Kur Historia Përplaset me Facebook-un

Dosja e Hagës kërkon lexim kritik. Metë Dura kërkoi besim pa prova. Kronikat e Barutit kërkojnë vetëm një gjë, verifikimin e pohimeve të tij.

Ka çaste në historinë e një shoqërie kur gazetaria nuk mund të kufizohet më vetëm te raportimi i zhvillimeve të ditës. Ajo detyrohet ta ngadalësojë ritmin, të ulet mbi dokumente, të lexojë me durim dhe ta bëjë atë që shpesh mungon në hapësirën tonë publike, t’i ndajë faktet nga bindjet, provat nga mitet dhe historinë nga propaganda. Pikërisht për këtë arsye, gjatë javës që e lamë pas, redaksia jonë vendosi t’i kushtojë vëmendje një dokumenti që, pavarësisht se nuk është ende aktgjykim dhe nuk e përfaqëson fjalën përfundimtare të drejtësisë, e ka një rëndësi të jashtëzakonshme për mënyrën se si do të kuptohet një prej periudhave më të ndërlikuara të historisë së Kosovës.

Bëhet fjalë për “Prosecution Final Trial Brief”, dokumentin përfundimtar¹ prej 711 faqesh të Prokurorisë së Specializuar në procesin kundër Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit. Ky dokument nuk është një vendim gjykate. Nuk e shpall askënd fajtor. Nuk e zëvendëson trupin gjykues dhe as nuk duhet lexuar si e vërteta përfundimtare. Ai është përmbledhja juridike me të cilën Prokuroria përpiqet të bindë gjykatën se provat e paraqitura gjatë procesit gjyqësor, sipas saj, i provojnë akuzat përtej dyshimit të arsyeshëm. Pikërisht për këtë arsye, ai meriton të lexohet me kujdes, pa paragjykime dhe pa pasionet që për vite me radhë e kanë dominuar debatin publik në Kosovë.

Kur vendosëm ta trajtonim këtë dokument, e dinim se do të hynim në një territor ku emocionet shpesh e mposhtin arsyen. Mjafton të përmendet emri i Gjykatës Speciale dhe një pjesë e opinionit publik ndahet menjëherë në kampe. Njëri refuzon ta lexojë çdo dokument që del prej saj. Tjetri është i gatshëm ta trajtojë çdo fjali si të ishte një e vërtetë e pakundërshtueshme. Gazetaria nuk mund të qëndrojë në asnjërin prej këtyre skajeve. Detyra jonë nuk është të besojmë verbërisht, por të lexojmë. Nuk është të gjykojmë, por të raportojmë me ndershmëri se çfarë përmban dokumenti dhe, po aq e rëndësishme, çfarë ai nuk përmban.

Prandaj, artikujt tanë nuk nisën me akuza. Nisën me një sqarim që për habi vazhdon të jetë i domosdoshëm edhe pas kaq shumë vitesh. Ky proces nuk është gjyq ndaj Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Nuk është gjyq ndaj luftës çlirimtare. Nuk është gjyq ndaj mijëra burrave dhe grave që luftuan kundër regjimit kriminal të Sllobodan Millosheviqit. Është një proces penal ndaj katër individëve, mbi bazën e përgjegjësisë individuale, parim ky që e përbën themelin e çdo sistemi modern të drejtësisë.

Ky dallim nuk është teknik. Ai është moral. Nëse e rrëzojmë përgjegjësinë individuale dhe e zëvendësojmë me fajësinë kolektive, atëherë e përqafojmë pikërisht logjikën që për dekada u përdor kundër shqiptarëve të Kosovës. Ne nuk mund ta mbrojmë drejtësinë duke i mohuar parimet mbi të cilat ajo ndërtohet.

Nga ky moment nisëm ta lexonim dokumentin si gazetarë dhe jo si militantë. Lexuesve tanë u treguam se Prokuroria nuk e ndërton argumentin e saj vetëm mbi ngjarje të veçuara, por përpiqet ta rindërtojë kronologjinë e një konflikti politik, institucional dhe ushtarak që, sipas saj, u zhvillua paralelisht me luftën kundër forcave serbe. Kjo na çoi drejt institucioneve të Republikës së Kosovës të ndërtuara gjatë viteve të rezistencës paqësore, drejt Ibrahim Rugovës, drejt qeverisë së Bujar Bukoshit, drejt zgjedhjeve të marsit 1998 dhe drejt debatit mbi legjitimitetin politik në kohë lufte. Më pas e trajtuam figurën e kolonel Ahmet Krasniqit dhe konfliktin për komandën ushtarake, duke e theksuar vazhdimisht një fakt thelbësor, dokumenti i Prokurorisë nuk e akuzon Hashim Thaçin apo të pandehurit e tjerë për vrasjen e Ahmet Krasniqit. Ai e rindërton kontekstin politik që, sipas teorisë së Prokurorisë, i parapriu një prej atentateve më të debatueshme të historisë së luftës.

Pikërisht këtu planifikonim të vazhdonim me një tjetër kapitull shumë më të ndërlikuar, atentatin ndaj kolonel Tahir Zemajt. Megjithatë, kemi vendosur ta shtyjmë botimin e atij materiali edhe për disa ditë. Arsyeja është e thjeshtë. Gazetaria serioze nuk e ka luksin të nxitojë kur bëhet fjalë për histori që vazhdojnë të ndajnë një shoqëri. Ka burime që ende po verifikohen. Ka dokumente që ende po krahasohen. Ka detaje që kërkojnë konfirmim të pavarur. Është më mirë ta vonosh një artikull sesa ta publikosh një pasaktësi që më pas nuk mund të korrigjohet. Lexuesit tanë nuk na besojnë sepse jemi më të shpejtët. Na besojnë sepse përpiqemi të jemi sa më të saktë.

Ndërsa po punonim mbi këtë material, të premten, më 10 korrik, publikova në Facebook një postim² ku ngrija pyetje mbi vrasjen e kolonel Tahir Zemajt. Nuk ishte një aktakuzë. Nuk ishte një përfundim. Ishte një ftesë për debat dhe një thirrje që kushdo që pretendon se ka njohuri apo dokumente mbi atë periudhë t’i ndajë ato me redaksinë tonë.

Siç ndodh rëndom në rrjetet sociale, një pjesë e reagimeve ishin të parashikueshme. Profile anonime, fotografi të vjedhura të fëmijëve, akuza të përsëritura prej vitesh se jam “serb”, “spiun”, “agjent” apo etiketa të tjera që nuk shoqërohen kurrë me një fakt të vetëm. Kjo nuk është më lajm. Është bërë pjesë e peizazhit të rrjeteve sociale në Kosovë. Më interesant është fakti se, kur këtyre profileve u kërkon të përgjigjen për thelbin, nëse e mbështesin hetimin e vrasjeve politike gjatë dhe pas luftës, apo nëse kanë ndonjë provë që i rrëzon dokumentet mbi të cilat raportojmë, përgjigjja pothuajse gjithmonë mungon. Në vend të argumentit vjen etiketa. Në vend të faktit vjen sharja.

Megjithatë, këtë herë vëmendjen ma tërhoqi një komentues që nuk fshihej pas një fotografie anonime. Ai quhet Metë Dura. Sipas profilit të tij publik në Facebook, jeton në Tiranë dhe paraqitet si një veprimtar i hershëm i Lëvizjes Popullore të Kosovës. Gjatë diskutimit ai deklaroi publikisht se kishte qenë pjesë e LPK-së dhe se ishte njëri prej themeluesve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Vetëm ky pretendim mjafton që një gazetar ta dëgjojë me kujdes³. Jo sepse duhet ta besojë automatikisht, por sepse çdo person që paraqitet si dëshmitar i drejtpërdrejtë i një periudhe historike meriton të sfidohet me pyetje dhe t’i jepet mundësia t’i dokumentojë pretendimet e veta.

Në komentet e tij, zoti Dura pretendoi se FARK-u dhe figura të caktuara të lidhura me të ishin, sipas tij, ekuivalenti i forcave të Fikret Abdiqit në Bosnje dhe se e kishin sabotuar luftën e UÇK-së. Këto nuk janë deklarata të zakonshme politike. Janë pretendime historike me pasoja të mëdha për kujtesën kolektive të Kosovës. Dhe pikërisht në atë moment, për mua si gazetar, diskutimi pushoi së qeni një debat në Facebook. Ai u bë objekt i një hulumtimi gazetaresk. Sepse nëse këto pretendime janë të vërteta, publiku ka të drejtë ta dijë mbi çfarë provash mbështeten. Nëse nuk janë të vërteta, publiku ka po aq të drejtë të mos mashtrohet. Prandaj, në vend që të hyja në një garë sloganesh, vendosa të bëj atë që gazetaria kërkon gjithmonë, ta pyes zotin Dura nëse ishte i gatshëm t’i mbronte pretendimet e tij në një intervistë të regjistruar, në emrin e tij, përballë pyetjeve dhe standardeve të verifikimit që vlejnë për çdo burim që hyn në redaksinë tonë.

Përgjigjja e tij ishte interesante, jo për atë që e tha, por për atë që nuk e tha.

Fillimisht, ai nuk e refuzoi kategorikisht mundësinë e një interviste. Përkundrazi, vazhdoi ta paraqiste veten si një njeri që i kishte jetuar nga afër ngjarjet, që i njihte strukturat e LPK-së, që kishte njohuri mbi themelimin e UÇK-së dhe që, sipas tij, zotëronte informacion të dorës së parë për përplasjet e asaj kohe. Nëse një gazetar përballet me një person që pretendon se ka qenë dëshmitar i drejtpërdrejtë i historisë, reagimi profesional nuk është ta heshtë atë. Është ta dëgjojë.

Por ta dëgjosh nuk do të thotë ta besosh.

Gazetaria nuk funksionon mbi besimin. Ajo funksionon mbi verifikimin.

Për këtë arsye, pyetjet që ia drejtova zotit Dura nuk kishin për qëllim ta vendosnin në pozitë të vështirë. Përkundrazi, ato i jepnin mundësinë ta mbështeste publikisht atë që kishte zgjedhur ta shkruante para qindra njerëzve. Nëse dikush është i bindur se një pjesë e rëndësishme e historisë është shkruar gabim, nëse pretendon se zotëron fakte që e ndryshojnë kuptimin e ngjarjeve, atëherë intervista nuk duhet të shihet si kërcënim. Duhet të shihet si mundësia më e mirë për t’i paraqitur ato para publikut.

Në atë moment ndodhi një zhvendosje e diskutimit. Në vend që të flisnim për pretendimet, filluam të flisnim për mua.

“Je hetues apo gazetar?”, më pyeti ai.

Pyetja, në vetvete, nuk ishte problematike. Problemi ishte se ajo nuk i përgjigjej asnjërës prej pyetjeve që ishin shtruar deri atëherë. Ajo nuk sillte asnjë dokument. Nuk sillte asnjë emër të ri. Nuk sillte asnjë datë, asnjë provë dhe asnjë burim. Diskutimi nuk zhvillohej më rreth historisë, por rreth personit që po kërkonte ta verifikonte historinë.

Kjo është një teknikë që gazetarët e njohin mirë.

Kur mungojnë faktet, vëmendja zhvendoset nga pretendimi te njeriu që e bën pyetjen.

Në vend që të provohet argumenti, tentohet të vihet në dyshim motivi i atij që kërkon provën.

Përgjigjja ime ishte e thjeshtë.

Po, jam gazetar.

Dhe pikërisht sepse jam gazetar, dua t’i verifikoj pretendimet tuaja.

Nëse ato janë të vërteta, nuk keni asnjë arsye t’i shmangeni një interviste. Përkundrazi, keni interesin më të madh që ato të dokumentohen, të regjistrohen dhe të bëhen pjesë e debatit publik mbi bazën e provave dhe jo të komenteve në Facebook.

Nëse nuk janë të vërteta, atëherë publiku ka po aq të drejtë të mos i ndërtojë bindjet e tij mbi pohime që nuk i rezistojnë verifikimit.

Kur pretendimet takohen me gazetarinë, fillon prova e vërtetë.

Nga akuza të rënda historike te refuzimi i verifikimit. Kjo është arsyeja pse gazetaria nuk mund t'i trajtojë komentet në Facebook si fakte.

Për orë të tëra, Metë Dura hodhi akuza të rënda historike ndaj FARK-ut, LDK-së, Ahmet Krasniqit dhe institucioneve të Republikës së Kosovës. Ai u vetëparaqit si një nga themeluesit e UÇK-së dhe si dëshmitar i drejtpërdrejtë i ngjarjeve të viteve 1998-1999.

Si gazetar, nuk e sulmova. Nuk e cenzurova. Nuk e etiketova. E bëra atë që kërkon profesioni: i kërkova prova dhe e ftova në intervistë, që pretendimet e tij t’i nënshtroheshin të njëjtit standard verifikimi që i kërkojmë çdo burimi.

Në atë çast, diskutimi ndryshoi. Faktet u zëvendësuan me pyetje për gazetarin. Dokumentet me dyshime. Verifikimi me sulme personale.

Kjo është arsyeja pse gazetaria ekziston. Jo për t’i besuar kujtdo që flet më fort, por për të ndarë dëshminë nga propaganda dhe faktin nga miti.

Nëse zoti Dura disponon prova që i mbështesin pretendimet e tij, dera e Kronikave të Barutit mbetet e hapur. Do t’i publikojmë me të njëjtën ndershmëri me të cilën kemi raportuar mbi dosjen prej 711 faqesh të Prokurorisë së Specializuar.

Deri atëherë, pretendimet mbeten pretendime. Historia nuk shkruhet me komente në Facebook. Shkruhet me dokumente, prova dhe njerëz që janë të gatshëm t’i mbrojnë ato përballë pyetjeve. Ky është dallimi midis rrjeteve sociale dhe gazetarisë.

Ky është, në thelb, dallimi ndërmjet gazetarisë dhe rrjeteve sociale.

Në rrjetet sociale çdo pretendim është i barabartë me çdo pretendim tjetër. Një koment i shkruar për disa sekonda mund të qarkullojë me të njëjtën shpejtësi si një investigim që ka kërkuar muaj të tërë pune. Algoritmi nuk bën dallim ndërmjet faktit dhe trillimit. Ai shpërblen vetëm angazhimin.

Gazetaria nuk mund ta ndjekë këtë logjikë.

Në një redaksi serioze, asnjë pretendim nuk fiton besueshmëri vetëm sepse është thënë me bindje. Ai duhet të mbështetet me dokumente. Duhet të krahasohet me burime të tjera. Duhet të testohet përballë kronologjisë së ngjarjeve. Duhet të sfidohet nga pyetje të vështira. Dhe nëse nuk i mbijeton këtij procesi, nuk bëhet pjesë e raportimit.

Pikërisht kështu kemi vepruar edhe me dokumentin prej 711 faqesh të Prokurorisë së Specializuar. Ne nuk e kemi trajtuar atë si të vërtetë absolute. Kemi raportuar se çfarë pretendon Prokuroria, kemi sqaruar se çfarë nuk pretendon ajo dhe e kemi bërë dallimin ndërmjet akuzës dhe provës, ndërmjet teorisë së prokurorisë dhe vendimit që ende nuk është marrë nga gjykata. Po të kishim dashur të bënim propagandë, nuk do të kishim nevojë të kalonim ditë të tëra duke lexuar mijëra paragrafë, duke kontrolluar referenca dhe duke krahasuar dokumente historike. Propaganda nuk lodhet me burime. Gazetaria po.

Kjo është arsyeja pse nuk mund ta pranojmë që komentet në rrjetet sociale të trajtohen si ekuivalente me dokumente të verifikuara. Nuk është çështje arrogance. Është çështje përgjegjësie editoriale.

Një redaksi nuk është e detyruar t’ia japë të njëjtën peshë një pretendimi të paverifikuar dhe një dokumenti që mbështetet mbi vite hetimesh, mijëra faqe prova dhe qindra dëshmi të administruara në gjykatë. Të bësh sikur të dyja e kanë të njëjtën vlerë do të ishte mashtrim ndaj lexuesit.

Pikërisht për këtë arsye, edhe sot, ftesa jonë për zotin Metë Dura mbetet e hapur.

Nëse ai beson se ajo që e ka shkruar është e vërtetë, ne e ftojmë të komunikoj me redaksinë tonë për ta zhvilluar një intervistë në distancë. Le t’i paraqesë dokumentet që i ka. Le t’i paraqesë dëshmitë mbi të cilat mbështetet. Le të na ndihmojë t’i verifikojmë ato. Nëse faktet i japin të drejtë, ato do të publikohen me të njëjtin standard profesional me të cilin e kemi publikuar çdo material tjetër.

Por derisa kjo të ndodhë, ne nuk mund t’ua japim pretendimeve të tij statusin e fakteve.

Po aq, nuk mund të lejojmë që hapësira editoriale e Kronikave të Barutit apo e imja personale me të cilën unë lidhem më publikun të përdoret për të përhapur pohime historike që nuk e kanë kaluar ende provën më elementare të gazetarisë, verifikimin.

Kjo nuk është cenzurë.

Është mënyra se si funksionon një redaksi që e konsideron besimin e lexuesit pasurinë e saj më të madhe.

Në fund të fundit, kjo histori nuk ka të bëjë vetëm me një debat mes një gazetari dhe një komentuesi në Facebook. Ajo flet për diçka shumë më të madhe. Për mënyrën se si ndërtohet kujtesa kolektive e një kombi. Historia nuk shkruhet me zërin më të lartë. Ajo nuk ndërtohet mbi etiketa, sharje apo mite që përsëriten aq shpesh sa fillojnë të tingëllojnë si të vërteta. Historia ndërtohet mbi dokumente, dëshmi, kronologji dhe gatishmërinë për t’iu nënshtruar pyetjeve më të vështira.

Ky është standardi që ia kemi vendosur vetes.

Nuk pretendojmë se kemi monopolin mbi të vërtetën.

Pretendojmë vetëm se askush, pavarësisht emrit, biografisë apo bindjeve politike, nuk duhet të kërkojë që publiku ta besojë pa qenë i gatshëm t’i nënshtrohet të njëjtit standard që ne ia vendosim vetes çdo ditë.

Sepse nëse një pretendim nuk mund t’i mbijetojë verifikimit gazetaresk, atëherë ai nuk është ende histori.

Është vetëm një pretendim që pret të provohet. Dhe deri atëherë, detyra jonë nuk është t’ju japim jehonë pohimeve të pa verifikuara. Detyra jonë është t’i verifikojmë ato.

1. Public Redacted Version of ‘Corrected Version of “Prosecution Final Trial Brief” — SPO PDF File.

2. Postimi i 10 Korrikut në Facebook.

3. Metë Dura në Facebook

Komentet e Metë Durës në Facebook.