Komenti im për 12 shtatorin nuk ka të bëjë me të drejtën e askujt për të marshuar, as me mohimin e luftës së drejtë të UÇK-së. Ka të bëjë me diçka shumë më të rëndë: me përpjekjen për t’i shndërruar katër të pandehur në vetë UÇK-në, UÇK-në në Kosovë dhe një turmë politike në verdikt të një populli të tërë, ndërkohë që për dekada Republika heshti për shqiptarët e vrarë, gazetarët, intelektualët, veprimtarët politikë dhe ish komandantët e luftës që nuk iu nënshtruan qendrës së pushtetit të pasluftës.
Të shtunën, më 12 shtator, qendra e Prishtinës u mbush me flamuj shqiptarë, simbole të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe fotografi të Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit. Ishte një demonstratë e madhe, e organizuar, paqësore dhe politikisht e rëndësishme. Askush që dëshiron ta analizojë seriozisht Kosovën nuk duhet ta zvogëlojë atë vetëm pse nuk pajtohet me mesazhin e saj. Por po aq seriozisht duhet të refuzohet përpjekja që një tubim politik të shndërrohet në referendum kombëtar. Organizatorët pretenduan rreth 100 mijë pjesëmarrës. Associated Press raportoi se në Prishtinë ishin mbledhur “mijëra” njerëz, ndërsa raportimet vendore flisnin për një mobilizim të madh në mbështetje të katër ish-udhëheqësve të UÇK-së. Analiza jonë hapësinore e fotografive me dron dhe e pamjeve ajrore, duke matur sipërfaqen reale të zënë dhe duke përdorur dendësi realiste të turmës, e vendos maksimumin e besueshëm të pjesëmarrjes diku rreth 20 mijë deri në 30 mijë njerëz. Kjo mbetet një turmë e madhe. Por 30 mijë njerëz nuk janë 100 mijë, dhe mbi të gjitha, 30 mijë njerëz nuk janë Kosova.
Kjo është pikërisht arsyeja pse fjalia e Bedri Hamzës ishte kaq domethënëse. Kryetari i PDK-së tha se në shesh nuk po shihte vetëm mijëra qytetarë, por “Kosovën”, dhe më pas iu drejtua gjyqtarëve në Hagë duke u kërkuar të “mendojnë për pasojat” para se ta marrin vendimin. Ai shtoi se një vendim i padrejtë do të ishte mbi të gjitha dënim për Kosovën. Këtu qëndron thelbi i gjithë operacionit politik të 12 shtatorit. Së pari turma shndërrohet në popull. Pastaj katër të pandehurit shndërrohen në UÇK. Pastaj UÇK-ja shndërrohet në Kosovë. Në fund, çdo vendim kundër katër individëve paraqitet si vendim kundër vendit. Është një ekuacion emocionalisht i fuqishëm, por demokratikisht i rrezikshëm, sepse e fshin kufirin mes individit dhe shtetit, mes luftës çlirimtare dhe përgjegjësisë personale, mes patriotizmit dhe imunitetit.
Hashim Thaçi nuk është UÇK-ja. Kadri Veseli nuk është UÇK-ja. Rexhep Selimi dhe Jakup Krasniqi nuk janë UÇK-ja.
UÇK-ja ishte një lëvizje shumë më e madhe se katër njerëz, dhe Kosova është shumë më e madhe se UÇK-ja. Mijëra shqiptarë luftuan, ndihmuan, strehuan, financuan, transportuan, mjekuan dhe sakrifikuan për çlirimin e vendit. Familje të tëra paguan me jetë. Serbia kreu një fushatë të tmerrshme represioni, vrasjesh, dëbimesh dhe shkatërrimi. Asnjë vendim gjykate ndaj Hashim Thaçit nuk mund ta ndryshojë këtë histori. Por as krimet e Serbisë nuk mund të përdoren si amnisti e përhershme për çdo shqiptar që veproi në emër të luftës. Këto janë dy të vërteta që një shtet i pjekur duhet të jetë në gjendje t’i mbajë njëkohësisht në mendje pa u shembur psikologjikisht.
Problemi fillon pikërisht kur na kërkohet të zgjedhim vetëm njërën. Ose e do UÇK-në, ose kërkon përgjegjësi. Ose je patriot, ose kërkon drejtësi për shqiptarët e vrarë nga shqiptarët. Ose beson në çlirimin e Kosovës, ose beson se një komandant mund të ketë kryer krim. Ky është një mashtrim logjik dhe politik. Një luftë mund të ketë qenë e drejtë dhe një individ brenda saj mund të ketë kryer krim. Një lëvizje mund ta ketë çliruar një popull dhe njerëz të caktuar brenda saj mund ta kenë përdorur autoritetin e fituar për qëllime të tjera. Në fakt, nëse e konsiderojmë UÇK-në luftë për liri, atëherë pikërisht liria duhet të na e japë kurajon për t’i gjykuar edhe njerëzit tanë, jo vetëm armikun.
Dosja përfundimtare e Prokurorisë së Specializuar e bën të pamundur që procesi i Hagës të përshkruhet seriozisht si një gjykim i UÇK-së thjesht pse ajo e luftoi Serbinë. Në hyrjen e saj, Prokuroria pretendon se deklaratat publike i kërcënonin “kundërshtarët”, rregullat dhe urdhrat e përcaktonin mënyrën e trajtimit të tyre, dhe komunikatat i përdornin vrasjet si paralajmërime për të tjerët. Sipas saj, gjatë periudhës së akuzuar kundërshtarët u rrëmbyen, u ndaluan arbitrarisht, u torturuan dhe, në shumë raste, u vranë ose u zhdukën. Prokuroria thotë se Thaçi, Veseli, Selimi dhe Krasniqi ishin pjesë e një ndërmarrjeje të përbashkët kriminale, se kishin role kyçe në strukturat përmes të cilave zbatohej qëllimi i pretenduar i përbashkët dhe se njerëz të besuar që morën pjesë në krimet e akuzuara në disa raste u mbajtën në pushtet ose madje u promovuan. Kjo është teza e Prokurorisë dhe ende jo verdikti i gjykatës. Por është një tezë që duhet lexuar para se dikush t’i thotë publikut se katër burrat janë në Hagë thjesht sepse luftuan kundër Serbisë.
Edhe më qartë, Prokuroria pretendon se të akuzuarit, së bashku me pjesëtarë të tjerë të ndërmarrjes së pretenduar kriminale, synonin të merrnin dhe ushtronin kontroll mbi gjithë Kosovën duke përdorur, ndër të tjera, frikësimin e paligjshëm, keqtrajtimin, dhunën dhe largimin e personave që i konsideronin kundërshtarë. Dhe këtu është pika që e rrëzon një pjesë të madhe të propagandës së sotme: kategoria e “kundërshtarëve” nuk i përfshinte vetëm serbët apo njerëz të akuzuar si bashkëpunëtorë të forcave të Beogradit. Sipas Prokurorisë, ajo përfshinte edhe persona që nuk i mbështesnin synimet ose metodat e Hashim Thaçit dhe të tjerëve dhe më pas të Qeverisë së Përkohshme, përfshirë njerëz të lidhur me LDK-në. Prokuroria thotë se kundër këtyre njerëzve u kryen persekutim, ndalim arbitrar, trajtim mizor, torturë, zhdukje me forcë dhe vrasje, dhe se ambiciet e anëtarëve të pretenduar të kësaj ndërmarrjeje shkonin përtej çlirimit të Kosovës, drejt marrjes së pushtetit dhe kontrollit.
Në një pjesë tjetër të dosjes, Prokuroria pretendon se udhëheqja e UÇK-së dhe e Qeverisë së Përkohshme u përpoq të pozicionohej si “zëri i vetëm i vërtetë i popullit shqiptar”, duke e shtypur dhe e zhvendosur udhëheqjen politike ekzistuese të shqiptarëve të Kosovës, të përfaqësuar kryesisht nga Ibrahim Rugova dhe qeveria në ekzil e Bujar Bukoshit. Kjo nuk provon automatikisht asgjë për fjalimin e Bedri Hamzës më 12 shtator. Por politikisht është e pamundur të mos e vëresh vazhdimësinë e një ideje. Atëherë pretendohej se ekzistonte vetëm një qendër autentike e vullnetit shqiptar. Sot një kryetar partie e sheh një turmë dhe thotë se po sheh “Kosovën”. Pikërisht këtu duhet të fillojë kundërshtimi demokratik. Asnjë parti, asnjë komandant, asnjë organizatë veteranësh dhe asnjë shesh nuk e zotëron Kosovën.
Më 4 shkurt, Michael Sheppard dhe unë, e botuam hulumtimin “Skema e vrasjeve politike të Hashim Thaçit”1. Ne e bëmë të qartë se nuk po e jepnim verdikt penal. E përshkruam një metodologji që burime të ndryshme, përfshirë burime ndërkombëtare, na e kishin përshkruar në mënyrë habitshëm të ngjashme me atë çfarë tha një muaj më vonë dosja e hapur e Prokurorisë. Modeli ishte ky: kundërshtari identifikohej, më pas delegjitimohej, izolohej nga komuniteti duke u etiketuar si tradhtar, bashkëpunëtor, pro serb ose armik i luftës, dhe vetëm pastaj krijohej ajo që e kemi quajtur “atmosferë atentati”. Kjo nuk do të thotë se çdo njeri i sulmuar në media përfundonte viktimë e dhunës, as se çdo vrasje politike ishte produkt i së njëjtës strukturë. Do të ishte etikisht e papërgjegjshme të bëhej një pretendim i tillë. Por modeli që burimet tona e përshkruanin ishte një sistem ku vrasja fizike paraprihej nga vrasja politike dhe shoqërore e njeriut.
Dosja e Prokurorisë tani përmban elemente që e bëjnë këtë model shumë më të vështirë për t’u hedhur poshtë si fantazi politike. Prokuroria thotë se komunikatat e hershme përdornin etiketime si “spiunë”, “bashkëpunëtorë” dhe njerëz të angazhuar në “veprimtari antikombëtare”. Sipas saj, retorika më e ashpër drejtohej pikërisht kundër udhëheqjes së LDK-së dhe mbështetësve të saj, të cilët përshkruheshin si pacifistë ose institucionalistë, etiketoheshin tradhtarë, akuzoheshin se punonin për interesat e Millosheviqit dhe barazoheshin me UDB-në. Prokuroria argumenton se kjo gjuhë ishte e llogaritur për të legjitimuar dhe inkurajuar dhunë kundër tyre.
Ky është një mekanizëm politik që shqiptarët e Kosovës duhet ta kuptojnë shumë mirë, sepse gjurmët e tij nuk kanë vdekur. Për ta bërë dhunën të tolerueshme, së pari duhet ta bësh viktimën të dyshimtë. Njeriu nuk është më kundërshtar politik, por “tradhtar”. Nuk është më shqiptar që mendon ndryshe, por “serb”. Nuk është më gazetar kritik, por “agjent”. Nuk është më rival, por kërcënim ndaj kombit. Pasi është kryer ky operacion psikologjik, shoqëria fillon të largohet prej tij. Miqtë heshtin. Kolegët bëhen të kujdesshëm. Familja izolohet. Nëse më pas ndodh vrasja, narrativi është tashmë gati për ta zbutur reagimin publik. “Ndoshta kishte bërë diçka.” Pikërisht në këtë pikë propaganda nuk është më vetëm fjalë. Ajo bëhet infrastrukturë sociale për frikën.
Rasti i Komunikatës 59 është një prej shembujve më të rëndë në dosjen përfundimtare të Prokurorisë. Sipas saj, më 30 tetor 1998, Gani Geci u akuzua në komunikatë se e kishte vrarë Abedin Rexhën dhe se e kishte udhëhequr policinë serbe në masakra kundër popullsisë civile në Drenicë. Prokuroria i cilëson këto akuza të rreme dhe pretendon se Hashim Thaçi i kishte thënë Rexhep Selimit se i kishte përfshirë ato me synimin e shprehur për ta “shkatërruar plotësisht” Gani Gecin, një mbështetës të LDK-së dhe të qeverisë së Ibrahim Rugovës. Sipas dosjes, bashkëluftëtarë, komandantë, përfshirë Sami Lushtakun, dhe anëtarë të familjes Geci e kundërshtuan fuqishëm akuzën dhe kërkuan pa sukses shpjegime nga Hashim Thaçi. Prokuroria thotë se Komunikata 59 e goditi rëndë tërë familjen Geci, anëtarët e së cilës ndiheshin sikur ishin “likuiduar” ose “nxjerrë nga loja”. Një vit më vonë, më 30 tetor 1999, Rexhep Selimi, sipas Prokurorisë, e vazhdoi publikisht narrativën se Gani Geci ishte tradhtar dhe se e kishte vrarë Abedin Rexhën në emër të FARK-ut, megjithëse e dinte si pavërtetësinë e pretendimit, ashtu edhe rrezikun që një akuzë e tillë paraqiste për Gani Gecin dhe familjen e tij.
Nuk kemi nevojë ta hiperbolizojmë këtë. Vetë pretendimi është mjaftueshëm i rëndë. Nëse provohet, do të thotë se një akuzë për bashkëpunim me Serbinë nuk është përdorur për ta informuar publikun, por si armë për ta shkatërruar një shqiptar politikisht. Prokuroria gjithashtu pretendon se Thaçi përdorte komunikime të Shtabit të Përgjithshëm për të veçuar objektiva, se i përdorte deklaratat publike dhe mediat për të krijuar frikë, mosbesim dhe urrejtje ndaj kundërshtarëve dhe se, më vonë, mbante një komunikim të dyfishtë, një verzion për ndërkombëtarët dhe një tjetër që e vazhdonte politikën e shënjestrimit në brendësi. Gjykata duhet të vendosë sa prej kësaj është provuar. Por askush që e ka lexuar këtë material nuk mund të thotë me ndershmëri se procesi ka të bëjë thjesht me një luftë të UÇK-së kundër Serbisë.
Në këtë histori hyn edhe Ahmet Krasniqi, ministri i Mbrojtjes në qeverinë në ekzil të lidhur me Ibrahim Rugovën dhe figurë qendrore e FARK-ut. Ai u vra në Tiranë në shtator 1998. Dosja e Prokurorisë thotë se vetëm disa javë më parë, në një takim mes strukturave të UÇK-së dhe FARK-ut, Thaçi e kishte kërcënuar Krasniqin në një bisedë me telefon satelitor. Në një pjesë tjetër, Prokuroria i referohet provave për kërcënime të Thaçit për t’i “likuiduar” pjesëtarët e FARK-ut gjatë një bisede me Krasniqin. Kjo nuk provon se Thaçi e urdhëroi vrasjen e Ahmet Krasniqit. Një kronologji e rëndë nuk është vetvetiu provë e vrasjes. Por asnjë shoqëri serioze nuk mund ta shohë një kërcënim të tillë, një konflikt të dokumentuar dhe një vrasje pasuese dhe të thotë se pyetja është e palejueshme vetëm sepse viktima dhe i dyshuari i mundshëm politik ishin të dy shqiptarë.
Një tjetër epizod i rëndë është arrestimi i 13 anëtarëve të një delegacioni parlamentar shqiptar në shtator 1998. Prokuroria pretendon se në arrestimin e tyre morën pjesë drejtpërdrejt Thaçi, Selimi dhe Sabit Geci dhe se ndalimi u justifikua publikisht me pretendimin se ata përhapnin propagandë përçarëse, partiake, “institucionaliste” dhe kundër luftës çlirimtare. Sipas dosjes, gjatë ndalimit Thaçi i mori personalisht në pyetje dhe u kërkoi të shkruanin deklarata për heqje dorë nga Ibrahim Rugova dhe LDK-ja dhe për dorëheqje nga pozitat parlamentare. Këtu nuk kemi më vetëm retorikë. Kemi pretendimin e Prokurorisë se një kundërshtim politik shqiptar u trajtua si çështje sigurie dhe besnikërie ndaj luftës.
Në të njëjtin material përmenden Ramiz Hoxha dhe Selman Biniqi, të rrëmbyer në tetor 1998. Sipas Prokurorisë, trupat e tyre u gjetën me plagë armësh dhe pranë tyre ishte lënë një “urdhër ekzekutimi” që e dënonte Hoxhën për bashkëpunim me okupatorin dhe përhapje të propagandës antishqiptare, duke paralajmëruar se “tradhtarët e tjerë” do ta kishin të njëjtin fat. Në një dorëshkrim të sekuestruar nga shtëpia e Jakup Krasniqit, sipas Prokurorisë, Tahir Zemaj, Blerim Kuqi dhe Gani Geci identifikoheshin si shembuj të njerëzve të lidhur me LDK-në që kishin hyrë në strukturat e luftës jo për ta ndihmuar, por për ta sabotuar atë.
Tahir Zemaj i mbijetoi luftës, por jo paqes. Në janar 2003 ai u vra në Pejë bashkë me djalin e tij Enes dhe nipin Hasan. Procesi aktual në Hagë nuk provon se Thaçi, Veseli, Selimi apo Krasniqi e urdhëruan atë vrasje, dhe një shkrim serioz nuk duhet ta pretendojë. Por po aq seriozisht nuk mund të pretendojmë se vrasja e Zemajt erdhi në një vakum historik. Prokuroria thotë se ai kishte qenë më herët objekt kërcënimesh dhe armiqësie të lidhur me konfliktin mes Shtabit të Përgjithshëm, FARK-ut dhe LDK-së. Pra, edhe nëse nuk e kemi provën e autorësisë së vrasjes së vitit 2003, kemi arsye të fortë për ta parë atë si pjesë të një atmosfere më të gjatë frike, rivaliteti dhe delegjitimimi.
Këtu fillon pjesa e historisë që nuk mund të futet e gjitha brenda kufijve të aktakuzës së Hagës. Procesi ndaj katër të pandehurve ka një periudhë të caktuar kohore dhe krime të përcaktuara. Vrasja e Xhemajl Mustafës, vrasja e Smajl Hajdarajt, vrasja e Tahir Zemajt dhe vrasje të tjera pas luftës nuk mund të ngarkohen automatikisht mbi katër të akuzuarit vetëm sepse viktimat ishin kundërshtarë politikë. Përgjegjësia penale nuk funksionon kështu. Por historia politike e Kosovës nuk funksionon as duke pretenduar se secili prej këtyre rasteve ishte një ishull pa lidhje me atmosferën e kohës.
Haki Imeri, mësues dhe veprimtar i LDK-së në Drenicë, u vra më 2 nëntor 1999. Familja e tij e ka akuzuar publikisht Thaçin dhe figura të lidhura me SHIK-un, akuza që nuk janë shndërruar në konkluzione gjyqësore. Enver Maloku, gazetar, shkrimtar dhe drejtues i Qendrës për Informim të Kosovës, një prej njerëzve më të afërt me rrethin politik të Ibrahim Rugovës, u vra në janar 1999. Ekrem Rexha, komandant Drini, ish komandant i UÇK-së dhe figurë me peshë të madhe ushtarake dhe intelektuale, u vra pranë shtëpisë së tij në Prizren në maj 2000. Shaban Manaj, avokat dhe aktivist i LDK-së, u rrëmbye në verën e vitit 2000 dhe më pas u gjet i vrarë. Shefki Popova, gazetar i “Rilindjes”, u vra në shtator 2000. Rexhep Luci, drejtori i urbanizmit në Prishtinë, u vra një ditë më pas, pasi kishte marrë kërcënime lidhur me përpjekjet e tij kundër ndërtimeve të paligjshme.
Pastaj u vra Xhemajl Mustafa. Gazetar, intelektual dhe një prej këshilltarëve më të afërt të Ibrahim Rugovës, Mustafa u qëllua para banesës së tij në Prishtinë më 23 nëntor 2000. Vrasja e tij mbeti një prej plagëve më të mëdha të pazgjidhura të Kosovës së pasluftës. Pas tij u vra Ismet Rraci, drejtues i LDK-së në Klinë. Në janar 2002 u vra Smajl Hajdaraj, ish luftëtar i UÇK-së, deputet i LDK-së dhe figurë politike në Pejë. Raportimi ndërkombëtar i kohës e përshkruante tashmë vrasjen e Mustafës, Rracit dhe Hajdarajt në kontekstin e një vale dhune dhe frikësimi kundër LDK-së, edhe pse autorët e rasteve nuk ishin përcaktuar gjyqësisht.
Në tetor 2001 u vra gazetari i “Bota Sot”, Bekim Kastrati, së bashku me Besim Dajakun, ish truprojë e Ibrahim Rugovës, ndërsa Gani Geci mbeti i plagosur. Këtu historia e prek përsëri Komunikatën 59. I njëjti Gani Geci që, sipas Prokurorisë, ishte etiketuar rrejshëm si bashkëpunëtor i armikut dhe të cilin Thaçi synonte ta “shkatërronte plotësisht”, disa vite më vonë gjendet nën breshëri plumbash ku dy njerëz pranë tij vriten. Kjo nuk provon se komunikata dhe atentati e kanë të njëjtin autor. Do të ishte manipulim të thuhej kështu. Por është e pamundur të mos shihet rëndësia e faktit që një njeri i damkosur më herët si tradhtar jetonte më pas në një ambient ku dhuna kundër tij u bë reale.
Në vitin 2005 u qëllua edhe Bardhyl Ajeti, gazetar i “Bota Sot”, i cili vdiq më pas nga plagët. Ai kishte shkruar kundër figurave të fuqishme dhe kishte raportuar se ishte kërcënuar.
Emrat mund të vazhdojnë.
Ahmet Krasniqi2. Tahir Zemaj3. Enes Zemaj4. Hasan Zemaj5. Haki Imeri6. Enver Maloku7. Xhemajl Mustafa8. Smajl Hajdaraj9. Shaban Manaj10. Ismet Rraci11. Bekim Kastrati12. Bardhyl Ajeti13. Ekrem Rexha14. Shefki Popova15.
Jo të gjithë u vranë nga i njëjti grup.
Jo për të gjithë e kemi të njëjtën shkallë informacioni. Jo çdo rast ishte domosdoshmërisht politik. Por së bashku ata përbëjnë një realitet historik që Kosova nuk mund ta varrosë nën një flamur të madh kombëtar.
Ky është pikërisht vendi ku hulumtimi ynë i 4 shkurtit bëhet veçanërisht i rëndësishëm. Burimet tona nuk e përshkruanin metodologjinë e supozuar të Thaçit si sistem ku ai domosdoshmërisht e merrte armën në dorë. E përshkruanin si një arkitekturë pushteti ku identifikohej objektivi, krijohej narrativa e tradhtisë, aktivizoheshin ndërmjetës, delegohej dhuna dhe më pas kontrollohej shpjegimi. Pretendimi i tyre ishte se pushteti nuk e përdorte vetëm plumbin. E përdorte edhe reputacionin, median, frikën, dokumentin, thashethemin dhe institucionin. Në këtë model, një vrasje nuk ishte vetëm eliminim i një personi. Mund të shërbente edhe për t’i frikësuar të tjerët, për ta komprometuar një rival dhe për ta mësuar gjithë shoqërinë se sa larg mund të shkonte kundërshtimi.
Prokuroria në Hagë, pa e përdorur gjuhën tonë dhe pa e vërtetuar automatikisht çdo gjetje tonën, paraqet një mekanizëm që në disa pika është jashtëzakonisht i ngjashëm. Ajo thotë se ndikimi i krimeve shtrihej përtej viktimave të drejtpërdrejta dhe se cak ishin edhe gazetarë, intelektualë dhe, veçanërisht, udhëheqës politikë e komunitarë më të moderuar. Sipas dosjes, disa trupa vendoseshin në vende të dukshme për t’u dërguar mesazh të tjerëve, ndërsa etiketa e “bashkëpunëtorit” përhapej te familjarët, miqtë dhe kolegët e viktimës, duke prodhuar izolim, frikë dhe pasiguri që Prokuroria thotë se ndikuan gjerësisht në shoqërinë kosovare. Nëse gjykata pranon se kjo është provuar, atëherë nuk kemi të bëjmë vetëm me dhunë individuale. Kemi të bëjmë me përdorimin e dhunës si pedagogji politike.
Prokuroria pretendon gjithashtu se Thaçi kishte dijeni për krimet ndaj kundërshtarëve dhe nuk ndërmori masa të nevojshme për t’i parandaluar, hetuar ose ndëshkuar ato. Sipas saj, mbajtja dhe promovimi i personave të implikuar në krime e krijoi një “kulturë pandëshkueshmërie” që nxiti krime të tjera. Edhe kjo mbetet pretendim i Prokurorisë që duhet vendosur nga gjykata. Por është e pamundur ta lexosh dhe pastaj të pranosh pa kundërshtim se procesi është thjesht një përpjekje për ta dënuar UÇK-në pse luftoi kundër Serbisë.
Edhe më shqetësuese është pjesa e dosjes që merret me dëshmitarët. Prokuroria flet për një klimë të gjatë dhe të përhapur frikësimi, ku disa dëshmitarë kishin frikë për veten ose familjet, disa u përpoqën t’i tërhiqnin ose shmangnin deklaratat e mëparshme dhe disa përmendën përpjekje të fundit për të ndikuar në dëshmitë e tyre. Prokuroria shkon më tej dhe pretendon se, edhe nga paraburgimi, Thaçi u dha ndërmjetësve udhëzime për t’i shtyrë dëshmitarët të përkrahnin narrativa të caktuara ose të ndryshonin verzione në mënyrë që të zvogëlohej përgjegjësia e tij për veprat e akuzuara. Këto janë akuza tepër serioze. Dhe pikërisht sepse janë serioze, nuk duhet t’i vendosë as turma, as gazetari, as kryetari i partisë. Duhet t’i vendosin gjyqtarët.
Prandaj parulla “në emër të popullit, shpallini të pafajshëm” është e gabuar në thelb. Gjykata nuk ekziston për ta matur numrin e flamujve. Drejtësia nuk është Eurovizion ku fiton ai që mobilizon më shumë njerëz. Nëse Prokuroria nuk i ka provuar akuzat përtej dyshimit të arsyeshëm, katër të pandehurit duhet të shpallen të pafajshëm. Nëse i ka provuar, duhet të dënohen. Kaq është e gjithë filozofia e shtetit ligjor. Nuk ka nevojë për patriotizëm në sallën e gjyqit. Ka nevojë për prova.
Edhe numrat politikë e bëjnë të vështirë pretendimin se 12 shtatori ishte zëri i Kosovës. Në zgjedhjet e 7 qershorit, Vetëvendosje i mori 382,865 vota, ose 47.13 për qind. PDK-ja i mori 157,893 vota, ose 19.44 për qind. LDK-ja i mori 135,559 vota, ose 16.69 për qind, ndërsa AAK-ja i mori 54,731 vota, ose 6.74 për qind. PDK-ja dhe AAK-ja së bashku morën 212,624 vota, ose 26.18 për qind. Ky nuk është argument se 73.82 për qind e votuesve janë kundër Hashim Thaçit. Zgjedhjet nuk ishin referendum për të. Disa votues të Vetëvendosjes dhe LDK-së pa dyshim e mbështesin atë, ndërsa disa votues të PDK-së mund të kenë pikëpamje më të ndërlikuara. Nuk ka një sondazh të besueshëm aktual që më lejon të shkruaj se një përqindje e caktuar e shqiptarëve të Kosovës e konsideron Thaçin fajtor ose të pafajshëm. Por numrat provojnë diçka tjetër, shumë më të thjeshtë: PDK-ja nuk është shumica e Kosovës dhe as PDK-ja me AAK-në së bashku nuk janë shumica e Kosovës.
Kjo e bën edhe më problematike përpjekjen për ta shndërruar marshin në prononcim kombëtar. Një tubim prej 20 mijë deri në 30 mijë vetash është shprehje e rëndësishme politike, por nuk i përfaqëson automatikisht qindra mijëra qytetarë që nuk ishin aty. Prishtina nuk u bë Kosovë vetëm sepse Bedri Hamza e tha nga podiumi. Dhe kjo është një prej ndryshimeve më të mëdha mes Kosovës së sotme dhe Kosovës së viteve të para pas luftës. Klasa politike e dalë nga lufta mund të ketë ende kapacitet për mobilizim dhe ndikim, por nuk mund të pretendojë më me bindje se e zotëron shumicën e vullnetit politik të vendit.
Krahasimi bëhet veçanërisht domethënës kur marshi matet me vetë regjistrin e veteranëve të Kosovës. Në një periudhë, afër 60 mijë persona ishin njohur si veteranë të luftës, ndërsa të dhënat aktuale të Qeverisë tregojnë se mbi 53 mijë persona vazhdojnë ta mbajnë statusin e veteranit luftëtar. Analiza jonë hapësinore e vendos pjesëmarrjen në marshin e 12 shtatorit në rreth 20 mijë deri në 30 mijë njerëz. Me fjalë të tjera, edhe në kufirin më të lartë të vlerësimit tonë, marshi i mblodhi vetëm rreth gjysmën e numrit të personave që dikur ishin njohur zyrtarisht si veteranë të luftës, ndërsa në kufirin e poshtëm pjesëmarrja ishte vetëm pak mbi një të tretën. Nëse krahasohet me regjistrin aktual prej mbi 53 mijë veteranësh luftëtarë, një pjesëmarrje prej 20 mijë deri në 25 mijë njerëzish përbën më pak se gjysmën e tyre. Ky është një fakt i jashtëzakonshëm për një marsh të paraqitur si zëri kolektiv i luftës çlirimtare. Çështja nuk është se veteranët kishin ndonjë detyrim të merrnin pjesë. Çështja është se një mobilizim që nuk arriti ta afrojë as numrin e plotë të komunitetit të regjistruar të veteranëve, dhe në vlerësimin tonë mund të ketë mbledhur më pak se gjysmën e tij, nuk mund të paraqitet në mënyrë të besueshme si provë se UÇK-ja, e aq më pak Kosova si e tërë, kishte folur me një zë.
Në fakt, 12 shtatori e ekspozoi një konflikt më të thellë për pronësinë e kujtesës së Kosovës. Për një kohë shumë të gjatë, një pjesë e elitës së pasluftës kishte në dorë diçka më të fuqishme se shumica parlamentare. Kishte kontrollin e fjalorit. Mund të thoshte “UÇK” dhe ta nënkuptonte veten. Mund të thoshte “lufta” dhe ta nënkuptonte biografinë e vet. Mund të thoshte “tradhtar” dhe ta nxirrte një shqiptar jashtë komunitetit politik. Mund të thoshte “Kosova” dhe të priste që pjesa tjetër e vendit të heshtte. Ky është pushtet shumë më i thellë se pushteti formal, sepse e vendos jo vetëm kush qeveris, por kush ka të drejtë të konsiderohet patriot.
Pikërisht këtu duhet të vendoset historia e vrasjeve politike. Jo si instrument për ta shpallur Hashim Thaçin fajtor për çdo vdekje të pazgjidhur, sepse një pretendim i tillë do të ishte etikisht dhe juridikisht i pambrojtshëm. Por si provë e një dështimi kolosal të Republikës. Në një periudhë relativisht të shkurtër, Kosova humbi gazetarë, intelektualë, aktivistë të LDK-së, politikanë, ish luftëtarë të UÇK-së dhe komandantë që kishin hyrë në konflikt me struktura të fuqishme. Disa raste u hetuan. Disa përfunduan në procese. Shumë mbetën të pazgjidhura. Dhe ndërkohë familjet u plakën duke pritur.
Kjo është arsyeja pse unë nuk mund ta shoh 12 shtatorin vetëm si marsh për drejtësi. Në të e shoh edhe një kontrast moral. Për katër burra që për dekada kanë qenë ndër njerëzit më të fuqishëm të Kosovës u mobilizuan parti, organizata, autobusë, media, skena dhe një retorikë kombëtare.
Për Xhemajl Mustafën nuk pati një mobilizim të tillë kombëtar. As për Haki Imerin, Enver Malokun, Smajl Hajdarajn, Shaban Manajn, Tahir Zemajn, djalin e tij Enes dhe nipin Hasan, as për Bekim Kastratin e Bardhyl Ajetin.
Dhe kjo është një pyetje që nuk kërkon ta dimë paraprakisht kush i vrau. Kërkon vetëm ta dimë pse Republika e trajtoi drejtësinë për ta si çështje shumë më pak urgjente se lirinë e katër burrave të fuqishëm.
Kjo është ajo që më zemëron, jo qytetari i zakonshëm që marshoi. Një veteran që beson sinqerisht se Haga e ka trajtuar padrejtësisht UÇK-në ka çdo të drejtë të dalë në rrugë. Një familjar dëshmori që ndien se historia e luftës po njolloset ka çdo të drejtë ta shprehë atë frikë. Problemi është klasa politike që e përdor atë emocion për ta vendosur një ekuacion të rremë, nëse e do UÇK-në, duhet ta mbështesësh Thaçin; nëse kërkon përgjegjësi për Thaçin, je kundër UÇK-së; nëse e mbështet gjykimin, po i shërben Serbisë. Pikërisht ky është mashtrimi që duhet shembur.
Sepse shumë prej njerëzve të vrarë që sot i përmendim nuk ishin armiq të Kosovës. Smajl Hajdaraj kishte qenë luftëtar i UÇK-së. Tahir Zemaj kishte luftuar kundër forcave serbe. Ekrem Rexha kishte qenë komandant i UÇK-së. Ahmet Krasniqi ishte ministër i Mbrojtjes në strukturën e qeverisë shqiptare në ekzil. Xhemajl Mustafa dhe Enver Maloku ishin pjesë e një infrastrukture politike e informative që e dokumentonte dhe e kundërshtonte shtypjen serbe. Nuk mund t’i heqësh këta njerëz nga historia shqiptare vetëm sepse prania e tyre e komplikon mitin e një paslufte të pastër.
Madje këtu gjendet një prej ironive më të errëta të kësaj periudhe. Kundërshtarët shqiptarë etiketoheshin “serbë”, “spiunë”, “bashkëpunëtorë” ose njerëz që i shërbenin Beogradit, ndërkohë që një Kosovë e dobësuar nga korrupsioni, kapja institucionale, frika dhe pandëshkueshmëria ishte pikërisht Kosova që i shërbente më së miri interesit strategjik të Serbisë. Nuk është e nevojshme të pretendojmë se çdo figurë e rrethit të Thaçit punonte për Serbinë, dhe do të ishte e papërgjegjshme të bëhej një akuzë e tillë pa prova. Por duhet ta themi diçka shumë më të rëndësishme, kushdo që e dobësoi shtetin e Kosovës nga brenda, kushdo që e ktheu administratën në pronë partiake, drejtësinë në instrument selektiv, median në kanal presioni apo frikën në metodë politike, krijoi terren në të cilin Beogradi mund të vepronte më lehtë.
Serbia nuk ka nevojë gjithmonë për tanke që ta dobësojë Kosovën. I duhet një shtet që nuk i beson vetvetes. I duhet një shoqëri e përçarë. I duhen qytetarë që nuk u besojnë institucioneve. I duhen media të kapura dhe politikanë që e përdorin patriotizmin për ta mbuluar korrupsionin. I duhet një vend ku një shqiptar mund të quhet “serb” vetëm pse e kritikon një njeri të fuqishëm. Një sistem i tillë e bën një pjesë të punës së Beogradit pa pasur nevojë të marrë urdhra nga Beogradi.
Kjo është arsyeja pse 12 shtatori nuk duhet të analizohet vetëm përmes emocioneve të njerëzve në shesh, por edhe përmes interesit të atyre në podium. Shumë prej figurave që për dekada sunduan, administruan ose ndikuan fuqishëm në Kosovën e pasluftës nuk mund të paraqiten sot si vëzhgues të pafajshëm të historisë. Ata ishin pushteti. Kur shteti u kap, ata ishin aty. Kur korrupsioni u bë sistemik, ishin aty. Kur familjet e të vrarëve kërkonin përgjigje dhe institucionet nuk i jepnin, ishin aty. Kur gazetarët denonconin kërcënime dhe ndikim politik, ata ishin aty. Nuk do të thotë se secili prej tyre ka kryer krim. Do të thotë se është e pshtirë që një klasë politike që pati dekada pushtet të flasë sot sikur të ketë zbritur nga mali dje dhe sapo e paska zbuluar nevojën për drejtësi.
Dhe këto janë pyetjet që duhet t’i ndjekin ata pas.
Ku ishte ky mobilizim kur Xhemajl Mustafa u vra para shtëpisë së vet?
Ku ishte kur u vra Haki Imeri?
Ku ishte kur Enver Maloku u la i vdekur?
Ku ishte kur Smajl Hajdaraj u qëllua?
Ku ishte kur Tahir Zemaj u vra bashkë me djalin dhe nipin?
Ku ishte kur Bekim Kastrati u vra dhe Gani Geci u plagos?
Ku ishte kur Bardhyl Ajeti po vdiste nga plagët?
Ku ishte ora gjigante që numëronte ditët e pritjes për familjet e tyre?
Ku ishin autobusët, skena, flamujt dhe gjithë aparati i patriotizmit atëherë?
Përgjigjja është e pakëndshme.
Ata njerëz nuk e kishin të njëjtën fuqi politike pas vdekjes që e kanë Thaçi, Veseli, Selimi dhe Krasniqi sot. Disa prej tyre madje kishin qenë problem për njerëzit që e ndërtuan rendin e pasluftës. Prandaj kujtesa e tyre ishte më e lehtë të fragmentohej, të lokalizohej, të futej në arkiv dhe të harrohej. Një shtet që prodhon mitologji të mëdha për të fuqishmit, por dosje të pluhurosura për viktimat e dobëta, nuk ka problem vetëm me të kaluarën. Ka problem me karakterin e vet.
Pikërisht për këtë arsye nuk më bind argumenti se një vendim kundër katër të akuzuarve do të ishte “dënim për Kosovën”. Nëse gjykata i shpall të pafajshëm, Kosova nuk çlirohet për herë të dytë. Nëse i shpall fajtorë, Kosova nuk bëhet Serbi. Kosova mbetet Kosovë. Lufta çlirimtare mbetet luftë çlirimtare. Serbia mbetet përgjegjëse për krimet e saj. Dëshmorët mbeten dëshmorë. Dhe katër individë mbeten katër individë me përgjegjësi ose pafajësi individuale.
Në të kundërt, nëse pranojmë se gjykimi i tyre është gjykim i Kosovës, atëherë kemi pranuar diçka edhe më të rrezikshme, se shteti shqiptar në Kosovë është pronë morale e katër burrave. Atëherë demokracia jonë është vetëm dekor, sepse identiteti i Republikës do të varej nga fati juridik i komandantëve të saj. Një vend i lirë duhet të jetë më i madh se themeluesit e tij. Përndryshe nuk është Republikë, por trashëgimi private.
Prandaj përgjigjja ime ndaj thirrjes së Bedri Hamzës që gjyqtarët të mendojnë për pasojat është e thjeshtë. Ata nuk duhet të mendojnë për pasojat politike. Nuk duhet të mendojnë për PDK-në, për Vetëvendosjen, për Beogradin, për Moskën apo për një turmë në Prishtinë. Duhet t’i lexojnë provat, t’i testojnë dëshmitarët, t’i peshojnë dokumentet, t’i sfidojnë argumentet e Prokurorisë dhe Mbrojtjes dhe pastaj të vendosin. Nëse Prokuroria ka dështuar ta provojë çështjen përtej dyshimit të arsyeshëm, të akuzuarit duhet të lirohen. Nëse e ka provuar, duhet të dënohen. Kjo është drejtësi. Çdo gjë tjetër është presion politik mbi gjykatën.
Dhe deri sa ai vendim të vijë, askush prej nesh nuk ka të drejtë t’i shpallë fajtorë. Por as askush nuk ka të drejtë ta marrë Kosovën peng dhe t’i thotë gjykatës se populli tashmë i ka shpallur të pafajshëm.
Marshi i 12 shtatorit ishte e drejtë demokratike. Qytetarët marshuan paqësisht dhe kjo duhet respektuar. Por marshi ishte gjithashtu demonstrim i një kulture politike që ende përpiqet ta barazojë autoritetin e luftës me autoritetin moral të përjetshëm. Kjo është pikërisht ajo kulturë që Kosova duhet ta tejkalojë nëse dëshiron të bëhet shtet i plotë dhe jo thjesht memorial i një lufte.
Unë nuk kërkoj që Kosova ta mohojë UÇK-në. Përkundrazi. Kërkoj që UÇK-ja të çlirohet nga pronësia e katër, dhjetë apo njëzet njerëzve. Të mos përdoret më si mburojë kundër gjykimit. Të mos përdoret më si çertifikatë pafajësie. Të mos përdoret më për t’ia mbyllur gojën gazetarit, familjes së viktimës apo kundërshtarit politik.
Sepse nëse UÇK-ja ishte vërtet luftë për liri, trashëgimia më e denjë e saj nuk është që komandanti të mos gjykohet. Është që askush të mos jetë mbi ligjin.
Kosova nuk ia ka borxh Hashim Thaçit pafajësinë.
As nuk ia ka borxh fajësinë.
Ia ka borxh një gjykim të drejtë.
Por Xhemajl Mustafës, Haki Imerit, Enver Malokut, Smajl Hajdarajt, Shaban Manajt, Tahir Zemajt, Enes Zemajt, Hasan Zemajt, Bekim Kastratit, Bardhyl Ajetit, Ekrem Rexhës dhe shumë të tjerëve që nuk mund të flasin më, Kosova u ka borxh diçka që ua ka mohuar për shumë gjatë.
Të vërtetën.
Dhe drejtësinë.
Jo drejtësinë e një turme. As drejtësinë e një partie. As atë drejtësinë që ndryshon sipas mbiemrit të viktimës apo komandantit që akuzohet. Drejtësinë e një Republike që më në fund është mjaftueshëm e pjekur për ta parë të kaluarën e vet pa u fshehur pas flamurit.
Më 12 shtator mijëra njerëz dolën në rrugë për katër burra jashtëzakonisht të fuqishëm. Kjo është e drejta e tyre. Por nëse Kosova dëshiron të tregojë se është vërtet e lirë, një ditë duhet ta gjejë të njëjtën fuqi morale për njerëzit që u vranë, u harruan dhe u lanë pa përgjigje.
Sepse çlirimi nuk përfundon ditën kur largohet pushtuesi. Përfundon vetëm kur askush që e trashëgon shtetin nuk mund ta përdorë kombin si mburojë personale, luftën si kapital privat, frikën si metodë politike dhe heshtjen si varr të dytë për viktimat.
Kosova nuk është pronë e Hashim Thaçit. Nuk është pronë e PDK-së. Nuk është pronë e asnjë komandanti, partie, veterani, gazete, gjykate apo qendre pushteti. Kosova është e atyre që ranë për të, e atyre që luftuan për të, e atyre që e ndërtuan, e atyre që u përndoqën për të, por edhe e atyre që u vranë nga shqiptarët sepse refuzuan t’i përkuleshin një pushteti shqiptar. Edhe ata janë bij të këtij kombi. Edhe gjaku i tyre është shqiptar. Edhe varret e tyre janë pjesë e lirisë sonë.
Nuk ka patriotizëm më të turpshëm sesa ai që e ngre flamurin lart për ta fshehur një padrejtësi poshtë tij. Flamuri shqiptar nuk është perde për krimin. UÇK-ja nuk është strehë për pandëshkueshmërinë. Dëshmorët nuk ranë që një ditë emri i tyre të përdorej si mburojë për cilindo që kërkon të jetë mbi ligjin. Ata ranë që shqiptari të mos jetonte më i frikësuar, i poshtëruar, i kërcënuar dhe i detyruar të heshtte.
Prandaj, kur e përmendim Xhemajl Mustafën, Haki Imerin, Enver Malokun, Smajl Hajdarajn, Shaban Manajn, Tahir Zemajn, Enesin, Hasanin, Bekim Kastratin, Bardhyl Ajetin, Ekrem Rexhën dhe të tjerët, nuk po e sulmojmë kombin. Po e mbrojmë ndërgjegjen e tij. Nuk po e njollosim UÇK-në. Po refuzojmë që madhështia e luftës së saj të përdoret për ta bërë të paprekshëm cilindo individ. Nuk po i shërbejmë Serbisë. Serbia fitoi sa herë që një shqiptar u vra dhe Kosova nuk e gjeti dot të vërtetën. Serbia fitoi sa herë që një gazetar heshti nga frika. Sa herë që një dëshmitar u tërhoq. Sa herë që një familje u plak duke pritur drejtësi nga shteti që kishte ardhur në jetë prej sakrificës së saj.
Dhe këtu është dhimbja që nuk mund të mbulohet me asnjë flamur gjigant. Diku në Kosovë ka ende nëna që vdiqën pa mësuar kush ua vrau djemtë. Ka fëmijë që u rritën duke parë një karrige bosh në tavolinë. Ka gra që e hapën derën për vite me radhë me shpresën absurde se njeriu i tyre do të kthehej. Ka familje që i kanë festuar ditëlindjet pranë fotografive. Ka varre mbi të cilat Republika ka vendosur lule, por jo përgjigje. Dhe ka njerëz të fuqishëm që ndërkohë kanë pasur podiume, parti, institucione, televizione dhe gjithë aparatin e shtetit për ta treguar historinë nga këndvështrimi i tyre.
Atyre familjeve Kosova nuk ua ka borxh keqardhjen.
Ua ka borxh shtetin.
Ua ka borxh prokurorin që nuk frikësohet. Policin që nuk bindet politikisht. Gjyqtarin që nuk e shikon mbiemrin. Gazetarin që nuk blihet. Dëshmitarin që nuk lihet vetëm. Arkivin që nuk zhduket. Dosjen që nuk pluhuroset. Emrin që nuk përlyhet për herë të dytë pasi trupi është futur në dhe. Ua ka borxh atë që Republika duhet t’ia japë çdo shqiptari, dinjitetin e së vërtetës.
Unë e dua një Kosovë që e nderon UÇK-në aq shumë, sa nuk ka nevojë ta mbrojë atë me gënjeshtra. Një Kosovë që është aq krenare për çlirimin e vet, sa nuk trembet nga drejtësia. Një Kosovë ku askush nuk quhet tradhtar vetëm pse pyet. Ku askush nuk quhet serb vetëm pse kundërshton. Ku askush nuk kërcënohet sepse e hap një dosje. Ku askush nuk vritet politikisht dhe pastaj vritet për herë të dytë me heshtje.
Sepse atdheu nuk është një njeri. Atdheu nuk është një parti. Atdheu nuk është një fotografi në shesh. Atdheu është edhe varri pa përgjigje. Është edhe nëna që pret. Është edhe gazetari i vrarë. Është edhe luftëtari që refuzoi t’i nënshtrohej pushtetit. Është edhe qytetari që sot kërkon vetëm një gjë, që ligji të mos përkulet para legjendës.
Dhe nëse një ditë Kosova duhet të marshojë sërish, unë dua ta shoh atë marsh ndryshe. Jo për një emër të madh. Jo për një parti. Jo për një komandant. Por për çdo shqiptar të vrarë padrejtësisht, për çdo familje që ka pritur një çerek shekulli, për çdo varr që ende e pyet shtetin pse heshti.
Atë ditë Kosova nuk do të jetë më një turmë që bërtet se kush është i pafajshëm.
Do të jetë një Republikë që më në fund e ka mësuar se patriotizmi më i lartë nuk është ta mbrosh të fuqishmin nga drejtësia.
Është ta mbrosh drejtësinë nga i fuqishmi.
Dhe vetëm atëherë mund të themi se liria jonë është e plotë.
Pas asaj që sapo e lexuat qëndrojnë orë, ditë e nganjëherë muaj punë hulumtuese. PROFILER LAB do të na japë fuqinë teknike për të gjetur më shumë, më shpejt dhe për të verifikuar më mirë.
Ndihmoni ta ndërtojmë.
PROFILER LAB - për Kosovën
Thaçi Është në Bankën e të Akuzuarve, Jo UÇK-ja
Pas 31 ditësh, më 16 shtator 2026, në orën 10.00, në Hagë do të shqiptohet aktgjykimi i shkallës së parë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit. Do të jetë fundi i një …
Skema e vrasjeve politike të Hashim Thaçit
Strategjia e Thaçit e shndërroi Kosovën në një shtet vrasës, ku krijoheshin “atmosfera atentati” për ta arsyetuar neutralizimin e kundërshtarëve dhe për t’i futur besnikët në një cikël borxhi.
Skema e vrasjeve politike të Hashim Thaçit
Në prill 2025 redaksia jonë u përball me një përpjekje për të na futur në një kurth të ndërtuar si honeytrap, me synimin për të prodhuar kompromat kundër nesh. Në vend që të tërhiqeshim, hulumtuam ps…
Ahmet Krasniqi — Kolonel, ministër i Mbrojtjes i Republikës së Kosovës dhe komandant i FARK-ut. U vra nga persona të paidentifikuar pranë banesës së tij në Tiranë, më 21 shtator 1998.
Tahir Zemaj — Ish-komandant i UÇK-së dhe figurë e FARK-ut, mbështetës i Ibrahim Rugovës. U vra në Pejë, më 4 janar 2003, së bashku me djalin Enes dhe nipin Hasan.
Enes Zemaj — Djali i Tahir Zemajt. U vra së bashku me babanë e tij dhe kushëririn Hasan Zemaj në një sulm me armë në Pejë, më 4 janar 2003.
Hasan Zemaj — Nipi i Tahir Zemajt dhe drejtues i një lëvizjeje rinore në Deçan. U vra në të njëjtin atentat në Pejë, më 4 janar 2003.
Haki Imeri — Mësues dhe veprimtar i LDK-së në Drenicë, i emëruar në strukturat komunale të partisë. U rrëmbye dhe u vra më 2 nëntor 1999.
Enver Maloku — Gazetar, shkrimtar dhe drejtues i Qendrës për Informim të Kosovës, i lidhur ngushtë me Ibrahim Rugovën dhe LDK-në. U vra nga persona të panjohur në Prishtinë, më 11 janar 1999.
Xhemajl Mustafa — Gazetar, intelektual, drejtues i Qendrës për Informim të Kosovës dhe këshilltar i lartë i Ibrahim Rugovës. U qëllua për vdekje pranë banesës së tij në Prishtinë, më 23 nëntor 2000.
Smajl Hajdaraj — Ish-komandant i UÇK-së, veprimtar i LDK-së dhe deputet i Kuvendit të Kosovës. U vra në hyrje të banesës së tij në Pejë, më 17 janar 2002.
Shaban Manaj — Zyrtar i lartë i LDK-së. U rrëmbye më 27 korrik 2000. Trupi i tij i djegur u gjet më 6 gusht në një zonë të largët. Data e saktë e vrasjes nuk u përcaktua.
Ismet Rraci — Kryetar i Komunës së Klinës dhe i degës së LDK-së në Klinë. U vra derisa po shkonte në punë, më 23 prill 2001.
Bekim Kastrati — Gazetar i Bota Sot. U vra në një sulm me armë në Llaushë, më 19 tetor 2001. Në të njëjtin sulm u vra Besim Dajaku dhe u plagos Gani Geci.
Bardhyl Ajeti — Gazetar dhe kolumnist i Bota Sot. U qëllua më 3 qershor 2005 pranë Gjilanit dhe vdiq nga plagët më 28 qershor, në një spital në Milano.
Ekrem Rexha, “Drini” — Ish-komandant i UÇK-së dhe drejtor komunal në Prizren. U qëllua për vdekje më 8 maj 2000, gjatë rrugës për në punë. Autori i vrasjes nuk u identifikua përfundimisht.
Shefki Popova — Gazetar veteran i Rilindjes dhe kandidat i Partisë Socialdemokrate në zgjedhjet komunale. U qëllua për vdekje në Vushtrri më 10 shtator 2000. Motivi i vrasjes mbeti i pakonfirmuar.