Kur Shteti i Thaçit Shpërlante Krimet e Beogradit me Detergjentin e Amnistisë
Mbyllja e Institutit të Krimeve nga qeveria e Hashim Thaçit ishte vrasja e dytë e dëshmitarëve, një akt frike për t’ia hequr kombit thikën e provave që nesër do të godisnin ndërgjegjen e Beogradit.
Ka një lloj hijesh që nuk ikin kur mbaron lufta. Ato vetëm ndryshojnë rroba. Një ditë vijnë me uniformë. Ditën tjetër vijnë me kostum. Pastaj vijnë me mikrofon, me studio, me fjalor pajtimi, me atë gjuhë të lëmuar që e mbështjell turpin derisa turpi të duket si mençuri.
Në Kosovë, ky transformim ka dy emra që nuk duan të shihen në të njëjtën pasqyrë, Hashim Thaçi dhe Baton Haxhiu. Njëri e ndërtoi pushtetin mbi mitin e çlirimtarit. Tjetri e mbrojti pushtetin me mjeshtërinë e mjegullës. Dhe kur mjegulla bëhet profesion, e vërteta trajtohet si pengesë, jo si detyrim.
Kush ishin mikpritësit e Baton Haxhiut. Emra që historia i ka regjistruar si mekanikë të dhunës shtetërore serbe. Jovica Stanishiq1, Franko Simatoviq2, Sreten Lukiq3. Fundi i tyre është i njohur, dënime për krime kundër njerëzimit, dënime për krime lufte, dënime për dëbim, vrasje, përndjekje. Nuk janë thjesht njerëz të gabuar në kohën e gabuar. Janë arkitektë të një makinerie që i ktheu fshatrat shqiptare në tym dhe familjet në listë të të zhdukurve.
Në altarin e shtetit të sapolindur, njeriu i bisedave informative me atë aparat, njeriu që rrëfen vila sigurimi dhe roje të padukshme4, u shndërrua në busullë morale për presidentin që duhej të ishte kujdestar i kujtesës. Kjo nuk është ironi. Kjo është rrokullisje e shtyllave.
Kur një shoqëri e lodhur nga lufta e pranon një ndërmjetës si autoritet, ajo shpesh e bën këtë nga etja për qetësi. Por qetësia që blihet me përkulje para mjegullës, paguhet me një monedhë të gjatë, drejtësinë. Dhe këtu Thaçi shfaqet jo si njeri i rastit, por si njeri i zgjedhjes. Sepse ai nuk e mori Baton Haxhiun për ta ndriçuar shtetin. E mori për ta kontrolluar dritën.
Amnistia e vitit dy mijë e trembëdhjetë5, nuk është pajtim. Është larje. Është një fjalë e bukur që i heq njollat e pushtuesit dhe ua lë duart e thata atyre që duhet të mbajnë përgjegjësi. Nëse Kuvendi u kthye në makinë larëse, dikush duhej ta sillte detergjentin, dikush duhej ta programonte ciklin, dikush duhej të siguronte që zhurma e rrotullimit ta mbyste britmën e viktimës. Në këtë rrëfim, Haxhiu është tekniku i zërit. Thaçi është pronari i sallës6.
Pastaj vjen viti dy mijë e tetëmbëdhjetë, mbyllja e Institutit për Dokumentimin e Krimeve të Luftës7. Kjo është një prej atyre vendimeve që nuk bëhen për para, as për protokoll. Bëhen për frikë. Bëhen për t’i hequr shoqërisë provat që nesër do ta detyronin të fliste. Kur e mbyll dokumentimin, ti nuk e mbyll një zyrë. Ti e mbyll gojën e së vërtetës, e fut në sirtar, e vulos me heshtje. Dhe pastaj del në shesh e flet për dinjitet. Ky është cinizëm që sado të përpiqesh, nuk e zbukuron dot.
Në vitet që pasuan, pas ndryshimit të udhëheqjes politike në Kosovë, Instituti u rikthye në jetë8. Me ardhjen në pushtet të Albin Kurtit, u ndërmor procesi i rivendosjes së strukturës për hulumtimin dhe dokumentimin e krimeve të luftës, duke e rikthyer institucionin në funksion me synimin për të rindërtuar arkivin e kujtesës së ndërprerë9. Sot, ai vazhdon punën në mbledhjen, sistemimin dhe adresimin e dëshmive mbi krimet e kryera gjatë luftës, një përpjekje për ta kthyer dokumentimin nga akt i frikës së dikurshme në detyrim shtetëror ndaj së vërtetës dhe viktimave.
Tani, ndërsa prokuroria kërkon dënime të rënda dhe sheshet mobilizohen10, ndodh një gabim që duket patriotik dhe është vetëshkatërrues. Turma e kthen gjykimin e individëve në referendum për UÇK-në. Kjo është pikërisht dhurata që Serbia e pret. Një ngatërrim fatal mes rrëfimit kombëtar dhe llogaridhënies personale. Një shoqëri e pjekur e mbron luftën çlirimtare duke mos e lejuar askënd ta përdorë si mburojë. Sepse në momentin që miti bëhet amnisti private, miti shndërrohet në armë kundër vetë shtetit.
Dhe këtu vjen pyetja që duhet t’u bëhet atyre që sot e mbrojnë Thaçin me zë të lartë, a jeni të vetëdijshëm çfarë po bëni. A e kuptoni se po i hapni derën një instinkti grabitqar të pushtetit. Sepse pushteti që mësohet ta shpëtojë veten duke varrosur kujtesën, nuk e ndal kafshimin te armiqtë. Ai kthehet te ju, te familja juaj, te dëshmitari i radhës, te gazetari i radhës, te qytetari i radhës. Ai kërkon gjithmonë një tjetër heshtje.
Transkriptet dhe dëshmive që unë iu referohem në gjetjet e mia hulumtuese lidhur me Baton Haxhiun11, me rrëshqitje datash, me ripërkufizim fjalësh, me pranim se keqpërkthimi u bë me qëllim, ma zbulojnë një nerv të rrezikshëm, gatishmërinë për ta redaktuar realitetin. Kur pranoj se fjala e një tjetri është deformuar për interes, nuk flas thjesht për njëanshmëri. Flas për një sjellje që bëhet e dobishme për çdo pushtet që ka frikë nga fjala e saktë. Dhe kur një njeri i tillë bëhet këshilltar i një presidenti, unë shoh se si shteti fillon të flasë me një gjuhë të huaj, edhe kur fjalët duken shqip.
Pra, çfarë nxjerr unë nga e gjithë kjo. Shoh një çift politik të ndërtuar mbi dy zanate, komandimin e frikës dhe prodhimin e mjegullës. Thaçi kërkoi të ishte qendra. Haxhiu u ofrua të ishte perde. Dhe pas asaj perdeje, unë shoh se si kujtesa trajtohet si armik, dokumentimi si rrezik, drejtësia si kërcënim, ndërsa populli ftohet të duartrokasë një verzion të historisë ku pyetja shpallet tradhti.
Unë besoj se Kosova nuk e humb dinjitetin kur kërkon llogaridhënie. Kosova e humb dinjitetin kur e shet kujtesën për një qetësi të rreme. Dhe kjo mbetet pjesa më e pamëshirshme e së vërtetës që unë shoh, nuk ka shtet të ri që mbijeton gjatë duke e bërë harresën politikë zyrtare. Harresa kthehet gjithmonë si borxh. Dhe borxhi i kujtesës nuk fal interes.
Në këtë teatër të hijeve ku jemi dënuar të jetojmë, ajo që po na kërkohet si komb nuk është thjesht një harresë, por një vetëvrasje morale e veshur me perde t’zeza. Kosovës nga disa, po na detyrojnë të gënjejmë, e pastaj mbi atë gënjeshtër të ngremë një shtet që lëkundet si mbi rërë, për të përfunduar në ciklin tmerrues ku duhet të gënjejmë për gënjeshtrat që na i zbuluan, e sërish të gënjejmë për të mbuluar turpin e dytë, e të tretë, derisa të mbytemi në rrjetën e merimangës që e thurëm vetë me duart tona. Ky nuk është shtet që qëndron, ky nuk është komb që mbijeton; asgjë, askush dhe asnjë lavdi e rreme nuk i bën ballë dot goditjes së tmerrshme të së vërtetës kur ajo vjen si ortek. E vërteta është e jona, ajo është ana jonë e dritës, prandaj duhet ta mirëpresim, të zhvishemi nga maskat dhe të jemi mizorisht të ndershëm me veten për të përballuar stuhitë e dritës që po afrohen. Ju lutem, mos e bëni këtë, mos e mbytni kombën tonë në llumin e mashtrimit, por ndriçojeni atë me thikën e mprehtë të integritetit, sepse një popull që ushqehet me mjegull, herët a vonë, do të gëlltisë vdekjen e vet.
Dhe këtu dua ta them pa zbukurim, ajo drejt së cilës po shtyhemi si komb është të gënjejmë, pastaj ta ndërtojmë një shtet mbi gënjeshtrën, pastaj kur të kapemi duke gënjyer të gënjejmë përsëri për ta mbuluar gënjeshtrën, dhe kur të kapemi duke gënjyer për gënjeshtrat tona, të vazhdojmë të zhytemi edhe më thellë derisa të mbytemi në rrjetën që vetë e kemi thurrur. Një shtet i tillë nuk qëndron. Një komb i tillë nuk mbijeton. Askush nuk i mbijeton luftës kundër të vërtetës. E vërteta është në anën tonë dhe ne duhet ta mirëpresim, të jemi të ndershëm me veten dhe ta kemi forcën t’i mbijetojmë stuhisë së dritës kur ajo vjen. Ju lutem, mos e fundosni këtë vend. Ndriçojeni me integritet, sepse vetëm kështu një komb jeton gjatë.
Jovica Stanishiq (Jovica Stanišić): Ish-shefi i Shërbimit të Sigurimit Shtetëror të Serbisë (SDB) gjatë kohës së Sllobodan Millosheviqit. I konsideruar si “truri” i operacioneve të zeza në Bosnje dhe Kosovë, Stanishiq ishte arkitekti i formacioneve paramilitare që kryen spastrimet etnike më makabre në Bosnjë dhe Kosovë. Ai njihej si njeriu që kontrollonte fijet e padukshme të pushtetit serb dhe u dënua nga Gjykata e Hagës për krime kundër njerëzimit.
Franko Simatoviq “Frenki” (Haxhiq): Megjithëse në transkripte shpesh referohet si ndihmës, bëhet fjalë për figurat kyçe të Shërbimit të Sigurimit Shtetëror (SDB). Franko Simatoviq ishte themeluesi i Njësisë së Operacioneve Speciale (JSO), e njohur si “Beretat e Kuqe”. Ai ishte krahu i djathtë i Stanishiqit dhe përgjegjës për organizimin e njësive paramilitare që mbollën tmerr në të gjithë Ballkanin. Ai u dënua së bashku me Stanishiqin në Hagë për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit.
Sreten Lukiq (Sreten Lukić): Gjatë luftës në Kosovë, ai ishte Shefi i Shtabit të Ministrisë së Punëve të Brendshme të Serbisë (MUP) për Kosovën. Lukiq ishte komandanti suprem i forcave policore serbe në terren dhe mbante përgjegjësinë direkte për operacionet e forcave policore dhe paramilitare që kryen masakrat më të mëdha mbi popullatën civile. Ai u dënua nga Gjykata e Hagës me 20 vjet burgim për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit, përfshirë deportimin, vrasjet dhe përndjekjen e shqiptarëve të Kosovës.
061108 IT Baton Haxhiu ICTY Testimony — International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia ICTY Archive.
04-L-209 — PROJEKTLIGJI PËR AMNISTINË — Kuvendi i Republikës së Kosovës.
Instituti për Hulumtimin e Krimeve të Luftës në Kosovë do të merret edhe me adresimin e krimeve — Telegrafi.
Themelimi i sërishëm i Institutit të Krimeve të Luftës
Për të dytën herë, themelimi i Institutit të Krimeve të Luftës përcillet me kritika e kundërthënie. — Kosovo 2.0 Magazine.
A po vritet UÇK-ja me dorën e ligjit?
Ndërsa prokuroria kërkon 45 vite burg, Kosova përballet me provën e saj më të rëndë: balancimin e llogaridhënies individuale me mbrojtjen e rrëfimit të saj kombëtar. — Kronika B Analizë.
Rënia e Thaçit dhe Zhveshja e Baton Haxhiut
Rënia e Thaçit ekspozoi rrjetën: Vlora Hyseni dhe Baton Haxhiu, të lidhur me shërbimet serbe, gjetën strehë te Edi Rama, duke helmuar bashkëpunimin Prishtinë-Tiranë. — Kronika B Hulumtim.
Vlerësime dhe rrespekt Vudi Xhymshiti.