe s’është i vogël, sidomos në një shoqëri që është detyruar të jetë serioze për shumë kohë. Vlera e Stand Up Fest në një teatër qyteti është edhe kulturore edhe qytetare. Ai i mëson audiencat të dëgjojnë, të durojnë mospajtimin pa armiqësi, të njohin veten pa turp. Ai u jep performuesve arsye për t’u rritur përtej batutave të ricikluara dhe përtej vëmendjes së shpejtë. Dhe brenda kësaj, disa prej emrave që pashë këtë herë, sidomos Valina Muçolli, Kushtrim Qerimi dhe Esat Shabani, tregojnë se rritja është e mundur pa e humbur vendin, pa e humbur dialektin, pa e humbur trupin e historisë.

Shpresa ime pas kësaj vizite të dytë është e thjeshtë. Ta ruajnë atë që e bën sallën të ngrohtë, por ta zgjerojnë diapazonin. Të mos heqin dorë nga historitë e njohura, sepse njerëzit kanë nevojë t’i dëgjojnë jetët e tyre të bëhen qesharake me dashuri. Por të guxojnë edhe një hap tjetër, drejt shakasë që të bën të qeshësh dhe pastaj të bën të shohësh, jo vetëm sportelin, por edhe dorën që e mban sistemin në atë gjendje, jo vetëm familjen, por edhe politikën që e përdor familjen si strehë. Gjilani mund ta përballojë. E ka dëshmuar tashmë. Njerëzit dolën në dimër, mbushën një teatër dhe qeshën me veten. Dhe kjo, në fund, është një nga kushtet më themelore për një shoqëri që do të mbetet e shëndoshë.

1. Victoria Wood: no sneering, no bile, just very, very funny — The Guardian Letters.

Victoria Wood
Është një nga figurat më të dashura të komedisë britanike, e njohur për vëzhgime të sakta mbi jetën e përditshme, klasën e mesme dhe marrëdhëniet familjare. Humori i saj ishte i butë, i përmbajtur dhe thellësisht empatik, duke qeshur me njerëzit pa i poshtëruar kurrë. Ajo konsiderohet model i komedisë që arrin të jetë njëkohësisht popullore, e ndjeshme dhe artistikisht serioze.

2. James Acaster
Komedian britanik i njohur për humorin e tij formalist dhe të disiplinuar, ku absurdi ndërtohet me logjikë të hekurt dhe kontroll emocional. Setet e tij shmangin sharjet e lehta dhe kërkojnë durim nga publiku, duke e shpërblyer me kthesa të papritura dhe një inteligjencë që e merr seriozisht strukturën e shakasë. Ai përfaqëson një brez komedianësh britanikë që e trajtojnë stand up-in si zanat, jo si rrëfim spontan.

3. Billy Connolly
Komedian skocez dhe rrëfimtar i lindur, i njohur për stilin e tij të lirë, spontan dhe thellësisht njerëzor. Humori i tij ndërthur kujtesën personale, klasën punëtore dhe absurditetin e jetës së përditshme, shpesh duke lëvizur mes të qeshurës dhe një ndjenje të butë melankolie. Connolly konsiderohet pionier i stand up-it modern britanik, sepse e çliroi komedinë nga batuta e shkurtër dhe e ktheu në tregim të gjatë, ku e qeshura shërben si mënyrë për ta përballuar jetën, jo për t’i ikur asaj.