Thaçi Është në Bankën e të Akuzuarve, Jo UÇK-ja
Më 16 shtator nuk vendoset nëse Kosova kishte të drejtë të çlirohej. Vendoset nëse katër burra mbajnë përgjegjësi penale për krimet që Prokuroria Speciale në Hagë pretendon se i kanë kryer.
Pas 31 ditësh, më 16 shtator 2026, në orën 10.00, në Hagë do të shqiptohet aktgjykimi i shkallës së parë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit. Do të jetë fundi i një procesi gjyqësor që nisi më 3 prill 2023, pasi aktakuza fillestare ishte konfirmuar në tetor të vitit 2020. Prokuroria e mbylli paraqitjen e provave të saj në prill 2025, procedura e provave përfundoi më 18 dhjetor 2025 dhe deklaratat përmbyllëse u dëgjuan nga 9 deri më 18 shkurt 2026.
Kur të hapen dyert e sallës atë mëngjes, pyetja juridike para trupit gjykues nuk do të jetë nëse Ushtria Çlirimtare e Kosovës kishte të drejtë të luftonte kundër regjimit serb. Nuk do të jetë nëse shqiptarët e Kosovës kishin të drejtë të çliroheshin. Nuk do të jetë nëse Serbia kreu krime në Kosovë. Dhe nuk do të jetë nëse Kosova kishte të drejtë të bëhej shtet.
Pyetja do të jetë shumë më e ngushtë dhe njëkohësisht shumë më e rëndë.
A janë Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi dhe Jakup Krasniqi individualisht penalisht përgjegjës për krimet për të cilat i akuzon Prokuroria Speciale?
Kjo nuk është një lojë fjalësh. Është vetë themeli mbi të cilin funksionon përgjegjësia penale.
Aktakuza operative e ngarkon secilin prej katër të akuzuarve, mbi bazën e përgjegjësisë penale individuale, me gjashtë pika për krime kundër njerëzimit, përndjekje, burgim, akte të tjera çnjerëzore, torturë, vrasje dhe zhdukje me forcë, si dhe katër pika për krime lufte, arrestim dhe ndalim të paligjshëm ose arbitrar, trajtim mizor, torturë dhe vrasje. Prokuroria pretendon se krimet janë kryer nga të paktën marsi 1998 deri në shtator 1999, në disa vende në Kosovë dhe në Kukës e Cahan në Shqipërinë veriore. Të katër të akuzuarit janë deklaruar të pafajshëm.
Prandaj formulimi se ‘UÇK-ja po gjykohet në Hagë’ nuk e përshkruan saktë çështjen juridike që gjendet para gjykatës.
Aktakuza përmend UÇK-në. Ajo pretendon se anëtarë të UÇK-së kryen krime ndaj qindra civilëve dhe personave që nuk merrnin pjesë në luftime. Ajo pretendon gjithashtu se të akuzuarit mbajnë përgjegjësi individuale, sipas formave të ndryshme të përgjegjësisë penale, për krimet e përshkruara në aktakuzë. Por në bankën e të akuzuarve nuk gjendet UÇK-ja si organizatë. Të akuzuar janë Thaçi, Veseli, Selimi dhe Krasniqi.
Ky dallim duhet mbrojtur me fanatizëm intelektual, sidomos në Kosovë.
Sepse shndërrimi i një procesi për përgjegjësi individuale në një gjykim simbolik të UÇK-së e krijon pikërisht narrativën që Beogradi ka interes ta shohë të përhapur. Jo sepse çdo njeri që e përdor këtë formulim është agjent i Serbisë. Një pretendim i tillë do të ishte absurd. Por sepse, pavarësisht motivit të atij që e përsërit, rezultati politik i kësaj narrative është jashtëzakonisht i favorshëm për përpjekjen serbe për ta rishkruar kuptimin e luftës së Kosovës.
Nëse bindet publiku ndërkombëtar se në Hagë ‘po gjykohet UÇK-ja’, atëherë është vetëm një hap i vogël retorik deri te pretendimi se po gjykohet vetë karakteri i luftës së saj. Prej aty mund të ndërtohet një tjetër përfundim, se nëse UÇK-ja qenka organizata në bankën e të akuzuarve, atëherë Serbia dhe UÇK-ja mund të paraqiten thjesht si dy palë moralisht të barabarta të një lufte të përgjakshme.
Pikërisht këtu historia fillon të deformohet.
Kosova e fundviteve 1980 nuk ishte një hapësirë ku dy nacionalizma të barabartë u zgjuan një mëngjes dhe vendosën ta luftonin njëri-tjetrin. Konflikti kishte një histori politike konkrete. Nën Kushtetutën e Jugosllavisë të vitit 1974, Kosova gëzonte autonomi të gjerë brenda Serbisë. E kishte Kuvendin e saj, institucionet publike, gjyqësor, arsim në gjuhën shqipe dhe Universitetin e Prishtinës. Shqiptarët e Kosovës punonin në administratë, polici, arsim, shëndetësi dhe ndërmarrjet publike.
Ky rend kushtetues u shkatërrua me ngritjen politike të Sllobodan Millosheviqit.
Më 28 qershor 1989, para qindra mijëra njerëzve të mbledhur në Gazimestan për Vidovdan, Millosheviqi e mbajti fjalimin që do të mbetej një prej simboleve politike të epokës që parapriu luftërat jugosllave. Por fjalimet ishin vetëm sipërfaqja. Ndryshimi vendimtar kishte ndodhur në institucionet e pushtetit. Serbia e kishte zhveshur në mënyrë efektive Kosovën nga autonomia që e kishte gëzuar sipas rendit kushtetues të vitit 1974.
Për shqiptarët kjo nuk mbeti teori kushtetuese.
Ajo hyri në vendin e punës, në shkollë, në spital, në polici dhe në gjykatë.
Dhjetëra mijëra shqiptarë i humbën vendet e punës në institucionet publike. Mësuesit mbetën pa klasa. Mjekët u larguan nga spitalet. Gjykatësit, prokurorët dhe nëpunësit shqiptarë u zëvendësuan. Policët shqiptarë u larguan nga aparati i sigurisë. Mediat në gjuhën shqipe u vunë nën presion dhe kufizim.
Arsimi u bë një prej fronteve të para të mbijetesës civile.
Kur nxënësit dhe studentët shqiptarë u përjashtuan nga hapësirat institucionale, shoqëria e ndërtoi një sistem paralel pothuajse të pabesueshëm për përmasat e tij. Shtëpitë private u kthyen në klasa. Bodrumet dhe garazhet u bënë hapësira mësimi. Familjet i hapën dyert që një brez i tërë të mos mbetej pa arsim.
Edhe shëndetësia ndoqi të njëjtën rrugë.
Mjekët dhe profesionistët e larguar nga institucionet krijuan struktura paralele, të mbështetura te solidariteti, donacionet dhe puna vullnetare. Në atë periudhë shqiptarët e Kosovës nuk po përpiqeshin vetëm të ruanin institucione. Ata po përpiqeshin ta ruanin shoqërinë e tyre.
Dhe përgjigjja politike, për vite me radhë, ishte kryesisht paqësore.
Nën udhëheqjen e Ibrahim Rugovës, shqiptarët e Kosovës e ndoqën një strategji të rezistencës civile, organizimit politik dhe ndërkombëtarizimit të çështjes së Kosovës. U organizuan zgjedhje jashtë sistemit serb. U ndërtuan institucione paralele. Për një pjesë të madhe të botës së jashtme, Rugova u bë fytyra e rezistencës paqësore.
Kjo nuk ishte pasivitet.
Për gati një dekadë, qindra mijëra njerëz përballuan papunësinë, diskriminimin, përjashtimin institucional, mbikëqyrjen dhe dhunën policore pa kaluar në një kryengritje të përgjithshme të armatosur.
Por durimi nuk prodhoi zgjidhje politike.
Në fillim dhe mesin e viteve 1990, vëmendja ndërkombëtare ishte përqendruar te luftërat në Kroaci dhe Bosnjë. Kosova mbeti një krizë që diplomacia perëndimore shpresonte ta administronte pa u detyruar ta zgjidhte.
Ky dështim kishte çmim.
Veçanërisht ndër të rinjtë shqiptarë filloi të zbehej besimi se rezistenca paqësore mund ta detyronte Beogradin të ndryshonte kurs. Pyetja ishte e thjeshtë dhe e frikshme. Çfarë vlere kishte kërkimi i të drejtave përmes rendit kushtetues, kur vetë rendi kushtetues ishte shkatërruar nga pushteti që duhej ta garantonte atë?
Nga mesi i viteve 1990, sulmet e armatosura të lidhura me organizatën që do të njihej si Ushtria Çlirimtare e Kosovës filluan të bëheshin më të dukshme. Në fillim UÇK-ja ishte e vogël, e fragmentuar dhe dobët e armatosur. Autoritetet serbe e paraqitën si organizatë terroriste dhe edhe disa qeveri të huaja përdorën në faza të hershme formulime të ngjashme.
Brenda Kosovës, megjithatë, kuptimi i saj po ndryshonte me shpejtësi.
Për mbështetësit e saj, UÇK-ja ishte përfundimi i hidhur se rruga paqësore nuk kishte arritur ta ndalte shtypjen. Rekrutët e saj vinin gjithnjë e më shumë nga komunitete që e kishin humbur besimin se ekzistonte ndonjë mekanizëm institucional për rikthimin e të drejtave të tyre.
Pastaj erdhi marsi i vitit 1998.
Sulmi i forcave serbe ndaj familjes Jashari në Prekaz e ndryshoi pothuajse brenda natës peizazhin politik të Kosovës. Adem Jashari dhe dhjetëra anëtarë të familjes së tij u vranë, mes tyre gra dhe fëmijë. Për një pjesë të madhe të shqiptarëve të Kosovës, Prekazi u bë prova se hapësira mes represionit dhe rezistencës së armatosur ishte shembur.
Rekrutimi në UÇK u rrit me shpejtësi. Fshatra që më parë kishin qëndruar larg luftës filluan të jepnin njerëz, strehim dhe mbështetje. Diaspora e shtoi financimin. Përplasjet sporadike u shndërruan në konflikt të armatosur.
Edhe aktakuza e Prokurorisë Speciale e vendos ekzistencën e konfliktit të armatosur jo ndërkombëtar të paktën nga marsi i vitit 1998. Pikërisht ekzistenca e atij konflikti krijon edhe kuadrin juridik brenda të cilit shqyrtohen akuzat për krime lufte.
Por këtu duhet bërë një dallim që është thelbësor për çdo shoqëri që kërkon drejtësi pa e falsifikuar historinë.
Ligjet e luftës nuk pyesin se cila palë kishte kauzën më të drejtë përpara se ta ndalonin vrasjen e civilëve ose torturën e të burgosurve. Një popull mund të luftojë kundër shtypjes dhe megjithatë individë brenda forcave që luftojnë në emër të tij mund të kryejnë krime. Pranimi i kësaj mundësie nuk e kriminalizon rezistencën. Përkundrazi, është pikërisht dallimi mes përgjegjësisë individuale dhe fajit kolektiv.
Në të njëjtën kohë, gjatë vitit 1998 dhe fillimit të vitit 1999, situata në Kosovë u përkeqësua dramatikisht. Operacionet e forcave serbe u zgjeruan. Popullsitë civile u zhvendosën. Fshatrat u dogjën dhe u granatuan. Raportet për ekzekutime, arrestime arbitrare dhe dëbime u shumëfishuan.
Pas dështimit të negociatave në Rambuje dhe fillimit të bombardimeve të NATO-s në mars 1999, lufta hyri në fazën e saj më shkatërruese.
Qindra mijëra shqiptarë u dëbuan drejt Shqipërisë, Maqedonisë së Veriut dhe Malit të Zi. Familjet u ndanë. Njerëzit u vranë. Fshatra të tëra u dogjën. Pas përfundimit të luftës, shumë familje u kthyen për t’i gjetur shtëpitë e shkatërruara dhe të afërmit e zhdukur.
Proceset para Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish Jugosllavinë (ICTY) më pas vendosën përgjegjësi penale ndaj zyrtarëve të lartë serbë dhe jugosllavë për krimet e kryera ndaj shqiptarëve të Kosovës.
Këto fakte nuk zhduken më 16 shtator.
Asnjë vendim ndaj Thaçit, Veselit, Selimit ose Krasniqit nuk mund ta shndërrojë prapa në kohë regjimin e Millosheviqit në viktimë të luftës së Kosovës. Asnjë dënim eventual nuk mund t’i bëjë të paqena dëbimet, vrasjet, persekutimin dhe shkatërrimin që e sollën forcat serbe. Dhe asnjë pafajësi eventuale nuk do të mund të përdorej seriozisht për të pretenduar se asnjë pjesëtar i UÇK-së nuk ka kryer kurrë ndonjë krim.
Drejtësia penale nuk funksionon kështu.
Ajo gjykon njerëz dhe akuza konkrete.
Pikërisht për këtë arsye narrativa se ‘UÇK-ja po gjykohet’ është kaq e rrezikshme.
Ajo i shërben Beogradit në dy drejtime njëkohësisht.
Së pari, e ndihmon ta paraqesë procesin kundër katër individëve si një verdikt ndërkombëtar mbi vetë luftën çlirimtare. Nëse ky formulim pranohet, Serbia e fiton mundësinë ta shkëpusë gjykimin nga kufijtë e tij juridikë dhe ta shndërrojë atë në argument historik kundër Kosovës.
Së dyti, kjo narrativë e ndihmon relativizimin e përgjegjësisë së shtetit serb. Në vend të historisë së një popullsie së cilës iu hoq autonomia, iu shkatërruan institucionet, iu nënshtrua represionit dhe më pas luftës dhe dëbimit masiv, krijohet fotografia e dy palëve të barabarta që thjesht kryen krime ndaj njëra-tjetrës.
Kjo është arsyeja pse propaganda e do mjegullën.
Propaganda rrallë ka nevojë ta mohojë të gjithë të vërtetën. Shpesh i mjafton t’i zhdukë dallimet që e bëjnë të vërtetën të kuptueshme.
Në këtë rast dallimi është i prerë.
Serbia nuk është në bankën e të akuzuarve në Hagë në këtë proces.
As UÇK-ja nuk është.
Hashim Thaçi është. Kadri Veseli është. Rexhep Selimi është. Jakup Krasniqi është.
Ata janë të akuzuar, jo të dënuar. Prezumimi i pafajësisë mbetet në fuqi deri në vendimin e gjykatës. Aktakuza1 është pretendimi i Prokurorisë, jo aktgjykim. Dhe më 16 shtator gjykatësit duhet të vendosin nëse Prokuroria ka provuar përgjegjësinë penale të secilit të akuzuar sipas standardit që e kërkon ligji.
Kjo është arsyeja pse një demokraci serioze nuk duhet të ketë frikë nga përgjegjësia individuale.
Nëse katër të akuzuarit shpallen të pafajshëm, kjo duhet pranuar si rezultat i procesit gjyqësor. Nëse njëri ose disa prej tyre shpallen fajtorë për një ose më shumë akuza, edhe kjo duhet të lexohet për atë që juridikisht është, përgjegjësi penale e personave të caktuar për vepra të caktuara.
Ky nuk është dënim i Kosovës.
Nuk është dënim i luftës për liri.
Nuk është dënim i çdo burri dhe gruaje që e veshi uniformën e UÇK-së.
Dhe në asnjë mënyrë nuk është dhe nuk mund të interpretohet si rehabilitim i Serbisë së Millosheviqit.
Pikërisht këtu qëndron prova e pjekurisë sonë politike. Një shtet që beson në drejtësi nuk ka nevojë ta shpallë të pafajshëm një njeri vetëm sepse ai dikur luftoi për të. Por po aq, një shtet që e respekton historinë e vet nuk duhet të lejojë që përgjegjësia e mundshme penale e individëve të përdoret për t’i vënë në bankën e të akuzuarve mijëra njerëz që luftuan kundër një regjimi represiv.
T’i ngatërrosh këto dy gjëra nuk është patriotizëm.
Dhe t’ia dhurosh Beogradit formulimin se ‘UÇK-ja po gjykohet’ nuk është mbrojtje e UÇK-së. Është t’i japësh propagandës serbe pikërisht premisën që i duhet për të pretenduar se historia e Kosovës po rigjykohet në Hagë.
Nuk po rigjykohet.
Më 16 shtator, pas një procesi në të cilin gjykata thotë se ka marrë prova nga rreth 270 dëshmitarë, me gojë dhe me shkrim, ka pranuar 5,467 prova materiale dhe ka krijuar një transkript prej 29,238 faqesh, trupi gjykues do ta japë vendimin e tij për katër njerëz dhe për akuzat konkrete të ngritura kundër tyre.
Kosova duhet ta dëgjojë atë vendim me qetësinë e një republike, jo me frikën e një populli që mendon se historia e tij varet nga fati juridik i katër politikanëve.
Sepse Republika e Kosovës është më e madhe se Hashim Thaçi. UÇK-ja është më e madhe se çdo komandant i saj. Dhe e drejta e shqiptarëve të Kosovës për t’i rezistuar shtypjes nuk mund të jetë pronë private e asnjë njeriu.
Në Hagë nuk po gjykohet nëse Kosova duhej të ishte e lirë.
Po gjykohet nëse katër njerëz janë penalisht përgjegjës për krimet konkrete që Prokuroria pretendon se janë kryer.
Më 16 shtator do ta mësojmë se çfarë kanë vendosur gjykatësit.
Deri atëherë, detyra jonë nuk është të shpikim verdikte.
Është të mos lejojmë që propaganda të na e ndryshojë pyetjen.
Nëse ky raportim ka vlerë për ty, ndihmoje të vazhdojë. Kontribuo sot për gazetari të pavarur, të guximshme dhe në shërbim të publikut.
Pse Drejtësia për Shqiptarët e Vrarë është Patriotizëm?
Ushtria Çlirimtare e Kosovës ka qenë, është dhe do të mbetet përgjigjja më sublime e një populli kundër gjenocidit serb, një projekt kombëtar i lindur nga nevoja ekzistenciale për liri e jo nga insti…
